ایران و عمان به توافقی درباره تنگه هرمز نزدیک می‌شوند

دیوید ای. سنگر، فرناز فصیحی و اریک اشمیت
نیویورک تایمز / دوشنبه ۳ اوت ۲۰۲۶

بر اساس گفته مقام‌های ایرانی و آمریکایی، ایران و عمان به توافقی برای بازگشایی تردد دریایی در تنگه هرمز نزدیک می‌شوند؛ با این حال، اگر این توافق اجرایی شود، ممکن است بهایی سنگین داشته باشد؛ رسمیت‌بخشیدن به کنترل تهران بر آبراهی که پیش از جنگ، بین‌المللی و آزاد بود.

طبق توضیح مقام‌هایی که با این توافق در حال شکل‌گیری آشنا هستند، شناورهایی که به سمت خلیج فارس می‌روند از گذرگاهی عبور خواهند کرد که تحت کنترل ایران و نزدیک به سواحل این کشور است. کشتی‌هایی که از خلیج خارج می‌شوند نیز از گذرگاهی در نزدیکی عمان حرکت خواهند کرد.

مقام‌های ایرانی می‌گویند هرچند عوارضی دریافت نخواهد شد، اما این توافق شامل یک «هزینه خدمات» خواهد بود تا هزینه‌های زیست‌محیطی ناشی از حمل‌ونقل دریایی، تأمین امنیت کشتی‌های باری و نفتکش‌ها، و نیز هزینه‌های نیروی انسانی را پوشش دهد. به گفته دو مقام ایرانی، درآمدها به‌طور مساوی میان ایران و عمان تقسیم خواهد شد.

اما یک مقام آمریکایی آشنا با این مذاکرات روز دوشنبه گفت روایت ایران «دقیق نیست» و افزود که هر مسیر «موقتی» که از طریق تنگه ایجاد شود، مستلزم تأیید یا اجازه ایران نخواهد بود و هیچ‌گونه عوارضی نیز دربر نخواهد داشت.

برای رئیس‌جمهور ترامپ، این توافق ــ اگر نهایی شود ــ می‌تواند فوری‌ترین مشکل سیاسی او را با بازگشت عبور و مرور کشتی‌ها حل کند. در مقابل، مقام‌های ایرانی گفته‌اند تنگه، با وجود هر توافقی، همچنان بسته خواهد ماند تا زمانی که آمریکا محاصره دریایی خود علیه بنادر ایران در خلیج فارس را لغو کند و دو کشور به طرح ۱۴ ماده‌ای مندرج در تفاهم‌نامه اسلام‌آباد بازگردند.

برخی مقام‌ها گفتند اگر آمریکا تصمیم بگیرد برای فروش و تحویل قانونی نفت، معافیت‌هایی از تحریم‌های ایران صادر کند، می‌تواند فشار بر بازار را حتی بیشتر کاهش دهد.

با این حال، اگر در نهایت ایران بر ادامه کنترل بر این گذرگاه پافشاری کند، بازگشایی ممکن است هزینه‌ای ژئوپلیتیکی به همراه داشته باشد. مقام‌های ایرانی می‌گویند در حال طراحی این توافق هستند تا ظرفیت خود برای کنترل تنگه را تثبیت کنند و در نتیجه، اهرم راهبردی‌ای را حفظ کنند که پیش از جنگ از آن استفاده نمی‌کردند.

چنین محدودیت‌هایی به‌طور مستقیم با هدف تعیین‌شده از سوی مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، در تضاد است؛ او در ماه‌های اخیر بارها گفته بود تنگه باید دوباره به همان آبراه باز و آزادی بازگردد که پیش از حمله آمریکا و اسرائیل به ایران در ۲۸ فوریه بود.

او اخیراً در نشست مقام‌های جنوب شرق آسیا گفت: «اگر در خاورمیانه سابقه‌ای ایجاد کنیم که بر اساس آن یک کشور بتواند تصمیم بگیرد یک آبراه بین‌المللی را تحت کنترل خود بگیرد، عوارض وضع کند و اگر پرداخت نشود، کشتی‌های شما را منفجر کند، سابقه‌ای بسیار خطرناک ایجاد کرده‌ایم که در سایر نقاط جهان نیز تکرار خواهد شد.»

روبیو افزود: «آنچه در اینجا در خطر است، صرفاً مسئله آنچه در تنگه هرمز رخ می‌دهد نیست، بلکه یک اصل بنیادین درباره آزادی کشتیرانی است.» او گفت: «قواعدی که ۱۵۰ سال تجارت و بازرگانی بین‌المللی را پشتیبانی کرده‌اند نیز در معرض تهدیدند و نباید اجازه داد چنین چیزی رخ دهد.»

ترامپ تاکنون درباره این توافق در حال شکل‌گیری چندان سخنی نگفته است؛ توافقی که بخشی از بازگشت به مذاکرات بود و او گفته بود همین روند باعث شد حمله گسترده جدید به ایران را که قرار بود آخر هفته انجام شود، لغو کند. این توافق به ایران و عمان ۶۰ روز فرصت می‌دهد تا درباره بازگشایی تنگه مذاکره کنند، اما در عین حال پیش‌بینی می‌کند که در این مدت، آمریکا و ایران گفت‌وگوها درباره آینده ذخیره ۱۱ تنی اورانیوم غنی‌شده ایران را از سر بگیرند؛ از جمله حدود نیم‌تن سوختی که اکنون در آستانه سطح مناسب برای ساخت سلاح هسته‌ای است.

ایالات متحده خواستار آن است که این سوخت رقیق شود تا نتوان به‌راحتی آن را برای استفاده در سلاح‌ها به کار گرفت و در نهایت به آمریکا یا کشور دیگری منتقل شود؛ جایی که بتوان آن را امحا کرد یا در نیروگاه‌های هسته‌ای مورد استفاده قرار داد.

طرحی که در اواسط ژوئن به امضای جِی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور، و جداگانه به امضای آقای ترامپ رسید، باعث شد هر دو نفر با اشتیاق اعلام کنند که یک توافق هسته‌ای ظرف ۶۰ روز مذاکره خواهد شد. اما این مهلت دو هفته دیگر به پایان می‌رسد و مقام‌ها اکنون می‌پذیرند که هرگونه مذاکره، اگر آغاز شود، تا مدت‌ها در پاییز و شاید فراتر از آن ادامه خواهد یافت. در اظهارنظرهای خصوصی، برخی مقام‌ها تردید دارند که اصلاً توافق هسته‌ای‌ای حاصل شود، و می‌گویند شاید آقای ترامپ صرفاً اعلام کند ــ همان‌طور که پیش‌تر نیز مطرح کرده بود ــ که ذخایر ایران باید همچنان زیر آوار ناشی از حمله هوایی به سه تأسیسات هسته‌ای در ژوئن ۲۰۲۵ مدفون بماند.

با این حال، بازگشایی تنگه برای آقای ترامپ از نظر سیاسی حیاتی است. از همین رو، با وجود اظهارات آقای روبیو، به نظر می‌رسد دولت آمریکا در حال آماده‌سازی افکار عمومی جهان برای بازگشایی‌ای است که در آن ایران کنترل روزانه تردد را در دست داشته باشد.

آقای ترامپ روز دوشنبه در کاخ سفید درباره توافق در حال شکل‌گیری گفت: «امروز یا فردا از آن باخبر خواهید شد. خیلی سریع در یک جهت یا جهت دیگر پیش می‌روند. خیلی پیچیده نیست.»

او پیش‌بینی کرد که تنگه «عملاً تا فردا» باز خواهد شد؛ ادعایی که در چند ماه گذشته بارها تکرار کرده است. او گفت: «مرحله نخست، بازگشایی تنگه‌هاست. مرحله دوم، خلع سلاح هسته‌ای خواهد بود.»

با این حال، در داخل پنتاگون، برخی مقام‌های ارشد بنا بر گفته مقام‌های فعلی و پیشین که در جریان این نگرانی‌ها قرار گرفته‌اند، نسبت به توافق در حال شکل‌گیری میان عمان و ایران بدبین به نظر می‌رسند. برخی نگران‌اند که این توافق عملاً به معنای تسلیم در برابر ایران باشد. آنان یادآوری می‌کنند که در مسیر عبور از خلیج فارس و از طریق آب‌های عمان در تنگه، هنوز مین‌های فراوانی وجود دارد و کشتی‌ها برای عبور ایمن ناچار خواهند بود با ایران هماهنگ شوند.

برخی مقام‌های ایرانی نیز حتی نسبت به این‌که آیا این توافق اساساً مطابق انتظار عمل خواهد کرد و خطر موج دیگری از حملات آمریکا را از میان برخواهد داشت یا نه، ابراز تردید کرده‌اند.

فرماندهی مرکزی ایالات متحده مسیر عبور کشتی‌ها از آن گذرگاه را هدایت کرده است، اما این کشتی‌ها همچنان در معرض تهدید موشکی ایران قرار دارند. رئیس‌جمهور ترامپ طی دو هفته، دو بار طرحی را که دریاسالار برد کوپر، رئیس فرماندهی مرکزی، برای یک بمباران کوتاه اما شدید علیه سایت‌های ایرانیِ مبدأ این حملات و دیگر اهداف نظامی ارائه کرده بود، لغو کرده است. با این حال، آقای ترامپ هیچ تردیدی در بیان تمایل شدید خود برای بازگشایی تردد در تنگه نشان نداده است، حتی اگر این کار مستلزم نوعی سازوکار دریافت هزینه و سطحی از کنترل ایران باشد.

مهدی محمدی، مشاور ارشد مذاکره‌کننده ارشد ایران، دوشنبه شب به تلویزیون دولتی گفت که ایران و عمان در حال مذاکره برای یافتن راه‌حلی درباره نحوه مدیریت تنگه هستند. او گفت این مذاکرات از جنگ با ایالات متحده جداست.

ایران گفته است که آمریکا با هدایت کشتی‌ها به سمت ساحل جنوبی تنگه در نزدیکی عمان، طرح صلح را نقض کرده است. متن توافق درباره این‌که چه کسی کنترل تنگه را در دست دارد مبهم بود. اما ایران نیز سپس آن طرح را نقض کرد و به کشتی‌هایی که بدون اجازه آن از خلیج عبور می‌کردند، آتش گشود.

علی واعظ، معاون مدیر برنامه خاورمیانه در گروه بین‌المللی بحران، گفت ایران بر حفظ اهرم خود بر تنگه پافشاری می‌کند، زیرا آن را تنها دستاورد خود از جنگ می‌داند و توافق با عمان، ایران را در موقعیتی بهتر از پیش از دور کنونی درگیری قرار خواهد داد.

او گفت: «هر راه‌حلی که ایران را در کنترل تنگه نگه دارد، برای ترامپ بسیار سخت قابل فروش خواهد بود؛ اما برای کنار زدن کنترل ایران بر تنگه نیز هیچ راه‌حل نظامی‌ای وجود ندارد.» واعظ افزود: «گزینه‌های ترامپ میان یک جنگِ غیرقابل‌پیروزی و صلحی نامطلوب است.»