اقتصاد آسیب‌دیده ایران زیر بار فشارهای تازه

بنوا فوکون / وال‌استریت ژورنال / ۱۷ ژوئیه ۲۰۲۶

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، بر این باور است که با بازگرداندن محاصره علیه ایران و سلب امکان صادرات نفت این کشور، می‌تواند اقتصاد جمهوری اسلامی را به شدت تحت فشار قرار دهد و تهران را وادار کند از کنترل خود بر تنگه هرمز دست بردارد. در مقابل، جمهوری اسلامی نیز بر این باور است که توان مقاومت در برابر این فشارها را دارد.

اما دست‌کم در کوتاه‌مدت، خطر آن وجود دارد که تشدید دوباره فشارهای اقتصادی بیش از همه زندگی شهروندان عادی ایران را تحت تأثیر قرار دهد و در نهایت، به بن‌بستی پرهزینه و مخرب در تنگه هرمز بینجامد.

فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا (سنتکام) روز پنج‌شنبه اعلام کرد که حملات به اهدافی در ایران برای ششمین روز متوالی ادامه یافته است. فروپاشی توافق ماه ژوئن برای پایان دادن به درگیری‌ها، امیدها به کاهش فشارهای اقتصادی بر ایران را از میان برده و بار دیگر خانواده‌هایی را که بسیاری از آنها حتی مایحتاج روزانه خود را به صورت نسیه تهیه می‌کنند، زیر فشار قرار داده است. انتظار می‌رود درآمدهای نفتی ایران کاهش یابد، بنگاه‌های اقتصادی بار دیگر سرمایه‌گذاری‌های خود را به تعویق بیندازند و خانوارها نیز بیش از پیش از میزان هزینه‌های خود بکاهند.

رهبران جمهوری اسلامی در گذشته نیز نشان داده‌اند که حاضرند هزینه‌های سنگینی را بر جامعه تحمیل کنند، اما مطالباتی را که از نظر آنها بقای نظام را تهدید می‌کند، نپذیرند.

الی گرانمایه، کارشناس مسائل ایران در شورای روابط خارجی اروپا، می‌گوید: «ایران آماده است بهای بسیار، بسیار سنگینی بپردازد؛ حتی اگر این به معنای ادامه محاصره از سوی آمریکا باشد، تا بتواند کنترل خود بر تنگه هرمز را در آینده حفظ و تثبیت کند. در ذهنیت حاکم بر ایران، مسئله فقط دوام آوردن برای یک روز دیگر و سپس روزی دیگر است.»

یک دیپلمات ایرانی نیز می‌گوید شکاف درون حاکمیت میان دو جناح عمیق‌تر شده است: از یک سو عملگرایانی که نگران‌اند بازگشت محاصره اقتصادی، وضعیت وخیم اقتصاد کشور را بدتر کند و از سوی دیگر تندروهایی که خواهان اعمال قاطعانه کنترل بر تنگه هرمز هستند و آن را اهرم فشاری قدرتمند علیه آمریکا می‌دانند.

با این حال، فشارها رو به افزایش است. برخی تحلیلگران برآورد می‌کنند اگر محاصره چهار تا پنج ماه ادامه یابد، درآمدهای نفتی ایران ممکن است تقریباً به صفر برسد و حکومت را از مهم‌ترین منبع تأمین ارز خارجی محروم کند.

عمل‌گراترین چهره‌های حاکمیت نگران‌اند که فرسایش اقتصادی، همانند رخدادهای ابتدای سال، ثبات نظام را متزلزل کند؛ تحولاتی که به سرکوبی خونین انجامید و در نهایت در تصمیم دونالد ترامپ برای آغاز جنگ نیز نقش داشت.

دست‌کم این خطر روزبه‌روز بیشتر می‌شود که وضعیت به بن‌بستی فرساینده و پرهزینه تبدیل شود؛ وضعیتی که در آن واشنگتن با وارد کردن فشار شدید اقتصادی نتواند به سرعت ایران را به عقب‌نشینی در موضوع تنگه هرمز وادار کند، در حالی که تهران نیز بر جامعه‌ای هرچه فقیرتر و آسیب‌پذیرتر حکمرانی خواهد کرد.

هادی کحال‌زاده، اقتصاددان و از مدیران پیشین سازمان تأمین اجتماعی ایران، می‌گوید: «ازسرگیری محاصره اقتصادی، این دشواری‌ها را تشدید خواهد کرد و به کاهش بیشتر ارزش پول ملی، افزایش تورم، کمبود کالا، تعطیلی کارخانه‌ها و از بین رفتن فرصت‌های شغلی دامن خواهد زد. شاید زیان‌بارترین پیامد اقتصادی، نبود هیچ چشم‌انداز قابل اتکایی برای ثبات و گرفتار شدن اقتصاد در وضعیتی بلاتکلیف باشد.»

بر اساس داده‌های مؤسسه «کپلر» (Kpler)، طی چهار هفته‌ای که از امضای توافق اولیه میان آمریکا و ایران گذشته بود، تهران نزدیک به ۷۰ میلیون بشکه نفت به ارزش تقریبی ۵ تا ۶ میلیارد دلار صادر کرد.

ایران همچنین حدود ۱۰۰ میلیون بشکه نفت در نفتکش‌هایی داشت که پیش از اعمال محاصره، خارج از محدوده آن مستقر شده بودند. این محموله‌هایی که پیش از تشدید محدودیت‌ها از منطقه محاصره عبور کرده‌اند، در کوتاه‌مدت بخشی از آثار محاصره را برای ایران جبران خواهند کرد. اما در نهایت، ادامه محاصره تهران را ناچار خواهد کرد نفت تولیدی خود را در مخازن ذخیره کند و پس از پر شدن ظرفیت انبارها، تولید نفت را نیز کاهش داده یا متوقف سازد.

«تأثیر این محاصره مشابه محاصره‌ای خواهد بود که آمریکا در ماه آوریل اعمال کرد؛ تولید کاهش می‌یابد و ذخایر نفتی به سرعت پر خواهد شد.»

این را همایون فلکشاهی، رئیس بخش تحلیل نفت خام مؤسسه «کپلر» (Kpler)، می‌گوید.

اقتصاد ایران هم‌اکنون نیز زیر فشار همزمان سال‌ها تحریم و تورم افسارگسیخته در حال فرسایش است. درگیری‌های اخیر این فشارها را تشدید کرده؛ به‌گونه‌ای که به کارخانه‌ها آسیب رسانده، تجارت و نظام پرداخت را مختل کرده، دسترسی به اینترنت را محدود ساخته و ارزش پول ملی را بیش از پیش کاهش داده است.

بر اساس آمار رسمی، قیمت کالاهای مصرفی در ماه ژوئن نسبت به مدت مشابه سال قبل ۸۸.۶ درصد افزایش یافته است. تنها در چند روز نخست ژوئیه، قیمت یک شانه تخم‌مرغ در تهران ۴۰ درصد جهش کرد و به معادل ۳.۳۰ دلار رسید؛ موضوعی که خبرگزاری فارس، نزدیک به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، آن را گزارش کرده است.

طبق پیش‌بینی‌های صندوق بین‌المللی پول که پیش از تشدید اخیر درگیری‌ها تهیه شده بود، تولید ناخالص داخلی ایران در سال جاری ۵.۴ درصد کوچک خواهد شد.

به گفته هادی کحال‌زاده، تنها سه درصد از خانوارهای ایرانی توانایی خرید کامل سبد غذایی توصیه‌شده از سوی مقام‌های بهداشتی کشور را دارند. بسیاری از خانواده‌ها از طریق یک برنامه دولتی، اقلام اساسی مانند برنج، گوشت و ماکارونی را به صورت نسیه خریداری می‌کنند. برخی دیگر نیز گوشت را از وعده‌های غذایی خود حذف کرده‌اند و با کاهش مداوم ارزش دستمزدها، کالاهای ضروری را به صورت تک‌تک تهیه می‌کنند.

«دارم تقلا می‌کنم.»

این را مردی ۴۱ ساله در تهران می‌گوید.

یک استاد ۳۸ ساله هنر در دانشگاهی در تهران نیز می‌گوید قیمت لوازم مورد نیاز کارش، از جمله قلم‌مو، رنگ و بوم نقاشی، از ماه مارس تاکنون دو برابر شده است. به گفته او، خانواده‌ها هنوز کالاهای ضروری مانند نان و انواع ارزان‌تر پنیر را خریداری می‌کنند، اما این کار را زیر فشار شدید اقتصادی انجام می‌دهند.

با این حال، بزرگ‌ترین نگرانی او فرزند خردسال بیمارش است که به دستگاه اکسیژن وابسته است؛ دستگاهی که با برق ناپایدار کار می‌کند.

«مدام نگرانم که برق قطع شود و دستگاه اکسیژن کودک از کار بیفتد.»

اکنون محاصره تازه، با هدف قرار دادن اصلی‌ترین منبع ارز خارجی ایران ــ یعنی درآمدهای نفتی ــ تهدید می‌کند این فشار را عمیق‌تر کند. با کاهش صادرات نفت، دلار کمتری وارد اقتصاد می‌شود و در نتیجه هزینه واردات مواد غذایی، دارو و قطعات صنعتی افزایش می‌یابد.

تولیدکنندگانی که با افزایش هزینه‌ها و کمبود مواد اولیه روبه‌رو می‌شوند، ناچار به کاهش تولید و تعدیل نیرو خواهند شد؛ روندی که چرخه‌ای از رکود و تورم را شکل می‌دهد و هر یک دیگری را تشدید می‌کند. کحال‌زاده برآورد می‌کند که جنگ دست‌کم به از بین رفتن دو تا سه میلیون شغل در ایران منجر خواهد شد.

با وجود این، مقام‌های ایرانی تأکید دارند که فروش نفت ادامه خواهد یافت. محسن پاک‌نژاد، وزیر نفت ایران، روز سه‌شنبه اعلام کرد که ایران طی سال‌های گذشته سازوکارهایی ایجاد کرده که امکان دور زدن تحریم‌های آمریکا را فراهم می‌کند. در مقابل، وزارت خزانه‌داری آمریکا برخورد سخت‌گیرانه‌تری را علیه نفتکش‌های موسوم به «ناوگان سایه»، شرکت‌های پوششی و خریدارانی که فروش نفت ایران را تسهیل می‌کنند، آغاز کرده است.

با این همه، محاصره ماه آوریل نشان داد که این جریان‌های صادراتی تا چه اندازه می‌توانند ناگهانی فروبپاشند. صادرات نفت خام ایران در آن مقطع به شدت کاهش یافت، تا آنکه توافق موقت، امکان ازسرگیری ارسال محموله‌ها را در ماه ژوئن فراهم کرد.