نیابتی‌های ایران، نیرویی برای ایجاد اخلال

فرناز فصیحی و نیل مک‌فارکوهار
نیویورک تایمز / ۱ اوت ۲۰۲۶

در روزهای اخیر، جنگ دامنه‌ای فزاینده از اهداف را در سراسر خاورمیانه دربر گرفته است؛ زیرا ایران و مجموعه نیروهای نیابتی هم‌پیمانش تلاش کرده‌اند متحدان ایالات متحده را هدف قرار دهند، بازارهای جهانی را متلاطم کنند و واشنگتن را به توقف کارزار نظامی خود علیه جمهوری اسلامی وادار سازند.

به گفته دو مقام ارشد ایرانی، این حملات بخشی از یک طرح مرحله‌به‌مرحله بوده است که به‌طور محرمانه در جریان آتش‌بس کوتاه‌مدت بهار امسال تدوین شد. بر اساس این طرح، در صورتی که ایالات متحده حملات خود را تشدید کند، متحدان ایران نیز حملاتشان را گسترش خواهند داد. این مقامات گفتند هدف از این راهبرد آن بوده است که هزینه جنگ برای رئیس‌جمهور ترامپ تا حد ممکن افزایش یابد.

مهدی محمدی، مشاور ارشد محمدباقر قالی‌باف، مذاکره‌کننده ارشد ایران، حتی در شبکه‌های اجتماعی نیز با افتخار درباره این راهبرد و استفاده از نیروهای نیابتی ــ که در منطقه با عنوان «محور مقاومت» شناخته می‌شوند ــ سخن گفت.

محمدی نوشت: «قواعد درگیری در حال تغییر و بازنویسی است و ما در جنگ در حال ایجاد شرایط و بسترهای جدید هستیم. جبهه‌ها از جهات مختلف در منطقه در حال تکثیر شدن هستند؛ این جبهه‌ها البته هماهنگ‌اند، اما به‌صورت مستقل عمل می‌کنند. یک محور مقاومت جدید با بازیگران تازه در حال شکل‌گیری است.»

ایران و متحدانش از سال ۲۰۲۳ و پس از حمله گروه حماس به اسرائیل، ضربات سنگینی متحمل شده‌اند. با این حال، رویدادهای اخیر نشان داده است که آنها همچنان توانایی بازسازی خود، ایجاد آشفتگی و افزایش اهرم‌های نفوذ ایران را دارند.

با وجود این، تحلیلگران نیروهای نیابتی را ــ که هر یک دستورکار و اهداف خاص خود را دارند ــ صرفاً عروسک‌های خیمه‌شب‌بازی تهران نمی‌دانند، هرچند میزان هماهنگی و کنترل ایران بر این گروه‌ها متفاوت است.

برای نمونه، حوثی‌های یمن مستقل‌ترین گروه در میان اعضای این ائتلاف تلقی می‌شوند. حزب‌الله نزدیک‌ترین سطح هماهنگی را با ایران دارد و شبه‌نظامیان شیعه عراق نیز از نظر تمایل به ایفای نقش به‌عنوان بازوی مستقیم ایران، در جایگاهی میان این دو قرار می‌گیرند.

با این حال، همه این گروه‌ها در مخالفت با ایالات متحده و اسرائیل اشتراک منافع دارند. به گفته دو مقام ایرانی که هر دو از اعضای سپاه پاسداران بوده و از روند برنامه‌ریزی‌ها آگاه هستند، در جریان آتش‌بس کوتاه‌مدت، فرماندهان ایرانی به‌طور محرمانه با فرماندهان گروه‌های نیابتی درباره چگونگی گسترش جنگ و افزایش هزینه‌های آن برای واشنگتن رایزنی و برنامه‌ریزی کردند. این دو مقام به دلیل حساسیت مباحث داخلی، به شرط ناشناس ماندن سخن گفتند.

این مقامات افزودند که فرماندهان ارشد نیروی قدس، شاخه برون‌مرزی سپاه پاسداران که مسئول حمایت و هدایت نیروهای نیابتی است، از طریق نشست‌های مجازی با فرماندهان حزب‌الله، حوثی‌ها و گروه‌های مسلح شیعه در عراق در تماس بوده‌اند.

به گفته این دو مقام، فرماندهان و مستشاران نیروی قدس همچنین از نزدیک با این گروه‌ها در میدان همکاری کرده‌اند. سپاه پاسداران تلاش کرده است خلأ ایجادشده در صفوف حزب‌الله ــ که در جنگ با اسرائیل به شدت آسیب دیده است ــ را جبران کند و هم‌زمان در عراق نیز در پایگاه‌های تحت اداره شبه‌نظامیان شیعه حضور داشته باشد.

اوایل بامداد چهارشنبه، موجی از حملات هوایی آمریکا و عربستان سعودی مواضع شبه‌نظامیان در عراق را هدف قرار داد. رسانه‌های ایرانی نیز تصاویری از چهار مرد کشته‌شده در این حملات منتشر کردند که همگی یونیفورم زیتونی‌رنگ ویژه نیروی قدس را بر تن داشتند و تابوت‌هایشان با پرچم ایران پوشانده شده بود.

مهدی رحمتی، تحلیلگر ایرانی و کارشناس گروه‌های شبه‌نظامی منطقه، در گفت‌وگویی تلفنی گفت: «ما در حال انجام یک بازی بزرگ شطرنج هستیم؛ شبه‌نظامیان مهره‌های شطرنج ایران هستند که باید در زمان و مکان مناسب و با بیشترین تأثیرگذاری به‌کار گرفته شوند.»

تحلیلگران می‌گویند این حملات، جدا از شلیک موشک و پهپاد به پایگاه‌های نظامی محل استقرار نیروهای آمریکایی، به‌گونه‌ای طراحی شده‌اند که از رویارویی مستقیم با نیروهای آمریکا یا اسرائیل پرهیز شود؛ زیرا چنین رویارویی‌هایی می‌تواند به واکنش شدید علیه ایران منجر شود. برای مثال، آتش‌سوزی در تأسیسات نفتی عربستان سعودی این کشور را وارد جنگ کرد، اما پاسخ ریاض متوجه شبه‌نظامیان عراقی متهم به انجام این حمله شد، نه خود ایران.

به گفته تحلیلگران، ایران به دلایل مختلفی نیروهای نیابتی خود را بسیج کرده است. مهم‌ترین هدف این راهبرد، محدود کردن صادرات نفت منطقه، افزایش بهای سوخت در ایالات متحده در آستانه انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا و کاهش درآمد متحدان عرب واشنگتن است.

تحلیلگران می‌گویند تهران بر این باور است که وارد آمدن خسارات شدید اقتصادی ممکن است همسایگانش را نسبت به هدف ایران برای کنترل کامل رفت‌وآمد کشتی‌ها از طریق تنگه هرمز انعطاف‌پذیرتر کند. پیش از آغاز جنگ، حدود ۲۰ درصد از عرضه نفت جهان از طریق این تنگه عبور می‌کرد.

افشون استوار، نویسنده کتابی درباره تاریخ خاورمیانه در قرن بیست‌ویکم، می‌گوید: «ایران تصور می‌کند همسایگانش آسیب‌پذیر هستند.» او افزود: «آنها در واقع فقط تلاش می‌کنند عربستان سعودی را تحت فشار قرار دهند و امتیازاتی به دست آورند.»

در حالی که بخش عمده صادرات نفت عربستان سعودی در تنگه هرمز با محدودیت مواجه شده است، ریاض بخش زیادی از نفت خود را از طریق خط لوله‌ای در سراسر این کشور منتقل می‌کند. سپس این نفت از یک بندر در دریای سرخ صادر شده و از تنگه باب‌المندب ــ گذرگاه باریکی که یمن را از آفریقا جدا می‌کند ــ عبور می‌کند.

حوثی‌ها که پس از حملات آمریکا و اسرائیل به ایران عمدتاً در حاشیه تحولات باقی مانده بودند، در ۲۰ ژوئیه محاصره دریایی علیه کشتیرانی عربستان را اعلام کردند و برای اجرای آن حملات موشکی و پهپادی را آغاز کردند.

سپس مسیر دیگری برای انتقال نفت به آسیا ــ مسیری بسیار طولانی‌تر که از کانال سوئز و دریای مدیترانه می‌گذرد ــ نیز روز چهارشنبه با تهدید مواجه شد؛ زمانی که پهپادهای ناشناس نفتکش‌هایی را در مصر هدف قرار دادند و بدین ترتیب جبهه جدیدی گشوده شد. ایران اتهام دست داشتن در این حملات را رد کرده است.

حوثی‌ها دلایل خاص خود را برای اعمال فشار بر همسایه‌شان، عربستان سعودی، دارند؛ به‌ویژه تلاش برای پایان دادن به جنگ داخلی طولانی‌مدت یمن که عربستان در آن نقشی ویرانگر ایفا کرده است.

فیراس مکساد، مدیر بخش خاورمیانه و شمال آفریقا در مؤسسه مشاوره ریسک «اوراسیا گروپ»، گفت: «آنها با ایران هماهنگ هستند، اما لزوماً از جانب ایران عمل نمی‌کنند. این یک تشدید تنش حساب‌شده است و بخشی از روندی است که می‌توان آن را مذاکره از طریق آتش نامید؛ روندی که همچنان میان حوثی‌ها و عربستان سعودی در جریان است.»

تحلیلگران می‌گویند دلیل دیگر حملات متحدان ایران، ماهیتی ایدئولوژیک‌تر دارد. ایران شبکه نیروهای نیابتی خود را با دو هدف اصلی ایجاد کرد: کمک به بیرون راندن نیروهای نظامی آمریکا از منطقه و وارد کردن ضربه به اسرائیل، و همچنین استفاده از این گروه‌ها به‌عنوان سپری برای جلوگیری از حملات علیه خود ایران.

هیچ‌یک از این دو راهبرد به‌طور کامل موفق نشد، به‌ویژه پس از سقوط بشار اسد، رئیس‌جمهوری سوریه، که ستون اصلی محور مقاومت به شمار می‌رفت. حماس نیز دیگر تنها سایه‌ای از گذشته خود است.

لینا خطیب، پژوهشگر وابسته اندیشکده چتم هاوس در لندن، گفت: «نیروهای نیابتی ایران در جنگ مشارکت می‌کنند، زیرا آنها همراه با ایران به‌شدت در تلاش هستند جایگاه ادعایی خود را به‌عنوان نیروهای انقلابی در برابر آمریکا و اسرائیل حفظ کنند.» او افزود که این گروه‌ها، به جای ایفای نقش اولیه خود، اکنون بیشتر به «نیرویی برای ایجاد بی‌ثباتی و اخلال» تبدیل شده‌اند.

حزب‌الله، که زمانی شریک قدرتمند ایران در مرزهای اسرائیل بود، اکنون خود را در برابر توافق صلح اسرائیل و لبنان که در ماه ژوئن با میانجیگری واشنگتن حاصل شد، بیش از پیش در معرض تهدید می‌بیند؛ توافقی که یکی از اهداف غیرمنتظره آن خلع سلاح این گروه است.

حزب‌الله پس از جنگ با اسرائیل ــ جنگی که در آن رهبر دیرینه این گروه ترور شد و ده‌ها فرمانده ارشد و هزاران نیروی آن کشته شدند ــ در تلاش برای بازسازی خود بوده است.

به گفته مقام‌های دولت لبنان و همچنین تحلیلگران، ایران برای تقویت این روند، فرماندهانی از سپاه پاسداران را مستقیماً در شورای رهبری حزب‌الله مستقر کرده است. برخی مقام‌های ارشد لبنانی از این موضوع ابراز شگفتی کرده‌اند که فرماندهان ایرانی ساکن قدیمی ساختمان‌هایی بوده‌اند که اسرائیل آنها را در مناطقی دور از پایگاه‌های سنتی حزب‌الله هدف قرار داده است.

مکساد گفت: «یکی از پیامدهای ناخواسته نابودی یا تضعیف رهبری حزب‌الله این است که اکنون سپاه پاسداران انقلاب اسلامی کنترل مؤثرتری بر حزب‌الله و اقدامات آن پیدا کرده است.»

وضعیت مشابهی در عراق نیز وجود دارد؛ جایی که پس از حمله آمریکا در سال ۲۰۰۳، مجموعه‌ای پیچیده و گسترده از گروه‌های شبه‌نظامی شکل گرفت. دولت عراق با تشویق واشنگتن در حال ادغام این گروه‌ها در نیروهای مسلح رسمی کشور است، اما برخی گروه‌های کوچک‌تر در برابر این روند مقاومت می‌کنند.

فعال کردن حزب‌الله و شبه‌نظامیان عراقی، بخشی از تلاش ایران برای خنثی کردن این اقدامات آمریکا به شمار می‌رود. راندا سلیم، رئیس برنامه خاورمیانه در مرکز استیمسون در واشنگتن، گفت: «آنها احساس می‌کنند دامنه نفوذشان در حال کاهش است و می‌خواهند حضور و نقش منطقه‌ای خود را دوباره تثبیت کنند.»

تحلیلگران می‌گویند اگرچه هر یک از این گروه‌های شبه‌نظامی دلایل خاص خود را برای حمله دارند، اما میان آنها وحدت هدف وجود دارد؛ همچنین این برداشت مشترک که دونالد ترامپ و متحدان عرب او تمایل چندانی به ورود به یک جنگ گسترده ندارند و همین امر فرصتی در اختیار تهران و نیروهای هم‌پیمانش قرار داده است.

استوار گفت: «آنها احساس می‌کنند لحظه مناسبی فرا رسیده است. بوی خون را در آب حس می‌کنند و در حال بهره‌برداری از برتری خود هستند.»