ایران در حال بررسی «پیشنهادهای مشخص» است

آدام رسگون، ویویان نریم، تایلر پیجر و فرناز فصیحی
نیویورک تایمز / ۵ نوامبر ۲۰۲۶

به گفته پنج مقام مطلع از جزئیات مذاکرات، ایران در حال بررسی مجموعه‌ای از پیشنهادهای ارائه‌شده توسط میانجی‌هاست که می‌تواند آینده برنامه هسته‌ای این کشور را رقم بزند. این امر می‌تواند نشان‌دهنده پیشرفتی احتمالی در تلاش‌های دیپلماتیکِ متوقف‌شده برای پایان دادن به جنگ میان ایران و ایالات متحده باشد.

این مقامات اظهار داشتند که تمایل ایران به بازگشت به مذاکرات هسته‌ای — آن هم پس از هفته‌ها مقاومت و عدم انعطاف — حاکی از آن است که تلاش‌های میانجی‌گرانه اخیر به رهبری قطر برای جلوگیری از بازگشت به یک جنگ تمام‌عیار، تا حدودی موفق بوده است. آن‌ها از مفادِ در دست بررسی با عنوان «پیشنهادهای مشخص» یاد کردند، اما جزئیات بیشتری ارائه ندادند.

وزارت امور خارجه ایران بلافاصله به درخواست اظهار نظر در این باره پاسخی نداد. این پنج مقام — که شامل یک تبعه آمریکایی و دو تبعه ایرانی هستند — به شرط فاش نشدن نامشان درباره جزئیات حساس این مذاکرات صحبت کردند.

این مقامات افزودند که قطر در هفته گذشته پیشگامِ یک رشته تحرکات دیپلماتیک فشرده با ایران بوده است؛ به طوری که در دو دور مذاکره در تهران شرکت کرده و میزبان دور سوم در دوحه بوده است. دو تن از این مقامات گفتند که طرف قطری اخیراً گفتگوهایی نیز با مقامات ایرانی در ارمنستان داشته است.

به گفته سه تن از این مقامات، جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور، به یکی از حامیان اصلی تلاش‌های قطر برای جلوگیری از تشدید تنش‌های نظامی تبدیل شده است. به نظر می‌رسد او همچنین تلاش کرده تا با مقصر دانستنِ جنگ در شکست‌های سنگین جمهوری‌خواهان در انتخابات میان‌دوره‌ایِ این هفته، خود را از دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور، متمایز کند.

ماه گذشته، آقای ونس نامه‌ای به محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، ارسال کرد و در آن پیشنهاد داد مذاکرات صلح مستقیمی برگزار شود که برنامه هسته‌ای ایران را نیز در بر گیرد. آقای رضایی گفت که این نامه نشان می‌دهد ایالات متحده لحن خود را در قبال ایران تغییر داده است؛ تغییری که او آن را نشانه‌ای از «قدرت و پیروزی ملت ایران» توصیف کرد. پیش از آنکه ایالات متحده و اسرائیل در اواخر فوریه به ایران حمله کنند، آقای ونس در حلقه نزدیکان آقای ترامپ، سرسخت‌ترین مخالفِ یک جنگ تمام‌عیار بود. او در آن زمان به آقای ترامپ هشدار داد که چنین درگیری‌ای می‌تواند به هرج‌ومرج منطقه‌ای و تلفات انسانی بی‌شماری منجر شود.

روز دوشنبه، آقای ونس اظهار داشت که در مذاکره با طرف ایرانی پیشرفت‌هایی حاصل شده است، اما خاطرنشان کرد که آقای ترامپ هم گزینه‌های «نظامی»  و هم گزینه‌های «غیرنظامی» را در اختیار دارد. او گفت: «من و رئیس‌جمهور هر دو نسبت به احتمال دستیابی به یک توافق از طریق مذاکره، بسیار خوش‌بین هستیم.»

این تکاپوهای دیپلماتیک در حالی صورت می‌گیرد که آقای ترامپ و اسرائیل در حال بررسی انجام یک حمله گسترده علیه ایران بوده‌اند. ارتش‌های آمریکا و اسرائیل فهرستی از اهداف، از جمله زیرساخت‌های انرژی و دیگر تأسیسات حیاتی برای اقتصاد ایران را برای حمله احتمالی تهیه کرده‌اند.

برنامه هسته‌ای ایران — که به گفته آقای ترامپ تلاشی برای ساخت بمب است، اما مقامات ایران بر صلح‌آمیز بودن آن تأکید دارند — همواره مانعی بزرگ بر سر راه یافتن راه‌حلی بلندمدت برای پایان دادن به جنگ بوده است.

در ماه ژوئن، ایالات متحده و ایران بر سر برقراری آتش‌بس به توافق رسیدند. هدف از این توافق، هموار کردن مسیر برای گفتگو پیرامون مسئله هسته‌ای و بازگشایی تنگه هرمز بود؛ آبراهی حیاتی برای انتقال محموله‌های نفت و گاز که ایران در اوایل جنگ عملاً آن را مسدود کرده بود. با این حال، این توافق از هم پاشید و به ماه‌ها درگیری‌های پراکنده انجامید، تا اینکه وضعیت در نهایت به یک بن‌بست پرتنش تبدیل شد.

در هفته‌های اخیر، ایران و ایالات متحده هر دو لحنی به‌مراتب جنگ‌طلبانه‌تر اتخاذ کرده‌اند؛ وضعیتی که میانجی‌های قطری را بر آن داشته تا برای دستیابی به توافقی در لحظات آخر میان دو کشور تلاش کنند.

آقای رضایی روز شنبه در یک سخنرانی تلویزیونی اظهار داشت که ایران تا زمانی که ایالات متحده خواسته‌های این کشور را نپذیرد، وارد مذاکرات هسته‌ای نخواهد شد. این خواسته‌ها شامل آزادسازی دارایی‌های مسدودشده ایران، لغو تحریم‌های نفتی و پایان دادن به محاصره دریایی بنادر ایران توسط ایالات متحده است.

با این حال، به گفته دو مقام ایرانی و یک مقام آمریکایی، آقای رضایی در گفتگوهای غیرعلنی، تمایل بیشتری به بحث درباره مسئله هسته‌ای نشان داده است. او در کنار مقامات ارشد ایرانی، از جمله عباس عراقچی (وزیر امور خارجه) و محمدباقر قالیباف (رئیس مجلس شورای اسلامی)، مشغول مذاکره با طرف‌های قطری بوده است.

سرنوشت ذخایر اورانیوم با غنای بالای ایران، یکی از گره‌های اصلی در این مذاکرات بوده است. آقای ترامپ گفته است که ایران باید از این ذخایر — که او از آن با عنوان «غبار هسته‌ای» یاد کرده — دست بکشد.

مقامات ایرانی قویاً تأکید کرده‌اند که حاضر نیستند این اورانیوم را از کشور خارج کنند. در دوره‌های پیشین مذاکرات، ایران پیشنهاد داده بود که این ذخایر را در داخل خاک خود و تحت نظارت بازرسان بین‌المللی، رقیق‌سازی کند.

آژانس بین‌المللی انرژی اتمی — نهاد ناظر هسته‌ای سازمان ملل — در گزارشی که امسال منتشر شد، برآورد کرده است که ایران تا ژوئن ۲۰۲۵، حدود ۴۴۰ کیلوگرم (تقریباً ۹۷۰ پوند) اورانیوم با غنای بالا در اختیار داشته است. به گفته کارشناسان، از این مقدار می‌توان برای ساخت تعداد محدودی بمب هسته‌ای استفاده کرد.

به گفته دو تن از مقامات، تا صبح پنج‌شنبه، ایران و ایالات متحده در حال بررسی آخرین پیشنهادهای ارائه‌شده از سوی میانجی‌ها بودند تا شکاف‌های باقی‌مانده را برطرف کنند.

آقای ترامپ در مواضع خود نوسان داشته است؛ گاهی تهدیدهای جنگ‌طلبانه مبنی بر بازگشت به یک جنگ تمام‌عیار مطرح کرده و گاهی گفته است که می‌خواهد به دیپلماسی فرصت دهد. او روز چهارشنبه اظهار داشت که ادعای آقای ونس مبنی بر اینکه جنگ با ایران عامل شکست در انتخابات میان‌دوره‌ای بوده، «تا حد زیادی درست» است؛ با این حال، او از تصمیم خود برای حمله به این کشور نیز دفاع کرد.

پس از اعلام نتایج انتخابات میان‌دوره‌ای، قیمت نفت به‌شدت کاهش یافت؛ چرا که برخی ناظران بر این باور بودند که این نتایج ممکن است آقای ترامپ را به پایان دادن به جنگ ترغیب کند.

رهبران ایران هشدار داده‌اند که در صورت حمله مجدد به این کشور، نیروهای ایرانی دامنه اهداف خود را گسترش خواهند داد. همچنین، مقامات ارشد و روحانیون ایرانی در حال بحث بر سر این موضوع هستند که آیا ایران باید از «پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای» — که توسعه سلاح‌های هسته‌ای را ممنوع می‌کند — خارج شود یا خیر.

مقامات کشورهای عربی حوزه خلیج فارس نیز نگرانی‌های فزاینده‌ای ابراز کرده‌اند مبنی بر اینکه حمله مجدد آمریکا و اسرائیل به ایران می‌تواند منجر به حملات تلافی‌جویانه ویرانگر علیه کشورهای خودشان شود؛ امری که اقتصادهای آن‌ها را — که هم‌اکنون نیز آسیب‌دیده هستند — بیش از پیش تحت فشار قرار خواهد داد.

انور قرقاش، مشاور دیپلماتیک رئیس امارات متحده عربی، در جریان کنفرانس امنیتی «گفتگوی منامه» که آخر هفته در بحرین برگزار شد، گفت: «از دیدگاه امارات — و می‌توانم بگویم از دیدگاه کشورهای حوزه خلیج فارس — ما به‌هیچ‌وجه خواهان دور دیگری از رویارویی در منطقه نیستیم. ما خواهان دستیابی به یک راه‌حل دیپلماتیک و سیاسی برای این بحران طولانی‌مدت هستیم.»