راتکو ملادیچ، قصاب بوسنی، درگذشت

ایوانا سِکولاراک و آنتونی دویچ / خبرگزاری رویترز / ۲۷ اوت ۲۰۲۶

راتکو ملادیچ، ژنرال سابق صرب‌های بوسنی که به اتهام سازمان‌دهی کشتار سال ۱۹۹۵ دست‌کم ۸ هزار مسلمان در یک «منطقه امن» تحت نظارت سازمان ملل متحد در بوسنی به نسل‌کشی محکوم شده بود، روز پنجشنبه در بازداشت سازمان ملل درگذشت.

کشتار سربرنیتسا، اوج هولناک جنگی بود که بیش از سه سال به طول انجامید؛ جنگی که طی آن این ژنرال، پایتخت محاصره‌شده بوسنی، سارایوو، را هر روز با توپخانه، تانک، خمپاره و مسلسل‌های سنگین ارتش ملی‌گرای صرب خود زیر آتش می‌گرفت و حدود ۱۰ هزار نفر را به قتل رساند.

اجساد قربانیان سربرنیتسا طی چهار روز در ژوئیه ۱۹۹۵ با بولدوزر به گورهای دسته‌جمعی منتقل شدند. برخی از این گورها بعداً نبش قبر شدند و اجساد به مناطق کوهستانی دورافتاده انتقال یافتند تا شواهد مربوط به این کشتار پنهان شود.

بر اساس یافته‌های دادگاه کیفری بین‌المللی سازمان ملل برای یوگسلاوی سابق (ICTY)، هدف از این اقدامات «پاکسازی قومی» بود؛ یعنی اخراج اجباری مسلمانان بوسنیایی، کروات‌ها و دیگر غیرصرب‌ها، با هدف خالی کردن سرزمین‌های بوسنی برای ایجاد «صربستان بزرگ».

این دادگاه اعلام کرد ملادیچ، همراه با اسلوبودان میلوشویچ، رئیس‌جمهوری فقید صربستان، و رادوان کاراجیچ، رهبر سیاسی صرب‌های بوسنی، بخشی از یک توطئه جنایی برای اجرای این طرح بوده‌اند.

ملادیچ که مخالفانش او را «قصاب بوسنی» می‌نامیدند، در جلسه رسیدگی به پرونده‌اش در دادگاه کیفری بین‌المللی در سال ۲۰۱۴ گفت: «من این دادگاه را به رسمیت نمی‌شناسم.» هنگامی که در سال ۲۰۱۷ به حبس ابد محکوم شد، فریاد زد: «همه اینها دروغ است، همه شما دروغگو هستید!»

دراگان ایوتیچ، وکیل ملادیچ، روز پنجشنبه اعلام کرد که او در بازداشت سازمان ملل درگذشته است، اما علت مرگ را اعلام نکرد. ایوتیچ افزود ملادیچ ماه‌های پایانی زندگی خود را در بخش بیمارستانی مرکز بازداشت سازمان ملل در حومه لاهه سپری کرده بود.

به گفته پسر ملادیچ، اسناد رسمی تاریخ تولد او را ۱۲ مارس ۱۹۴۲ ثبت کرده‌اند، اما تاریخ واقعی تولدش ۸ مارس ۱۹۴۳ بوده است.

«آلمانی‌ها هیتلر را داشتند، صرب‌ها ملادیچ را دارند»

کاراجیچ که او نیز در سال ۲۰۱۶ به جرم نسل‌کشی محکوم شد، و ملادیچ، سال‌ها پس از پایان جنگ توسط قدرت‌های غربی، در صدر فهرست افراد تحت تعقیب دادگاه کیفری بین‌المللی یوگسلاوی سابق قرار داشتند. با این حال، تا زمانی که میلوشویچ در سال ۲۰۰۰ در پی یک خیزش مردمی سرنگون شد، ملادیچ با امنیت ــ هرچند پنهانی ــ در بلگراد زندگی می‌کرد.

میلوشویچ در ۱۱ مارس ۲۰۰۶ در بازداشت درگذشت؛ چند ماه پیش از صدور حکم در محاکمه چهار ساله او در دادگاه بین‌المللی که به اتهام نسل‌کشی و دیگر جنایات جنگی در کرواسی، بوسنی و کوزوو برگزار شده بود.

ارتشی که ملادیچ برای جنگ در بوسنی ایجاد کرد، الگویی از بی‌رحمی، جسارت و خشونت در سنت جنگجویان صرب بود؛ سنتی که زمانی در مبارزه مرگ و زندگی پارتیزان‌ها علیه اشغال نازی‌ها در یوگسلاوی در جریان جنگ جهانی دوم، ارزشمند تلقی می‌شد.

در برخی از هولناک‌ترین نمونه‌ها، زندانیان پس از آنکه مجبور شده بودند نمک بخورند و از دریافت آب محروم شوند، در گرمای شدید خفه شدند؛ برخی دیگر در اردوگاه‌های زندان گرسنگی داده و مورد تجاوز جنسی قرار گرفتند؛ شماری مجبور شدند از روی پل بپرند و سپس هدف گلوله قرار گرفتند؛ و صدها نفر نیز پس از آنکه با استفاده از گاز شیمیایی از بازداشتگاه‌ها بیرون رانده شدند، شبانه به گلوله بسته شدند.

مونیرای سوباشیچ، که پسر و همسرش پس از تصرف سربرنیتسا توسط نیروهای صرب بوسنی کشته شدند، گفت: «برای من، ملادیچ نماد همه جنایات وحشتناکی است که در جریان جنگ رخ داد؛ دختران ما مورد تجاوز قرار گرفتند و پسران ما کشته شدند، فقط به این دلیل که مسلمان بودند.»

سوباشیچ افزود: «آلمانی‌ها هیتلر را داشتند، صرب‌ها ملادیچ را دارند. هیچ تفاوتی میان این دو وجود ندارد.»

ملادیچ از یک فیلمبردار خواسته بود حمله برق‌آسا به منطقه محاصره‌شده سربرنیتسا را فیلمبرداری کند؛ در این تصاویر، او در حالی دیده می‌شد که از «بچه‌هایش» تمجید می‌کرد و نیروهای حافظ صلح هلندی سازمان ملل را مورد سرزنش قرار می‌داد؛ نیروهایی که به‌اشتباه به قول جدی او اعتماد کرده بودند که ساکنان منطقه تحت کنترل او در امان خواهند بود. سربرنیتسا ظاهراً از وضعیت «منطقه امن» برخوردار بود؛ وضعیتی که هدف آن حفاظت از غیرنظامیان در برابر پاکسازی قومی بود.

ملادیچ در برابر دوربین گفت: «ما این شهر را به عنوان هدیه به مردم صرب می‌دهیم» و این پیروزی را انتقامی از ترک‌های مسلمان دانست؛ مسلمانانی که زمانی این منطقه را به عنوان بخشی از امپراتوری عثمانی در اختیار داشتند.

روز بعد، نیروهای ملادیچ در برابر دوربین در حال توزیع شیرینی میان کودکان و وعده دادن عبور امن آنها ثبت شدند. در همین حال، هزاران مرد و پسر برای اعدام آماده می‌شدند.

هنگامی که ناتو در سال ۱۹۹۵ تلاش کرد با تهدید به انجام حملات هوایی محدود، نیروهای ملادیچ را مهار کند، سربازان او در اقدامی سرکشانه نیروهای حافظ صلح سازمان ملل را به عنوان سپر انسانی به گروگان گرفتند و آنها را به اهدافی که احتمال می‌رفت مورد حمله قرار گیرند، زنجیر کردند.

در نوامبر ۱۹۹۶، ملادیچ و فرماندهان ارشد ارتش تحت فشار شدید غرب سرانجام پذیرفتند که مطابق دستور بیلیانا پلاوشیچ، رئیس‌جمهوری صرب‌های بوسنی، از سمت خود کناره‌گیری کنند. پلاوشیچ پس از کاراجیچ به این سمت رسید و بعدها به دلیل نقش خود در جنایات جنگی به زندان افتاد.

پسر یک مبارز پارتیزان

ملادیچ که پسر یک مبارز پارتیزان در جنگ جهانی دوم بود ــ پدرش در سال ۱۹۴۵ کشته شد ــ هنگام آغاز فروپاشی یوگسلاوی در سال ۱۹۹۱، افسر ارتش خلق یوگسلاوی کمونیستی (JNA) بود.

هنگامی که صرب‌های بوسنی در سال ۱۹۹۲ علیه جدایی بوسنی از یوگسلاوی و تشکیل کشوری تحت رهبری مسلمانان شورش کردند، ملادیچ برای فرماندهی ارتش جدید صرب‌های بوسنی انتخاب شد؛ ارتشی که به‌سرعت کنترل ۷۰ درصد از این کشور محصور در خشکی را به دست گرفت.

ده‌ها شهر با استفاده از تسلیحات سنگینی که پیش‌تر متعلق به ارتش خلق یوگسلاوی بود، به محاصره درآمدند و روستاها به آتش کشیده شدند؛ در حالی که ۲۲ هزار نیروی حفاظت سازمان ملل کمابیش ناتوان از مداخله، نظاره‌گر بودند و دستور داشتند در جنگ جانب هیچ‌یک از طرفین را نگیرند.

ترکیبی از فشار غرب، انتقال مخفیانه سلاح و آموزش نظامی آمریکایی به کروات‌ها و مسلمانان، به‌تدریج روند جنگ را علیه ارتش ملادیچ تغییر داد. حملات قاطع ناتو نیز کار را یکسره کرد.

بیمار و ناتوان

با وجود درخواست‌های کشورهای غربی، اصلاح‌طلبانی که پس از سقوط میلوشویچ بر صربستان حکومت می‌کردند، جرئت رویارویی با مردی را نداشتند که برای بخشی از صرب‌های ملی‌گرا یک قهرمان به شمار می‌رفت.

گزارش‌های پراکنده از مشاهده او، حضورش در یک مسابقه اسب‌دوانی یا یک مسابقه فوتبال را نشان می‌داد. ناتو در سال ۲۰۰۴ اعلام کرد که ملادیچ در پناهگاه سابق خود در «هان پیِساگ» در بوسنی، با همرزمان قدیمی خود که به نوشیدن مشروبات الکلی سنگین شهرت داشتند، به سلامتی یکدیگر نوشیده است.

هنگامی که سرانجام در سال ۲۰۱۱ دستگیر شد، هیچ مقاومتی از خود نشان نداد. دست راستش فلج بود که ظاهراً پیامد یک سکته مغزی درمان‌نشده بود. او دیگر هیچ شباهتی به آن ژنرال تنومند با لباس استتاری نداشت که در سال ۱۹۹۵ در سربرنیتسا موهای سر یک پسر بچه را نوازش کرده بود.

او در سال ۲۰۱۳ دچار حمله قلبی شد و پیرتر از سن واقعی خود به نظر می‌رسید. به گفته خودش، احساس می‌کرد مانند پیرمردی ناتوان شده است.

در معدود جلسات حضورش در دادگاه، رفتار او میان ترحم‌خواهی نسبت به خود، سرپیچی همراه با لبخند و نوعی حواس‌پرتی مبهم در نوسان بود.

ملادیچ در دادگاه با التماس گفت: «من مردی بسیار بیمار هستم.»

در سال ۲۰۱۹، ملادیچ به قضات گفت آن‌قدر بیمار است که نمی‌تواند در فعالیت‌های ورزشی خارج از ساختمان شرکت کند و درخواست کرد برای حضور بر سر مزار اعضای خانواده‌اش در صربستان به او مرخصی داده شود. این درخواست رد شد.

در سال ۲۰۲۱، درخواست تجدیدنظر او علیه حکم محکومیت رد شد؛ درخواست‌های مکرر او برای آزادی به دلایل انسان‌دوستانه نیز پذیرفته نشد.

در اوت ۲۰۲۶، یک پزشک سازمان ملل اعلام کرد که مرگ ملادیچ «ممکن است هر لحظه» رخ دهد و احتمال دارد ظرف چند هفته اتفاق بیفتد. با این حال، درخواست او برای آزادی بار دیگر رد شد؛ با این استدلال که چنین اقدامی با ملاحظات عدالت سازگار نیست.