دختران دانشجو در کابل پیش از بازگشت طالبان
دختران ایران و افغانستان؛ قربانیان تبعیض، اما حاملان امید و آینده
به مناسبت روز جهانی دختر، ۱۱ اکتبر ۲۰۲۶
روز جهانی دختر تنها روزی برای تبریک گفتن، اهدای گل و بیان سخنان زیبا نیست؛ بلکه روزی برای اندیشیدن به سرنوشت میلیون‌ها دختری است که هنوز برای دستیابی به ابتدایی‌ترین حقوق انسانی خود مبارزه می‌کنند. دخترانی که آرزوی رفتن به مکتب، انتخاب آزادانه پوشش، زندگی بدون ترس و ساختن آینده‌ای مستقل را در دل دارند، اما با موانع قانونی، اجتماعی و سیاسی روبه‌رو هستند.
در میان کشورهای جهان، وضعیت دختران ایران و افغانستان از جنبه‌های مهمی نیازمند توجه ویژه جامعه جهانی است. اگرچه شرایط این دو کشور یکسان نیست، اما تبعیض جنسیتی، محدودیت آزادی‌های فردی، خشونت و نابرابری فرصت‌ها، زندگی بسیاری از دختران را تحت تأثیر قرار داده است.
افغانستان؛ سرزمینی که درهای آموزش به روی دختران بسته مانده است
پس از بازگشت طالبان به قدرت در سال ۲۰۲۱، دختران افغانستان با یکی از شدیدترین محدودیت‌های آموزشی جهان مواجه شدند. محرومیت دختران از آموزش بالاتر از صنف ششم و ممنوعیت تحصیلات دانشگاهی زنان، میلیون‌ها دختر را از حق بنیادین آموزش محروم کرده است.
برای بسیاری از دختران افغانستان، صبح دیگر با صدای زنگ مکتب آغاز نمی‌شود. کتاب‌ها در خانه مانده‌اند و رؤیاهای پزشک شدن، آموزگار شدن، مهندس شدن و مشارکت در ساختن آینده کشور با موانعی جدی روبه‌رو شده‌اند.
اما مسئله تنها بسته شدن دروازه‌های مکتب نیست. محدودیت‌های گسترده بر اشتغال، رفت‌وآمد، حضور اجتماعی و آزادی‌های زنان، آینده اقتصادی و اجتماعی نسل جوان افغانستان را نیز تهدید می‌کند.
محرومیت دختران از آموزش، محروم کردن یک جامعه از دانش، تخصص، استقلال اقتصادی و ظرفیت انسانی آن است.
ایران؛ دخترانی که برای آزادی و برابری تلاش می‌کنند
در ایران، دختران برخلاف افغانستان به آموزش عمومی و دانشگاهی دسترسی دارند و زنان ایرانی در عرصه‌های علمی، فرهنگی، هنری و اجتماعی دستاوردهای مهمی داشته‌اند.
بااین‌حال، وجود قوانین تبعیض‌آمیز و محدودیت‌هایی در زمینه آزادی پوشش، حقوق خانوادگی و استقلال فردی، همچنان از نگرانی‌های جدی حقوق‌بشری است.
جنبش «زن، زندگی، آزادی» که پس از جان‌باختن ژینا (مهسا) امینی در سال ۲۰۲۲ گسترش یافت، بازتاب خواسته‌های بخشی گسترده از جامعه ایران برای کرامت انسانی، آزادی انتخاب و حقوق برابر بود.
دختران ایران خواهان آن هستند که بدون ترس از مجازات، تحقیر یا تبعیض، درباره پوشش، تحصیل، شغل و آینده خود تصمیم بگیرند.
آزادی پوشش به معنای مخالفت با باورهای دینی نیست؛ بلکه به معنای احترام به حق انتخاب هر انسان، فارغ از اعتقادات اوست.
ازدواج زودهنگام؛ کودکی‌هایی که ناتمام می‌مانند
یکی دیگر از مشکلات دختران در ایران و افغانستان، ازدواج در سنین پایین است.
فقر، فشارهای خانوادگی، برخی سنت‌های اجتماعی و ضعف حمایت‌های قانونی می‌توانند دختران را در معرض ازدواج زودهنگام قرار دهند.
دختری که هنوز باید در مکتب باشد، بازی کند، بیاموزد و شخصیت مستقل خود را شکل دهد، نباید مجبور شود مسئولیت‌های سنگین زندگی بزرگ‌سالی را بر عهده بگیرد.
ازدواج کودکان می‌تواند سلامت جسمی و روانی، ادامه تحصیل و فرصت‌های آینده دختران را به خطر بیندازد.
دختران محروم؛ قربانیان خاموش نابرابری
در هر دو کشور، دخترانی که در مناطق روستایی، خانواده‌های فقیر یا جوامع آسیب‌پذیر زندگی می‌کنند، ممکن است با محرومیت‌های بیشتری روبه‌رو شوند.
کمبود امکانات آموزشی، مشکلات اقتصادی، تبعیض اجتماعی و دسترسی محدود به خدمات حمایتی، شرایط زندگی آنان را دشوارتر می‌کند.
باید به یاد داشت که حقوق دختران تنها به حق حضور در مکتب و دانشگاه محدود نمی‌شود؛ حق امنیت، سلامت، مشارکت اجتماعی، انتخاب آزادانه و برخورداری از فرصت‌های برابر نیز از حقوق اساسی آنان است.
دختران تنها قربانی نیستند؛ آنان صدای تغییرند
با وجود همه محدودیت‌ها، دختران ایران و افغانستان بارها نشان داده‌اند که از تلاش برای دستیابی به حقوق خود دست نمی‌کشند.
دختران افغانستان با وجود محرومیت از آموزش رسمی، همچنان برای یادگیری، آگاهی و حفظ امید تلاش می‌کنند.
دختران ایران نیز در عرصه‌های علمی، فرهنگی و مدنی، خواسته‌های خود را برای آزادی و برابری بیان کرده‌اند.
این تلاش‌ها نشان می‌دهد که دختران تنها افرادی آسیب‌دیده نیستند؛ آنان انسان‌هایی توانمند، آگاه و دارای حق مشارکت در تعیین سرنوشت خود هستند.
اما مسئولیت تأمین حقوق اولیه نباید بر دوش دخترانی گذاشته شود که برای مطالبه آن‌ها با خطر روبه‌رو می‌شوند.
مسئولیت جامعه جهانی؛ فراتر از پیام‌های همدردی
جامعه جهانی، سازمان ملل متحد، نهادهای حقوق‌بشری و دولت‌ها باید حمایت از حقوق دختران را به اقدامات عملی تبدیل کنند.
بازگشایی مکاتب و دانشگاه‌ها به روی دختران افغانستان، رفع قوانین تبعیض‌آمیز علیه زنان و دختران در ایران، حمایت از قربانیان خشونت، مقابله با ازدواج کودکان و تضمین فرصت‌های برابر، از ضرورت‌های اساسی است.
هیچ جامعه‌ای نمی‌تواند مدعی عدالت و پیشرفت باشد، درحالی‌که بخشی از جمعیت آن به دلیل جنسیت از حقوق و فرصت‌های برابر محروم باشد.
سخن پایانی؛ دختر بودن نباید به معنای محرومیت باشد
امروز، در روز جهانی دختر، باید صدای دخترانی باشیم که صدایشان کمتر شنیده می‌شود؛ دختر افغانستانی که پشت دروازه بسته مکتب مانده است و دختر ایرانی که برای آزادی انتخاب و کرامت انسانی تلاش می‌کند.
رنج‌ها و شرایط آنان یکسان نیست، اما حقوق انسانی‌شان برابر است.
دختران ایران و افغانستان نه به ترحم، بلکه به عدالت نیاز دارند؛ نه به وعده‌های تکراری، بلکه به تغییرات واقعی؛ نه به سکوت جهانیان، بلکه به حمایت مؤثر از حقوق انسانی خود.
هیچ دختری نباید به دلیل جنسیت از آموزش، آزادی، امنیت و فرصت ساختن آینده محروم شود.
بگذاریم دختران درس بخوانند، آزادانه بیندیشند، انتخاب کنند و آینده خود را بسازند.
زیرا آینده‌ای عادلانه، بدون آزادی و برابری دختران امکان‌پذیر نیست.
۱۱ اکتبر ۲۰۲۶ روز جهانی دختر پیروز باد
زن زندگی ازادی
انجمن زن زندگی ازادی در المان
