دومین گزینه در برابر ولی مطلقه و دارودسته استبداد اینست که از جاه طلبی‌های هسته‌ای و منطقه‌ای دست شویند و برای حل مشکلات خارجی کشور از جمله تحریم‌ها با جامعه جهانی به تعامل بپردازند. ولی مطلقه باید حداقل برای یکبار منافع ملی کشور را به جاه طلبی‌های منطقه‌ای و هسته‌ای اش ترجیح دهد و با تعامل با جامعه جهانی سایه شوم جنگ و نابودی منابع انسانی و مالی کشور را از آسمان کشور دور کند.

راه خود گوید که چون باید رفت. جامعه ایران از انقلاب مشروطه راه خود را جست اگر افتاد مشکلها. باید به «کودتاها» موانع فرهنگی تا تمدنی، دخالت همسایگان شمال و جنوب تا مواردی دیگر چون جهل وفقر رجوع نمود. این‌ها بود که راه را «خط خطی» کرد. تا که امروز از شاه و... گذشته‌ایم.

به راستی، اگر شما می‌خواستید به بازماندگان فقید محمدنیا (زرکش) تسلی خاطری بدهید آیا نمی‌توانستید پیام تسلیت ساده‌ای بفرستید و ادعاهای نادرستی را که تنها مایه آزار روحی این بازماندگان است در آن نگنجانید؟ یا اظهارات تبلیغاتی شما برای این است که اعضا و هوادارانتان را در ذهنیت خود ثابت قدم نگه دارد؟ شما هر چه که می‌کنید آزادید، ولی لطف کنید و از مرگ و عزای دیگران برای تبلیغات خود هزینه نکنید. این به انصاف و مروت نزدیک‌تر است.

وضع کنونی حکومت جمهوری اسلامی؛ همانند یک خواجه یا پدر پیر و بد اخلاق خانواده‌ای بزرگ و ثروتمند است، که همه اعضای خانواده را از گرداگرد خود تارانده؛ و به جای آنها، عده زیادی فراش، چماقدار، مباشر و دیگر افراد مزد بگیر را استخدام کرده است. اکنون؛ خان یا خواجه‌ای دیگر، با شنیدن بوی الرحمن این سرپرست پیر، و یا برای پاسخگویی به دشنام‌های همیشگی او؛ به سوی این خانه آمده است. اما صاحبان واقعی این خانه، از این خانه و این خواجه، بریده‌اند. آنها که مانده‌اند، دیگر نه صاحبان خانه و اعضای خانواده، بلکه انبوه مزدبگیرانی هستند که در‌پی تاراج مرده ریگ سرپرست خانواده هستند، نه نگاهبانی از کیان خانواده.

«سال مرگ ریکاردو رِیش»، مانند «در جستجوی زمان از دست رفته» سرشار از حکمت‌های عملی مجرد شده‌ای است که خواننده را دائما به فکر وامی‌دارد، به تخیل او بال می‌دهد و به بیرون از جهان رمان پروازش می‌دهد. وقتی ساراماگو خبر آبستن شدن لیدیای کلفَت را به ریکاردو رِیش می‌رساند، برکه‌ای از واژه‌ها از ذهن‌اش می‌گذرد: «پدر، تصادفی است که وجودش ضروری است، به محض این که ضرورت را تامین کند، غیرضروری می‌شود. مثل حشراتی که بلافاصله پس از جفت‌گیری می‌میرند.»

آنچه که پشیمانم از آن، این است که ضعف بنیادی و پوسیدگی درونی نظامی را که در آخرین روز‌ها و سال‌هایش به آن پیوستم، یعنی به درونش راه یافتم را نفهمیدم و احساس نکردم. و فرصت‌های بسیاری را از دست دادم. شاید پشیمانی دیگرم اینجاست که وقتی رفتم به درون دستگاه قدرت به مقدار زیادی شیفته قدرت و ظواهرش شدم و غافل ماندم از کاری که با قدرت می‌شد کرد. و آن رساندن پیامی بود که لازم بود و من می‌توانستم بکنم در درون دستگاه. مقداری غافل شدم.

ایرج گرگین، فرهنگ را برتر از همه چیز و هر چیز می‌دانست، به اعتدال و انصاف باورداشت، و اخلاق را آنسان می‌زیست که می‌نوشت؛ می‌گفت «جامعۀ ایده آل و کاملی که در آرزوی ماست، دست نیافتنی ست، ... اگر بتوان در زندگی کار مثبتی کرد، بهتر از کنار نشستن و بافتن سخنان منفی ست. من هرگز به مطلق‌گرایی، به این که یا باید «همه چیز» داشت، یا « هیچ چیز»- شعار برخی از جزم اندیشان و افراطیون سیاسی - اعتقاد نداشته‌ام.»

گناه هرچی که گذشت / به گردن ما بود و هست / از ما اگر بتی شکست / بت‌های تازه جاش نشست / هیچکس به غیراز خود ما / از خود ما فریب نخورد / هیچکس به غیر از خود ما / ما را به بیراهه نبرد