کارزار منزوی کردن ایران به دبی نزدیک می‌شود

نیکولاس پارازی / فایننشال تایمز / ۲۹ اوت ۲۰۲۶

در امتداد آبراه اصلی در قلب تجاری قدیمی دبی، اسکله‌های طولانی که زمانی محل تجارت دریایی تاریخی این شهر با ایران بودند، اکنون عمدتاً متروکه‌اند.

فعالیت کشتیرانی مرتبط با لنج‌ها، شناورهای چوبی که طی دهه‌ها کالاها را از خور دبی به بنادر ایران منتقل می‌کردند، به‌وضوح کاهش یافته است. کمی پایین‌تر از مسیر آبراه، قایق‌های ماهیگیری به اسکله‌ها بسته شده‌اند، اما یکی از معدود خدمه‌ای که هنوز در آنجا حضور دارند، گفت دیگر اجازه ندارند وارد آب‌های خلیج شوند.

یک پایانه اختصاصی برای تردد لنج‌ها در دهانه خور، نشانه‌های بیشتری از فعالیت را نشان می‌داد؛ در هنگام غروب، لیفتراک‌ها و جرثقیل‌ها مشغول بارگیری پالت‌ها و کانتینرهای کوچک بر روی حدود ۱۲ کشتی بودند. اما یک نگهبان امنیتی گفت این شناورها عازم عمان و هند هستند. او گفت: «از هفته گذشته دیگر خبری از ایران نیست.»

امال، ماهیگیر، گفت: «قبل از جنگ، کشتی‌های باری زیادی از ایران به اینجا می‌آمدند. حالا دیگر تمام شده است.»

دبی طی دهه‌ها به‌عنوان مرکز تجاری برون‌مرزی ایران عمل کرده و خدمات مالی، تجارت و دسترسی به بازارهای جهانی را برای اقتصاد ایران که زیر فشار تحریم‌ها قرار دارد، فراهم کرده است؛ اقتصادی که به‌شدت به این امکانات نیاز داشته است.

دبی که روابط تجاری و تاریخی آن با ایران به پیش از تأسیس امارات متحده عربی در سال ۱۹۷۱ بازمی‌گردد، میزبان چند صد هزار ایرانی و بازرگان ایرانی، همچنین بانک‌ها، شرکت‌های تجاری و شبکه تجارت لنج‌هاست.

اما اکنون این جایگاه با تهدید مواجه شده است؛ پس از آنکه امارات متحده عربی و آمریکا اعلام کردند قصد دارند تجارت ایران را هدف قرار دهند و آنچه واشنگتن از آن به‌عنوان «دی‌دی اقتصادی» یاد کرده است، به راه بیندازند تا حکومت تهران را به زانو درآورند.

امارات متحده عربی که پس از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل در ماه فوریه، بیش از هر کشور دیگری در منطقه هدف حملات تلافی‌جویانه ایران قرار گرفت، هفته گذشته اعلام کرد که تمامی تجارت، مبادلات تجاری و تراکنش‌های مالی با ایران را به حالت تعلیق درمی‌آورد؛ این تصمیم ساعاتی پس از آن اعلام شد که ابوظبی تهران را به هدف قرار دادن ترددهای دریایی در آب‌های خود متهم کرد.

یک روز بعد، دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا، از آغاز کارزار جدیدی با عنوان «جنگ اقتصادی» علیه ایران خبر داد و واشنگتن عملیات موسوم به «عملیات مطرود اقتصادی» (Operation Economic Outcast) را آغاز کرد و گفت تحریم‌های ثانویه علیه طرف‌هایی را که با جمهوری اسلامی تجارت می‌کنند، گسترش خواهد داد.

این تحولات بار دیگر جامعه تجاری ایرانیان در دبی را نسبت به آینده خود نگران کرده است.

اسفندیار بتمنقلیچ، مدیرعامل بنیاد اندیشکده بریتانیایی Bourse & Bazaar، گفت: «اگرچه چین بزرگ‌ترین شریک تجاری ایران است، اما نوع تجارتی که از طریق امارات انجام می‌شود، واقعاً اهمیت دارد.»

او افزود: «امارات تنها مسیر برای واردات ایران است، زیرا ایران به جز بندر جبل‌علی در دبی، به هیچ بندر بزرگ دیگری برای کانتینرها دسترسی ندارد. اگر تلاش می‌کنید اقتصادی با جمعیت ۹۰ میلیون نفر را سرپا نگه دارید و رشد دهید، واقعاً به چنین زیرساختی نیاز دارید.»

حجم تجارت میان امارات متحده عربی ــ یکی از نزدیک‌ترین متحدان منطقه‌ای آمریکا ــ و ایران پیش از جنگ، سالانه به حدود ۳۰ میلیارد دلار می‌رسید؛ بخش قابل‌توجهی از این تجارت نیز با استفاده از لنج‌های چوبی انجام می‌شد؛ همان شناورهایی که سیمای شهر قدیمی دبی را شکل داده‌اند، جایی که بازارهای ادویه و طلا نیز در آن قرار دارند.

تحلیلگران درباره موفقیت کارزار فشار اقتصادی آمریکا تردید دارند. اما جنگ شش‌ماهه که اقتصاد ایران را ویران کرده، و همچنین بسته شدن تنگه هرمز، خسارت سنگینی به بازرگانان در بخش قدیمی شهر وارد کرده است.

دانیال، یک مغازه‌دار ایرانی که از ذکر نام خانوادگی خود خودداری کرد، همچنان زعفران ایران را از محموله‌هایی می‌فروخت که پیش از آغاز جنگ خریداری شده بودند. اما او گفت با کاهش تردد کشتی‌ها از ایران، بازرگانان ایرانی اکنون جعبه‌های کوچک‌تر زعفران را در چمدان‌های خود وارد می‌کنند و این مسئله باعث شده قیمت این ادویه گران‌قیمت بیش از یک‌پنجم افزایش یابد.

تأثیر جنگ بر کسب‌وکارها در بازار سنتی نزدیک مغازه دانیال به‌وضوح دیده می‌شد. دست‌کم شش مغازه، که برخی متعلق به ایرانیان و برخی دیگر متعلق به افغان‌ها بودند، تعطیل شده بودند و بر روی ویترین آنها تابلوهایی نصب شده بود که اعلام می‌کردند مغازه‌ها «به دلیل تعمیرات تعطیل هستند»؛ وضعیتی که یادآور هتل‌های لوکسی بود که در اوایل جنگ، درهای خود را برای بازسازی‌های بلندمدت بستند.

دانیال گفت: «ما هیچ درآمدی نداریم، اما همچنان باید اجاره‌بها پرداخت کنیم.»

در نشانه‌ای از اینکه مقام‌های دبی ممکن است فشارهای نظارتی بر بازرگانان ایرانی را افزایش داده باشند، بازرسان امور تجاری طی هفته‌های اخیر، دانیال و چند مغازه دیگر را به دلیل آنچه او تخلفات جزئی اداری توصیف کرد، جریمه کرده‌اند.

او گفت: «سخت‌گیرتر شده‌اند؛ ۹۰ درصد همه ما جریمه شده‌ایم.»

از زمان آغاز جنگ، امارات متحده عربی بیش از هر کشور دیگری در منطقه خلیج فارس هدف حملات ایران قرار گرفته است. نزدیک به ۳ هزار موشک به سوی این کشور شلیک شده که موجب افت گردشگری و آسیب به زیرساخت‌های کلیدی آن شده است.

این وضعیت موضعی تندروانه‌تر در امارات متحده عربی را تقویت کرد؛ کشوری که حتی در اوایل جنگ، حملات هوایی محرمانه‌ای علیه ایران انجام داد. دبی نیز در همان ابتدای جنگ، یک باشگاه و یک بیمارستان مرتبط با ایران را تعطیل کرد.

با این حال، بخشی از تجارت از سر گرفته شد؛ از جمله تردد لنج‌ها و پروازهای ایرانی به دبی، زیرا ابوظبی و تهران پس از توافق موقت کوتاه‌مدت آمریکا و ایران در ماه ژوئن، که قرار بود به بازگشایی تنگه هرمز منجر شود، تلاش کردند تنش‌ها را کاهش دهند.

اما این تلاش دیپلماتیک پس از آنکه ایران هفته گذشته موشک‌هایی به سمت امارات شلیک کرد، برهم خورد. ایران از اواسط ماه مه مستقیماً امارات را هدف قرار نداده بود.

با این حال، بتمنقلیچ گفت امارات متحده عربی «توانایی شگفت‌انگیزی در پیشبرد منافع خود از طریق دیپلماسی اقتصادی دارد».

او گفت: «آنها طی ۲۰ سال گذشته، در دوره‌های مختلف، سطح تعامل اقتصادی خود با ایران را تنظیم کرده‌اند. اما هیچ‌گاه واقعاً اجازه نداده‌اند تحریم‌های آمریکا به‌طور کامل تعیین کند که چه میزان تجارت با ایران داشته باشند.»

برخی اتباع ایرانی که دانیال آنها را می‌شناخت، تصمیم گرفته بودند امارات را ترک کنند؛ نه فقط به دلیل نگرانی از اینکه آیا همچنان در کشوری که بسیاری از آنها در آن متولد شده یا تمام عمرشان را در آن زندگی کرده‌اند، پذیرفته می‌شوند یا نه، بلکه به این دلیل که «اکثر آنها ورشکسته شده‌اند». خود او نیز برای جمع کردن وسایل و ترک امارات برنامه‌ریزی می‌کرد.

با این حال، بسیاری معتقدند روابط تجاری ایران و دبی آن‌قدر عمیق است که نمی‌توان آنها را به‌طور کامل از میان برد.

جاستین الکساندر، مدیر مؤسسه مشاوره «خلیج اکونومیکس» (Khalij Economics) و پژوهشگر غیرمقیم مؤسسه سیاست عمومی بیکر، گفت: «بازرگانان ایرانی از مدت‌ها پیش از عصر نفت، یکی از اجزای بنیادین اقتصاد دبی بوده‌اند.»

وزارت خزانه‌داری آمریکا روز جمعه اعلام کرد که در چارچوب تشدید فشار اقتصادی بر تهران، شعب بانک مصر (Banque Misr) در امارات متحده عربی ــ دومین بانک بزرگ مصر ــ را از دسترسی به بانک‌های آمریکایی و نظام مالی ایالات متحده محروم خواهد کرد.

بازرگانان در ایران با لحنی مقاوم و چالش‌طلبانه سخن می‌گفتند و به نظر می‌رسید برای مواجهه با هرگونه محدودیت بیشتر در فعالیت‌های خود آماده‌اند. ایران دهه‌ها صرف ایجاد مسیرهای تجاری جایگزین و انتقال پرداخت‌ها از طریق صرافی‌ها یا شرکت‌های پوششی کرده است؛ ساختارهایی که برای مقاومت در برابر تحریم‌ها طراحی شده‌اند.

یک بازرگان مستقر در تهران گفت: «ما اکنون مقدار زیادی کالا در انبارهای ترکیه قرار داده‌ایم، در صورتی که مسیر امارات دوباره بسته شود.»

او گفت به نظر می‌رسد تجارت لنجی ایران با دبی محدود شده است، اما افزود که بخشی از محموله‌ها از طریق عمان تغییر مسیر داده‌اند. آمریکا از اواسط ماه ژوئیه محاصره دریایی بنادر ایران را حفظ کرده است.

با این حال، این بازرگان گفت توانسته است محموله‌هایی را در دبی بر روی کشتی‌هایی بارگیری کند که مقصد آنها بندرعباس ایران بوده است؛ این کار با درج مقصدهای جعلی در اسناد رسمی انجام شده است.

هزینه حمل‌ونقل کالا به‌شدت افزایش یافته، اما همچنان از اوج هزینه‌ها در بحبوحه جنگ پایین‌تر است؛ زمانی که امارات تقریباً هر روز هدف حملات ایران قرار می‌گرفت و تعداد کمی کشتی از تنگه هرمز عبور می‌کردند.

این بازرگان ایرانی گفت: «ما همان‌طور که تحریم‌ها را دور زده‌ایم، محاصره را هم دور می‌زنیم. چیز زیادی تغییر نکرده است.»

دفتر رسانه‌ای دبی، وزارت خارجه امارات و مقام‌های مسئول بنادر این کشور به درخواست‌ها برای اظهارنظر پاسخی ندادند.

در بخش‌های دیگر دبی، کسب‌وکارهای ایرانی همچنان تقریباً مانند گذشته به فعالیت خود ادامه می‌دادند.

یک فروشنده میوه و سبزی در بازار بزرگ سرپوشیده ساحلی، محصولات ایرانی ــ از جمله کاهو، ذرت شیرین، گوجه‌فرنگی و بادام ــ می‌فروخت که به گفته او از طریق مسیرهای دریایی تثبیت‌شده به دبی رسیده بودند.

او گفت: «گاهی کمی کمتر است، گاهی کمی بیشتر، اما حالا اوضاع خوب است.»

به گفته یکی از کارکنان شورای کسب‌وکار ایران که تلفنی با او تماس گرفته شد، شورای بازرگانی ایران، یک نهاد غیرانتفاعی که با هدف تقویت تجارت دوجانبه فعالیت می‌کند، همچنان فعال است.

آژانس‌های مسافرتی در تهران نیز این هفته گفتند که شرکت‌های هواپیمایی ایرانی همچنان به دبی پرواز دارند.

همچنین دو بانک بزرگ ایرانی، بانک ملی ایران و بانک صادرات ایران ــ که هر دو تحت تحریم‌های آمریکا قرار دارند ــ همچنان باز بودند و به مشتریان خدمات ارائه می‌کردند.

اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، خواستار تعطیلی تمامی شعب بانک ملی ایران در سراسر جهان شده است. این دو بانک ایرانی در مجموع بیش از ۱۲ شعبه در امارات متحده عربی دارند.

یکی از کارکنان بانک ملی گفت برخی مشتریان این بانک، چه ایرانی، چه روس و چه مشتریان محلی، در ابتدا درباره سرنوشت سپرده‌های خود نگران شده بودند، اما تاکنون هیچ تأثیر محسوسی بر تراکنش‌های مالی روزمره مشاهده نشده است؛ از جمله در زمینه اعطای تسهیلات و دریافت و تأمین اعتبار اسنادی.

او گفت بانک ملی اخیراً مجوز فعالیت خود را از بانک مرکزی امارات متحده عربی تمدید کرده است.

این کارمند بانک ملی گفت: «کسب‌وکار کاهش یافته است، اما تمام دنیا تحت تأثیر قرار گرفته‌اند.»

او همچنین گفت بیش از دو دهه است که در این بانک کار می‌کند و دورهای قبلی تحریم‌ها را نیز به یاد دارد.

او گفت: «ما به این وضعیت عادت کرده‌ایم.»

این بخش نیز از نظر اصطلاحات اقتصادی، بانکی و سیاسی با بخش نخست یکدست نگه داشته شده است.