فیدان: پیمان مکه ایران را هدف قرار نمی‌دهد

خبرگزاری آنادولو (ترکی)

وزیر امور خارجه فیدان: «هیچ کشوری که به ما حمله نکند، هدف ما نیست»

وزیر امور خارجه ترکیه، هاکان فیدان، با بیان اینکه «توافق‌نامه دفاع مشترک مکه» از نظر فنی با ماده ۵ پیمان ناتو درباره دفاع جمعی یکسان است، گفت: «هیچ کشوری که به ما حمله نکند، هدف ما نیست.»

هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، که به‌عنوان مهمان در برنامه «میز سردبیری خبرگزاری آناتولی» در آتلیه حضور یافته بود، به پرسش‌های مطرح‌شده درباره تحولات روز پاسخ داد و به ارزیابی موضوعات مختلف پرداخت.

فیدان درباره «توافق‌نامه دفاع مشترک مکه» که روز گذشته میان ترکیه، پاکستان و عربستان سعودی به امضا رسید، گفت: «واقعاً روزی تاریخی بود. در سیاست خارجی‌ای که تحت رهبری رئیس‌جمهورمان، رجب طیب اردوغان، دنبال کرده‌ایم، نقاط عطفی وجود دارد که سال‌هاست تحقق آن‌ها را هدف قرار داده‌ایم. ما شاهد رویدادی بودیم که به تحقق یکی از این نقاط عطف مربوط می‌شود.»

فیدان با اشاره به بی‌ثباتی مستمری که سال‌هاست در منطقه ادامه دارد، اظهار کرد: «جنگ‌ها، اشغالگری‌ها، تبعیدها و آوارگی مردم، رویدادهایی هستند که سال‌هاست در شرق و جنوب‌شرق نزدیک ترکیه، یعنی در جغرافیایی که در جهان عموماً با نام خاورمیانه شناخته می‌شود، ادامه دارند.»

وی تأکید کرد که این بی‌نظمی موضوعی است که دولت‌های حزب عدالت و توسعه، که سال‌هاست در قدرت هستند، از نزدیک آن را پیگیری و تحلیل کرده‌اند و همواره اندیشیده‌اند که چگونه می‌توان برای این مشکلات راه‌حلی پایدار ایجاد کرد.

فیدان گفت که طی چند سال گذشته، دیدگاه‌های خود را در این زمینه بیش از پیش پخته‌تر کرده و بر این موضوع تمرکز داشته‌اند که در عمل چه گام‌هایی می‌توان برداشت. وی افزود که پس از انجام ارزیابی‌های اولیه، این دیدگاه‌ها با طرف‌های ذی‌ربط در میان گذاشته شد و سرانجام به مرحله عینی و عملیاتی شدن رسید.

«افزایش هژمونی منطقه‌ای ما اهمیت دارد»

وزیر امور خارجه ترکیه درباره هدف این کشور گفت: «افزایش هژمونی منطقه‌ای ما اهمیت دارد. زیرا هژمون‌هایی که از خارج وارد منطقه می‌شوند، مشکلات منطقه را حل نمی‌کنند، بلکه آن‌ها را حادتر می‌سازند و هزینه‌های بسیار سنگینی به همراه دارند. کشورهای منطقه باید به سمت سازوکارهای نهادی‌تری حرکت کنند تا خودشان امنیت، ثبات اقتصادی، توسعه و رفاه خود را تضمین کنند.»

فیدان با اشاره به اینکه ترکیه تقریباً با همه کشورهای منطقه روابط بسیار خوبی دارد، ادامه داد:

«اما این روابط واقعاً بر شرایط مقطعی، برداشت‌های سیاسی و دیدگاه‌ها مبتنی بودند و ساختاری داشتند که هر لحظه ممکن بود تغییر کند. با این حال، سیاست خارجی ترکیه مدت‌هاست تحت رهبری رئیس‌جمهورمان ثابت و پایدار بوده است. ما همواره بر این باور بوده‌ایم که دائمی‌تر و نهادینه‌تر کردن این روابط سودمندتر است. برای ثبات سراسر منطقه، موضوعاتی که از آن‌ها با عنوان «روابط برادرانه میان طرفین» یا صرفاً «روابط» یاد می‌کنیم، باید ساختاریافته‌تر، حرفه‌ای‌تر و به مرحله‌ای برسند که بتوانند به‌صورت مستقل و پایدار ادامه پیدا کنند.»

فیدان درباره چشم‌انداز منطقه‌ای ترکیه نیز گفت:

«در یک منطقه، در واقع به یک ائتلاف دفاعی نیاز است. کشورها پیش از آنکه از امنیت یکدیگر اطمینان حاصل کنند، نمی‌توانند ساختارهای اقتصادی را بر پایه آن بنا کنند. تاریخ نیز این موضوع را نشان داده است. ما این روند را در اتحادیه اروپا نیز شاهد بودیم. در فضایی که چتر امنیتی آمریکا فراهم کرده بود، جامعه اقتصادی اروپا شکل گرفت و سپس شاهد تکامل آن بودیم. در اینجا نیز اراده بزرگی وجود دارد تا بی‌ثباتی‌های منطقه برطرف یا دست‌کم متوقف شود و با ایجاد یکپارچگی گسترده‌تر اقتصادی و اجتماعی، رفاه مردم منطقه ارتقا یابد.»

فیدان با بیان اینکه این کار آسانی نیست و آن‌ها در ابتدای مسیر قرار دارند، گفت که همه آمادگی‌های ذهنی و مفهومی و همچنین برنامه‌های لازم برای این منظور وجود دارد.

روند آماده‌سازی توافق‌نامه دو سال طول کشید

فیدان با اشاره به اینکه مطالعاتی درباره چگونگی اجرای نهادی این طرح‌ها نیز انجام شده است، گفت: «ما می‌دانیم هنگام اجرای این طرح‌ها با چه نوع مشکلاتی مواجه خواهیم شد. من دقیقاً دو سال و هشت ماه است که به‌طور مستمر با شرکایمان، طرف‌هایی که توافق‌نامه را با آن‌ها امضا کرده‌ایم و دیگر کشورهای منطقه گفت‌وگو می‌کنم. رئیس‌جمهورمان نیز در دیدارهایی که در سطح رهبران انجام می‌دهد، طبیعتاً همواره این موضوع را مطرح می‌کند.»

در پاسخ به پرسشی درباره اینکه «توافق‌نامه دفاع مشترک مکه» طی دو سال آماده شده است، فیدان گفت: «بله؛ منظور این است که این طرح از مرحله ایده به مرحله مفهوم و از مفهوم به مرحله توافق‌نامه رسیده است.»

وزیر امور خارجه ترکیه با بیان اینکه «توافق‌نامه دفاع مشترک مکه» از نظر فنی با ماده ۵ پیمان ناتو درباره دفاع جمعی یکسان است، گفت: «اصلاً به همین دلیل است که یک پیمان امنیتی ایجاد می‌کنید. کشورهای دیگر نیز به همین دلیل تصمیم می‌گیرند در نهایت به یک ائتلاف بپیوندند؛ برای اینکه از حمایت و پشتیبانی حفاظتی یکدیگر بهره‌مند شوند.»

فیدان با اشاره به اینکه این توافق‌نامه برای کشورهای امضاکننده تعهداتی ایجاد می‌کند، گفت ترکیه از سال ۱۹۵۲ عضو ناتو بوده و سال‌هاست در نشست‌های ناتو شرکت می‌کند.

وی با یادآوری اینکه آخرین اجلاس سران ناتو در آنکارا برگزار شد، اظهار کرد که ناتو در طول تاریخ خود تنها یک یا دو بار تصمیم به مداخله مشترک گرفته و وارد عملیات شده است.

وزیر امور خارجه ترکیه، فیدان، گفت: «ناتو یک‌بار از موضوعی در افغانستان حمایت کرد و بار دیگر نیز در کوزوو از موضوعی پشتیبانی کرد. به‌جز این موارد، آمادگی‌های ناتو و بزرگ‌ترین عامل بازدارندگی آن، ایجاد توان بازدارندگی در موضع دفاعی است. یعنی به طرف مقابل می‌گوید: «اگر به من حمله کنی، من نیروی نظامی‌ای دارم که آماده است و به چنین مجموعه بزرگ و گسترده‌ای تعلق دارد. قدرت مرا آزمایش نکن.» در نتیجه، به من حمله نمی‌شود و هر مشکلی که در حوزه جغرافیایی من، اعم از سیاسی و اقتصادی، وجود دارد، با حل‌وفصل شدن، زمینه توسعه را فراهم می‌کند و اوضاع در مسیر عادی‌تری پیش می‌رود.»

فیدان با تأکید بر اهمیت این موضوع، گفت آنچه مانع پیشرفت همه تحولات می‌شود، خشونت، جنگ و اشک است.

«از این پس در همبستگی با یکدیگر خواهیم بود»

فیدان گفت: «شما توان بازدارندگی خود را افزایش می‌دهید. نکته دوم این است که هدف از پیوستن به چنین ائتلاف‌هایی، بیش از آنکه ارسال پیام به خارج باشد، این است که کشورهای امضاکننده ائتلاف نشان می‌دهند و متعهد می‌شوند که تهدیدی علیه امنیت یکدیگر نخواهند بود، بلکه برعکس، ضامن امنیت یکدیگر خواهند بود. نقطه آغاز همین است. وقتی وارد یک ائتلاف امنیتی می‌شوید، موضوع، مقابله با یک بازیگر خارجی نیست؛ بلکه در داخل ائتلاف مطرح است که «ما از این پس در همبستگی با یکدیگر خواهیم بود و هیچ‌یک از ما به دیگری آسیب نخواهد رساند.»»

فیدان با اشاره به اینکه این موضوع نقطه آغاز مهمی است، گفت پس از آن باید متناسب با تهدیدهای موجود کار کرد.

وزیر امور خارجه ترکیه در پاسخ به این پرسش که «موضوعی که بیش از همه مورد پرسش است این است که آیا در صورت وقوع حمله، بلافاصله تعهدی ایجاد می‌شود؟ این تعهد چگونه عملیاتی خواهد شد؟» گفت: «با نگاه به متن توافق‌نامه، تعهدات کلی در آن وجود دارد. اینکه این تعهدات کلی در عمل و به چه شکلی اجرا شوند، همان‌طور که همواره گفته‌ام، به بحث و بررسی و تصمیم‌گیری نهادهای مربوط بستگی دارد.»

فیدان گفت یک کشور باید در این زمینه درخواست کمک کند و افزود که نوع و میزان کمک نیز از سوی همان کشور تعیین خواهد شد.

وی اظهار کرد:

«آن کشور می‌گوید: «من به اطلاعات و داده‌های اطلاعاتی نیاز دارم، به پشتیبانی لجستیکی نیاز دارم، به مهمات نیاز دارم و اگر کافی نباشد، در مرحله‌ای پیشرفته‌تر به واحدهای نظامی نیاز دارم.» این‌ها موضوعاتی چندمرحله‌ای هستند که با توجه به ابعاد تهدید تغییر می‌کنند. دیدگاهی که ما در مطالعات انجام‌شده تاکنون مطرح کرده‌ایم، این است که اکنون یک کمیته وزرا به‌صورت ساختاری تشکیل خواهد شد. همانند ناتو، یک کمیته سیاسی و نظامی متشکل از وزیران امور خارجه، وزیران دفاع و رؤسای ستاد مشترک وجود خواهد داشت. کمیته سیاسی و نظامی، نهادی است که چشم‌انداز تعیین‌شده از سوی رهبران را در چارچوب این ائتلاف به تصمیم تبدیل می‌کند و امور مربوط را پیش می‌برد. همچنین دبیرخانه و تشکیلاتی ایجاد خواهد شد که چشم‌انداز تعیین‌شده از سوی این کمیته را به اجرا بگذارد.»

«موضوع گفت‌وگوی رهبران سه کشور، همکاری در صنایع دفاعی بود»

فیدان با تأکید بر اینکه این اقدام، گامی ساختاری و مهم است، گفت:

«موضوع این نیست که ما اینجا توافق‌نامه را امضا کنیم و از یکدیگر جدا شویم. این دبیرخانه پس از آن، موضوعات مربوط به این ائتلاف دفاعی میان سه کشور را از نزدیک پیگیری خواهد کرد و بر اجرای تصمیم‌های اتخاذشده نظارت خواهد داشت. ما هنوز در این زمینه کار خود را آغاز نکرده‌ایم؛ زیرا امضاها به‌تازگی انجام شده است. احتمالاً پس از نخستین نشست کمیته، موضوعاتی که ما وزیران برای تأیید رهبران ارائه خواهیم کرد، شامل تأسیس دبیرخانه، ساختار، نحوه فعالیت و نخستین مأموریت‌هایی خواهد بود که به آن واگذار می‌شود.

در اینجا موضوعات نظامی بسیاری وجود دارد. برای مثال، مسئله بسیار مهمی با عنوان «قابلیت همکاری مشترک» وجود دارد که در ناتو از آن با مفهوم «Interoperability» یاد می‌شود. منظور این است که کشورهایی با ساختارهای متفاوت نظامی بتوانند در کنار یکدیگر فعالیت و همکاری کنند. آموزش‌های متقابل، موضوعات مربوط به پشتیبانی، مسائل لجستیکی، تحلیل تهدیدها، تبادل اطلاعات و مهم‌تر از همه، همکاری در حوزه صنایع دفاعی از جمله این موارد است. موضوعی که روز گذشته بیش از همه میان رهبران مطرح شد، همکاری در حوزه صنایع دفاعی و بهره‌مندی کشورها از فناوری‌های یکدیگر در این زمینه بود.»

فیدان گفت این طرح، اقدامی نهادی، جدی و مستلزم تداوم است و افزود که این همکاری از این پس به‌صورت خودکار و مستمر در چارچوب سازوکارهای داخلی خود ادامه خواهد یافت.

وی اظهار کرد: «کشورها هرگاه در تنگنا قرار بگیرند، دیگر در وضعیتی نخواهند بود که بگویند «ما قرار بود با هم چه کار کنیم؟» موضوعی که من همواره بر آن تأکید کرده‌ام این است که نباید موفقیت در سیاست خارجی یا هر موضوع دیگری را به تصادف واگذار کرد؛ بلکه باید آن را نهادینه و پایدار کرد و تداوم بخشید.»

فیدان با بیان اینکه کشورها باید حول منافع مشخص در قالب یک ائتلاف شکل بگیرند، گفت: «این سه کشور، کشورهای اصلی این ائتلاف هستند.»

فیدان در پاسخ به پرسشی درباره هدف «توافق‌نامه دفاع مشترک مکه» از نظر بازدارندگی گفت: «همان‌طور که گفتم، در حال حاضر موضوعی به نام تهدید مشترک که در قالب متنی مکتوب تنظیم و امضا شده باشد، وجود ندارد. ما متعهد شده‌ایم که از این پس به امنیت یکدیگر توجه و اهتمام نزدیک داشته باشیم. این یک نقطه آغاز است.»

فیدان با اشاره به اینکه بحث‌ها در این زمینه «پیش از شکل‌گیری وضعیت جنگی کنونی» آغاز شده بود، گفت در آن زمان جنگی میان ایران و آمریکا/اسرائیل وجود نداشت، اما آن‌ها پیش‌بینی کرده بودند که حضور آمریکا در منطقه بار دیگر نگرانی‌های امنیتی را تغییر خواهد داد و همچنین رویدادهای دیگری و مبارزه ترکیه با تروریسم نیز در دستور کار قرار خواهد گرفت.

فیدان درباره کشورهای عضو «توافق‌نامه دفاع مشترک مکه» گفت: «وقتی به مواضع سیاست خارجی عربستان سعودی، پاکستان و ترکیه نگاه می‌کنید، می‌بینید که این کشورها دارای سیاست‌های توسعه‌طلبانه نیستند. آن‌ها در داخل مرزهای خود، سرگرم مسائل داخلی، توسعه و پیشرفت خود هستند و در صورت امکان، می‌خواهند از طریق روابط خوب و مناسبات حسن همجواری، سهمی مثبت در محیط پیرامون خود داشته باشند.»

فیدان با بیان اینکه این کشورها از سبک‌ها و ظرفیت‌های متفاوتی برخوردارند، گفت: «وقتی ما با این کشورها گرد هم می‌آییم، طبیعتاً سازمانی با رویکرد دفاعی تشکیل می‌دهیم. یعنی این‌گونه نیست که رویکردی تهاجمی داشته باشیم و بگوییم در فلان‌جا با هم چنین کاری انجام دهیم یا فلان اقدام را صورت دهیم. بنابراین، تا زمانی که این ائتلاف از سوی کشوری مورد حمله قرار نگیرد، چه از داخل منطقه و چه از خارج منطقه، با هیچ کشوری خصومت یا اختلافی نخواهد داشت. با این حال، برای کمک به ثبات منطقه، ترکیب قدرتی که ایجاد کرده‌ایم، طبیعتاً می‌تواند نقشی سازنده ایفا کند.»

فیدان تأکید کرد که هدف از پیش بردن این طرح نیز همین است و در این ارتباط، به اینکه ایران «هدف» این توافق‌نامه نیست، اشاره کرد.

وزیر امور خارجه ترکیه تصریح کرد کشورهایی که به اعضای «توافق‌نامه دفاع مشترک مکه» حمله نکنند، «هدف» این ائتلاف نخواهند بود.

فیدان با تأکید بر اینکه این ائتلاف، هم از نظر حقوقی و هم از جنبه‌های سیاسی و راهبردی، موضوعی است که به‌دقت مورد بررسی قرار گرفته، گفت در این زمینه هیچ مشکلی وجود ندارد.

وی با اشاره به اینکه کشورهای دیگری نیز چنین توافق‌نامه‌هایی منعقد کرده‌اند، از کشورهای عضو ناتو که پیش‌تر توافق‌نامه‌هایی از این دست امضا کرده‌اند، مثال‌هایی آورد.

«ترکیه از مسئولیت‌های خود آگاه است»

فیدان تأکید کرد که این موضوع پدیده‌ای جدید در چارچوب ناتو نیست و گفت: «ترکیه نیز کشوری است که نسبت به مسئولیت‌های خود آگاهی دارد. ما به هیچ وجه در جایگاهی نیستیم که این جغرافیاهای متفاوت و اولویت‌های مختلف را در تعارض با یکدیگر قرار دهیم.»

فیدان با بیان اینکه این حوزه‌ای است که باید مدیریت شود، توضیح داد که این موضوع را در دیدار خود با همتای آلمانی‌اش نیز مطرح کرده است.

وی با اشاره به اینکه هدف ترکیه در این زمینه بر مالکیت و مسئولیت‌پذیری منطقه‌ای استوار است، گفت آنکارا در بسیاری از موقعیت‌های راهبردی دارای وزن و نفوذ است و پیام ترکیه این است که چنین ابتکاری باید در اروپا نیز شکل بگیرد.

فیدان با اشاره به گفت‌وگوهای جدی با اروپا درباره اینکه در زمینه معماری امنیتی چه اقداماتی می‌توان انجام داد، اظهار کرد: «ترکیه با توجه به موقعیت جغرافیایی خود، از مسیر قفقاز، خاورمیانه، دریای سیاه، مدیترانه و بالکان، دارای جهت‌گیری راهبردی نسبت به اروپا و جغرافیای گسترده‌تر اروپا است. در اینجا باید برای هر حوزه راهبردی، دیدگاهی تدوین و سپس این دیدگاه‌ها را با یکدیگر هماهنگ کرد؛ حتی اگر در این مسیر حوزه‌های تنش نیز شکل بگیرد.»

فیدان با تشریح تجربه‌های ترکیه در این زمینه گفت آنکارا در ناتو کشوری است که با توجه به قفقاز و خاورمیانه، با شرایط جغرافیایی متفاوتی روبه‌روست و این موضوع مورد تحلیل قرار گرفته است.

فیدان با اشاره به گستردگی حوزه راهبردی ترکیه گفت در هر حوزه راهبردی، مواضع و شرایط متفاوتی وجود دارد.

وی بر اهمیت ایجاد معماری‌های امنیتی و اقتصادی متناسب با این حوزه‌ها تأکید کرد و گفت: «از آنجا که ما با رویکردی هژمونیک حرکت نمی‌کنیم، باید این کار را همراه با کشورهای منطقه انجام دهیم. پس از توافق قفقاز، ان‌شاءالله—در حال حاضر آتش‌بس برقرار است و آتش‌بس به‌خوبی اجرا می‌شود—ارمنستان و جمهوری آذربایجان به سمت توافق‌نامه صلح پایدار پیش می‌روند و ما از این روند حمایت می‌کنیم. هم‌زمان با حمایت از این روند، ما در ذهن خود چشم‌اندازی برای یک معماری امنیتی و اقتصادی داریم.»

در پاسخ به پرسشی درباره اینکه آیا می‌توان ساختاری مشابه را در مناطقی مانند قفقاز و آسیای مرکزی نیز ایجاد کرد، فیدان گفت: «هرگاه لازم باشد، می‌توان چنین ساختارهایی را ایجاد کرد. گاهی ممکن است نیاز به مسائل اقتصادی بیشتر باشد. اما همان‌طور که می‌دانید، بزرگ‌ترین مشکل خاورمیانه در حال حاضر جنگ‌های متقابل، بی‌اعتمادی و درگیری‌هاست؛ به همین دلیل، باید کار را با معماری امنیتی آغاز کرد. در اروپا نیز جست‌وجو برای ایجاد یک معماری امنیتی در جریان است.»

فیدان افزود:

«هماهنگ‌سازی معماری‌های امنیتی اروپا و خاورمیانه، در بلندمدت و حتی میان‌مدت، از طریق ترکیه امکان‌پذیر است. آمادگی‌های ذهنی و فکری لازم در این زمینه، در واقع شکل گرفته است. یعنی وقتی ما سناریوهای مختلف را در این زمینه بررسی می‌کنیم، می‌بینیم که در اروپا نیز رویکرد توسعه‌طلبانه گسترده‌ای وجود ندارد. آن‌ها نیز دارای این دیدگاه هستند که هیچ‌کس در محل استقرارشان به آن‌ها حمله نکند، اقتصاد و توسعه خوبی داشته باشند و بتوانند در عرصه اقتصادی رقابت‌پذیر باقی بمانند. صادقانه معتقدیم که می‌توان این جهت‌گیری‌های راهبردی را با یکدیگر هماهنگ کرد. اما همان‌طور که گفتم، موضوعاتی که مدت‌هاست با هر دو طرف، یعنی شرکایمان در خاورمیانه و اروپا، درباره آن‌ها بحث می‌کنیم، به‌تدریج در حال شکل‌گیری هستند. این مسائل در کلیات، موضوعاتی مورد پذیرش عمومی‌اند، اما اجرای عملی آن‌ها زمان می‌برد. تحول در اروپا، تحولی بلندمدت‌تر خواهد بود.»

توافق‌نامه مکه

فیدان درباره نشست ۴۰ رئیس ستاد کل نیروهای مسلح کشورها که به دعوت عربستان سعودی برای گفت‌وگو درباره امنیت دریای سرخ برگزار شد، گفت: «عربستان سعودی در واقع موضوع را از منظر امنیت تجارت جهانی و تأمین امنیت باب‌المندب مطرح کرد. یعنی مسئله دوجانبه خود با حوثی‌ها را به این شکل مطرح نکرد که «بیایید به من کمک کنید».»

فیدان با بیان اینکه در این زمینه باید به داده‌های تجاری و جزئیات فنی پرداخت، گفت: «ما پیش‌تر نیز گفته بودیم که جنگ و درگیری کنونی در خلیج فارس و بسته شدن تنگه هرمز، از نظر تأمین انرژی، تأثیر مستقیم و زیادی بر ما ندارد؛ زیرا ما طی سال‌های طولانی، این موضوع را به‌نوعی از طریق خطوط لوله تضمین کرده‌ایم.»

فیدان با اشاره به اینکه بسته شدن مسیر تجاری دریای سرخ مستقیماً با منافع ترکیه ارتباط دارد، اظهار کرد: «بنابراین، طبیعی بود که ما به این موضوع توجه نظامی نشان دهیم؛ به‌ویژه در شرایطی که جامعه بین‌المللی در آنجا گرد هم آمده بود و در حال بررسی این مسئله بود که چه تدبیری باید اتخاذ شود. رئیس‌جمهورمان نیز تأییدهای لازم را در این زمینه صادر کردند. رئیس ستاد کل نیروهای مسلح ما در این نشست‌ها شرکت می‌کند. بنابراین، ترکیه نیز باید در زمینه امنیت این منطقه، چشم‌اندازی گسترده و جدی داشته باشد.»

فیدان با اشاره به اینکه دریای سرخ از طریق کانال سوئز در شمال خود به دریای مدیترانه راه می‌یابد، گفت: «مهم‌ترین کشور مدیترانه کدام کشور است؟ ما هستیم. در دریای مدیترانه، که بنادر بزرگ و فعالیت‌های تجاری در آن قرار دارد، کشتی‌های باری هنگام انتقال کالا از نقطه‌ای به نقطه دیگر، حتماً در یکی از بنادر توقف می‌کنند. بنابراین، ما باید در این منطقه حضور داشته باشیم تا در شکل‌گیری سازوکار مربوط به آن صاحب‌نظر و ذی‌نفوذ باشیم. چیزی طبیعی‌تر از این وجود ندارد.»

نقش «میانجی‌گری» ترکیه

در پاسخ به پرسشی درباره اینکه آیا این وضعیت بر نقش میانجی‌گرانه ترکیه تأثیر می‌گذارد یا خیر، فیدان گفت:

«روسیه نسبت به ناتو حساسیت و موضع منفی دارد و با اوکراین نیز در حال جنگ است. ترکیه هم عضو ناتو است. بسیاری از کشورهای عضو ناتو از اوکراین حمایت می‌کنند، اما این موضوع مانعی برای میانجی‌گری نیست. این مسئله تا حد زیادی به جایگاه و نحوه عملکرد شما به‌عنوان یک کشور مربوط می‌شود. در اینجا، اعتماد همگان به رهبری سیاسی کشور، یعنی رئیس‌جمهورمان، کاملاً پابرجاست. صادقانه بگویم، من در این زمینه مشکلی نمی‌بینم. هرگاه طرف‌ها به میانجی نیاز داشته باشند و به این باور برسند که ترکیه میانجی مناسب است، هیچ دلیلی وجود ندارد که ترکیه نتواند از عهده این کار برآید. من در این زمینه مشکلی نمی‌بینم.»

تنش میان عربستان سعودی و ایران

فیدان گفت که گاهی از او پرسیده می‌شود: «شما از تنش میان عربستان سعودی و ایران چگونه تأثیر خواهید پذیرفت؟» وی در پاسخ اظهار کرد:

«عربستان سعودی درباره ایران راهبرد یا نیتی از این دست ندارد که «بیایید با ایران بجنگیم، ایران را نابود کنیم یا در ایران فلان کار و بهمان کار را انجام دهیم.» آن‌ها در این زمینه دیدگاه‌های متفاوتی دارند. به‌ویژه خواهان آن هستند که خشونت جاری در تنگه هرمز هرچه سریع‌تر متوقف شود. مهم‌ترین توصیه‌ای که عربستان به آمریکایی‌ها کرده، همین بوده است؛ آقای محمد بن سلمان این موضوع را چند روز پیش، زمانی که ما در مکه بودیم، توضیح داد. او همچنین در دیداری که با آقای ترامپ داشت، بر ضرورت توقف هرچه سریع‌تر این جنگ تأکید کرد. موضع آن‌ها این است که مداخله نظامی، به‌هیچ‌وجه، راه‌حل مسئله ایران نیست و این موضوع باید از طریق گفت‌وگو و توافق حل‌وفصل شود.»

فیدان با تأکید بر اینکه هر قدر کشورها متحدان بیشتری داشته باشند، باز هم هیچ جنگی در منطقه مانع از آسیب دیدن کشورها نمی‌شود، گفت: «با این حال، باید آن‌قدر بازدارندگی داشته باشید که هدف حمله قرار نگیرید. اما مشکلات باید به شیوه‌های متفاوتی مدیریت شوند. مسئله عربستان سعودی در واقع به این دلیل به وجود نیامده که عربستان سعودی و ایران با یکدیگر مشکل داشته‌اند و روابطشان تیره شده است. آمریکا و اسرائیل نیز در مقطعی این مسئله را به وجود آوردند؛ نه به این دلیل که روابط عربستان و ایران با یکدیگر مشکل داشت.»

در پاسخ به پرسشی درباره اینکه آیا این موضوعات را با طرف‌های ایرانی خود در میان گذاشته است یا خیر، فیدان گفت: «ما بیش از دو سال است که درباره این مسائل در منطقه گفت‌وگو می‌کنیم. دوره‌هایی نیز وجود داشته که این موضوعات را با ایرانی‌ها در میان گذاشته‌ایم. زمانی که ایران مشکلات خود را در منطقه حل کند و لازم باشد در سیاست‌های سازنده منطقه مشارکت داشته باشد و وارد عرصه همکاری جمعی شود، نقش آن‌ها نیز مورد نیاز خواهد بود. ما همواره این موضوع را مطرح کرده‌ایم؛ ایرانی‌ها با این مسئله بیگانه نیستند.»

فیدان با بیان اینکه از تجربه‌های گذشته درس گرفته خواهد شد، گفت: «آنچه ما از آن با عنوان نمونه‌های برتر و «بهترین رویه‌ها» یاد می‌کنیم، نشان می‌دهد که در خارج از ناتو، در حال حاضر سازمان دفاعی بزرگ و پایداری وجود ندارد. این موضوع تجربه بسیار ارزشمندی در اختیار ما می‌گذارد و از نمونه‌های موجود در این زمینه استفاده خواهد شد.»

فیدان یادآوری کرد که برای اتخاذ تصمیم‌های راهبردی در سطوح سیاسی و نظامی، کمیته وزیران و کمیته وزیران دفاع وجود دارد و توضیح داد که این کمیته‌ها با یکدیگر ادغام شده‌اند.

وزیر امور خارجه ترکیه گفت: «یک کمیته راهبردی سیاسی و نظامی تشکیل شده است که وزیر امور خارجه، وزیر دفاع ملی و رئیس ستاد کل نیروهای مسلح در آن عضویت دارند.» وی افزود تصمیم‌هایی که این کمیته اتخاذ خواهد کرد، در چارچوب چشم‌انداز رهبران خواهد بود.

فیدان با بیان اینکه این کمیته باید در مقاطع مشخصی از سال تشکیل جلسه دهد، گفت: «یک دبیرخانه وجود خواهد داشت و این، یک ساختار نهادی است. دبیرکلی تشکیل خواهد شد. جزئیات مربوط به ساختار، تأسیس و نحوه فعالیت آن را در نخستین نشست با طرف‌های خود بررسی خواهیم کرد. مقرر شده است که مرکز دبیرخانه در عربستان سعودی باشد. درباره چگونگی تشکیل واحدهای دیگری که بعداً ایجاد خواهند شد، میان خودمان تصمیم‌گیری خواهیم کرد.»

فیدان با اشاره به اینکه رزمایش‌ها و دوره‌های آموزشی برگزار خواهد شد، گفت بدون برگزاری این برنامه‌ها نمی‌توان قابلیت همکاری مشترک و امکان اقدام هماهنگ را به‌طور عملی نشان داد.

وزیر امور خارجه ترکیه گفت: «زیرا پس از مدتی، وقتی خود را در یک سناریوی عملیات مشترک ببینید، این موضوعات اهمیت پیدا می‌کنند که سامانه‌های تسلیحاتی و سامانه‌های ارتباطی شما چگونه با یکدیگر ارتباط برقرار خواهند کرد و چگونه با هم هماهنگ خواهند شد. این‌ها اقداماتی است که پس از تأسیس دبیرخانه انجام خواهد شد. باید در این زمینه استانداردهایی تدوین شود. تحلیل‌ها و ارزیابی‌ها نیز موضوع جداگانه‌ای است. کارهای زیادی در پیش است. همان‌طور که می‌دانید، ناتو یک دبیرخانه کل بزرگ در بروکسل دارد.»

فیدان با یادآوری اینکه یک ستاد نظامی نیز وجود دارد، توضیح داد که این‌ها ساختارهایی بسیار بزرگ هستند و ناتو نیز یک ائتلاف نظامی عظیم و گسترده است.

پیوستن کشورهای ثالث به توافق‌نامه مکه

فیدان با اشاره به اینکه کشورهای دیگری نیز وجود دارند که مایل‌اند به «توافق‌نامه مکه» بپیوندند، اما نمی‌خواهد نام آن‌ها را اعلام کند، گفت هنگام تدوین توافق‌نامه، تصمیم‌گیری درباره این موضوع برای آن‌ها دشوار بوده است. وی افزود:

«ترجیح غالب شرکای دیگر ما این بود که همان‌طور که در ماده مربوطه در این توافق‌نامه نیز آمده است، سه کشور به‌عنوان کشورهای هسته‌ای و مؤسس این توافق‌نامه تعیین شوند. این سه کشور در تعیین اصول، استانداردها و به‌طور کلی، تضمین تداوم و بقای این ساختار، نقش فعالی داشته باشند. اما کشورهای دیگر نیز با تأیید کشورهای هسته‌ای بتوانند به این توافق‌نامه بپیوندند. در چشم‌انداز رئیس‌جمهورمان نیز قرار است ما به سه کشور محدود نمانیم و این ساختار گسترش پیدا کند.»

فیدان درباره «توافق‌نامه مکه» گفت: «این مهم‌ترین گام برای برقراری ثبات پایدار در این منطقه است. ببینید، این منطقه طی ۱۰۰ سال گذشته، یعنی از زمان خروج عثمانی‌ها از منطقه، به شکلی با بی‌ثباتی شناخته شده است؛ به این یا آن دلیل. اما اکنون کشورهای منطقه با گرد هم آمدن و بر عهده گرفتن مسئولیت‌های خود، گام‌های مهمی برمی‌دارند.»

فیدان با بیان اینکه با توجه به موقعیت جغرافیایی پاکستان، دامنه این ابتکار حتی از تعریف سنتی خاورمیانه نیز فراتر می‌رود، گفت: «ما از منظری گسترده‌تر به این منطقه نگاه می‌کنیم. این نیز از نظر ما موضوع مهمی است.»

وی گفت نام این ائتلاف در حال حاضر «ائتلاف مکه» یا «ائتلاف دفاعی مکه» است و افزود نام نهایی آن به‌مرور زمان تثبیت خواهد شد.

چارچوب منطقه‌ای با حضور مصر

فیدان با تأکید بر اینکه «چهارچوب منطقه‌ای چهار کشور» با حضور مصر، یک بستر سیاسی بسیار مهم است و به فعالیت خود ادامه خواهد داد، گفت:

«مصر در همه مسائل، شریک طبیعی ماست. من معتقدم که در مرحله بعد، مصر نیز در ائتلاف ما حضور خواهد داشت. ما در حال حاضر نیز با یکدیگر به‌گونه‌ای رفتار می‌کنیم که گویی همه کشورها عضو ائتلاف هستند؛ روابط ما با تمام کشورها چنین وضعیتی دارد. چند موضوع فنی وجود دارد که باید حل شود. هنگامی که این موارد عملیاتی شوند، هیچ دلیلی وجود نخواهد داشت که مصر نیز در این ائتلاف حضور نداشته باشد. با این حال، چهارچوب منطقه‌ای چهار کشور همچنان اهمیت خود را حفظ می‌کند. مصر کشور مهمی است و در این زمینه، میان پاکستان و عربستان سعودی هیچ اختلاف دیدگاهی وجود ندارد.»

فیدان گفت در بحران میان آمریکا و ایران، مهم‌ترین اولویتی که همه در حال کار روی آن هستند، دستیابی به توافقی برای بازگشایی تنگه هرمز است. وی یادآوری کرد که در مرحله نخست تفاهمی که در ۱۴ ژوئن با میانجی‌گری پاکستان میان ایران و آمریکا حاصل شد، مقرر شده بود در ازای آزادسازی دارایی‌های بلوکه‌شده ایران از سوی آمریکا، تنگه هرمز بازگشایی شود و ایران نیز به مدت «۶۰ روز» بابت عبور و مرور از این آبراه راهبردی هزینه‌ای دریافت نکند.

فیدان با اشاره به اینکه پیشنهادهای مطرح‌شده در این زمینه به مرحله پختگی رسیده و به نقطه مشخصی نزدیک شده‌اند، اظهار کرد: «در نتیجه دستیابی به توافق کامل بر سر روند و تشریفات میان عمان و ایران، نتیجه حاصل خواهد شد و من معتقدم به این مرحله نزدیک هستیم.»

فیدان گفت: «ما گاهی شاهدیم که روند تصمیم‌گیری در داخل ایران، به دلایل قابل درکی، ممکن است طولانی شود. شرایطی که رهبری در آن قرار دارد، تهدید امنیتی و امکان دسترسی نیز اهمیت دارد.» وی در ادامه اشاره کرد که کشورهای منطقه، آمریکا، کشورهای اروپایی و کشورهای آسیایی خواهان بازگشایی هرچه سریع‌تر این تنگه هستند.

فیدان گفت: «ما در ترکیه با طرف‌ها گفت‌وگو می‌کنیم. هرجا احساس کنیم روند کار به بن‌بست رسیده است، تلاش می‌کنیم راهی برای باز شدن آن پیدا کنیم.» وی تأکید کرد که طرف‌ها به‌طور مستقیم با یکدیگر گفت‌وگو می‌کنند و در این زمینه مشکلی وجود ندارد.

فیدان گفت طرف‌ها در حال بررسی چگونگی تنظیم عبور و مرور از تنگه هرمز در شرایط کنونی هستند و افزود: «شاید یک یا دو کمک و مشارکت اضافی نیز از سوی یکی دو کشوری که در این تنگه مرز دارند، ارائه شود.»