مصر در کمک به عربستان دنبال چه منافعی است؟

خبرگزاری رویترز / ۱۹ اکتبر ۲۰۲۶

انتظار می‌رود پارلمان مصر هفته آینده درباره صدور مجوز به نیروهای مسلح این کشور برای کمک به دفاع از عربستان سعودی در برابر حملات حوثی‌های یمن ـــ در صورتی که ریاض درخواست حمایت کند ـــ رأی‌گیری کند.

این اقدام، پرجمعیت‌ترین کشور جهان عرب را به مداخله نظامی مستقیم در درگیری‌های رو به گسترشی نزدیک می‌کند که پس از حمله هوایی آمریکا و اسرائیل به ایران در ماه فوریه آغاز شده است.

رئیس‌جمهور عبدالفتاح السیسی روز شنبه در سخنانی خواستار این تأییدیه شد و گفت که مصر «هرگز و ابداً برادران خود در خلیج [فارس] را فراموش نخواهد کرد»؛ او همچنین به رهبران عربستان سعودی اطمینان داد که قاهره «برای محافظت از شما، هر اقدامی که لازم باشد انجام خواهد داد».

مصر نیز همچون کشورهای حاشیه خلیج فارس که در جریان جنگ با ایران هدف حملات تهران قرار گرفته‌اند، شریک دیرینه نظم امنیتی تحت رهبری ایالات متحده محسوب می‌شود؛ نظمی که اکنون در پی این مناقشه به چالش کشیده شده است.

موضع مصر در قبال جنگ با ایران چیست؟

اظهارات السیسی نشان‌دهنده تشدید آشکار مواضع مصر در مقایسه با لحن سنجیده‌تری است که مقامات این کشور از زمان آغاز جنگ با ایران اتخاذ کرده بودند. اگرچه مصر بارها حمایت قاطع خود را از متحدانش در خلیج فارس ابراز کرده، اما تاکنون از تعهد علنی به ایفای نقش رزمی مستقیم در این درگیری‌ها خودداری ورزیده است.

در ماه مه، حضور جنگنده‌های «رافال» مصر در امارات متحده عربی در جریان پوشش رسانه‌ایِ دولتیِ امارات از سفر رسمی السیسی فاش شد؛ هرچند رسانه‌های مصری در گزارش‌های خود از این سفر، اشاره‌ای به استقرار این جنگنده‌ها نکردند. همچنین زمانی که عربستان سعودی در ماه اوت یک توافق دفاعی مشترک با ترکیه و پاکستان امضا کرد، مصر به آن نپیوست، هرچند اعلام کرد که در حال بررسی این موضوع است.

این لحن پس از آن تغییر کرد که حوثی‌ها حملات خود به تأسیسات نفتی و سایر زیرساخت‌های عربستان سعودی را شدت بخشیدند. محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی، ماه گذشته به مصر سفر کرد و در آنجا درباره ضرورت تضمین آزادی و امنیت کشتیرانی در تنگه باب‌المندب و دریای سرخ ـــ که هر دو کشور سواحل طولانی در امتداد آن‌ها دارند ـــ گفتگو کرد.

چه منافعی برای مصر در میان است؟

ثبات اقتصادی مصر مدت‌هاست که با کشورهای نفت‌خیز حاشیه خلیج فارس گره خورده است. در شرایطی که مصر با تورم دورقمی دست‌ و پنجه نرم می‌کند ـــ تورمی که با افزایش شدید قیمت مواد غذایی و سوخت وخیم‌تر هم شده است ـــ حواله‌های ارسالی کارگران مصریِ شاغل در این کشورها، منبع مهمی برای تأمین ارز خارجی و درآمد خانواده‌هایشان در داخل مصر به شمار می‌رود.

عربستان سعودی، امارات متحده عربی و دیگر کشورهای حاشیه خلیج فارس از جمله حامیان مالی کلیدی عبدالفتاح سیسی بوده‌اند. آن‌ها از سال ۲۰۱۳ ـــ یعنی زمانی که ارتش، محمد مرسی (رئیس‌جمهور وقت و از چهره‌های ارشد اخوان‌المسلمین) را از قدرت برکنار کرد ـــ ده‌ها میلیارد دلار کمک، سپرده‌گذاری در بانک مرکزی و سرمایه‌گذاری در اختیار مصر قرار داده‌اند.

سیسی در سخنرانی خود گفت: «ما هرگز فراموش نمی‌کنیم که چگونه برادرانمان در کشورهای حاشیه خلیج فارس در آن دوران در کنار مصر ایستادند.»

بر اساس داده‌های بانک مرکزی مصر، عربستان سعودی مبلغ ۵.۳ میلیارد دلار در بانک مرکزی این کشور سپرده‌گذاری کرده است که موعد بازپرداخت آن به همراه ۲۶۷ میلیون دلار بهره، همین ماه فرا می‌رسد.

مسئله امنیت چطور؟

به گفته تحلیلگران، نگرانی‌های فزاینده امنیتی نیز قاهره را به اتخاذ موضعی فعال‌تر سوق داده است. حمله پهپادی ماه ژوئیه به دو کشتی حامل گاز در بندر «دمیاط» (در ساحل دریای مدیترانه)، نشان داد که مصر نمی‌تواند انتظار داشته باشد خود را به‌طور کامل از این مناقشه دور نگه دارد.

«اچ. ای. هلیِر»، پژوهشگر اندیشکده «موسسه سلطنتی خدمات متحد» (RUSI)، می‌گوید: «به نظر می‌رسد آن‌ها متوجه شده‌اند که نمی‌توانند تا ابد در قبال این مسائل در حاشیه بمانند.»

او افزود که برای مقامات مصر، نگرانی‌های اقتصادی و امنیتی «یکی» هستند و تفاوتی با هم ندارند.

عربستان سعودی و مصر همچنین در زمینه تأمین امنیت کشتیرانی در دریای سرخ منافع مشترکی دارند؛ دریای سرخی که مسیری برای خروج نفت عربستان است (نفتی که امکان عبور آن از تنگه هرمز وجود ندارد). مصر نیز سالانه میلیاردها دلار از محل عوارض عبور کشتی‌ها از کانال سوئز درآمد کسب می‌کند. شریف عارف، پژوهشگر سیاسی و روزنامه‌نگار مصری، می‌گوید با توجه به این نگرانی‌های مشترک، «امنیت عربستان سعودی، بُعدی از امنیت ملی مصر محسوب می‌شود.»

مصر چه توان نظامی‌ای می‌تواند به میدان بیاورد؟

به گفته تحلیلگران نظامی، مصر یکی از بزرگ‌ترین نیروهای مسلح جهان عرب را در اختیار دارد که شامل صدها هزار نیروی فعال و تجهیزات گسترده در حوزه‌های هوایی، زمینی و دریایی است. مصر تجهیزات خود را از کشورهای گوناگونی تأمین می‌کند و نیروی هوایی این کشور از جنگنده‌های اف-۱۶ ساخت آمریکا، رافال‌های فرانسوی و میگ-۲۹های ساخت روسیه بهره می‌برد.

مصر سالانه حدود ۱.۳ میلیارد دلار کمک نظامی از ایالات متحده دریافت می‌کند که به تأمین مالی خرید تجهیزات نظامی آمریکایی توسط این کشور کمک می‌کند. واشنگتن امسال، با اشاره به آنچه «نقش مفید» قاهره از زمان آغاز جنگ ایران خواند، از اعمال شروط مربوط به حقوق بشر برای بخشی از این کمک‌ها صرف‌نظر کرد.

در سال‌های پس از قیام ۲۰۱۱ که منجر به سرنگونی حسنی مبارک، رئیس جمهور مصر، شد، نیروهای مسلح در شبه جزیره سینا علیه شبه‌نظامیان اسلام‌گرا مبارزه کردند. مصر همچنین نیروهای هوایی و دریایی خود را به ائتلاف به رهبری عربستان سعودی که در سال ۲۰۱۵ در یمن مداخله کرد، اعزام کرد و در طول جنگ داخلی آن کشور، حملات هوایی علیه اهداف داعش در لیبی انجام داد.

مصر از زمان جنگ خلیج فارس در سال ۱۹۹۱، زمانی که نیروهایش به ائتلاف به رهبری آمریکا برای بیرون راندن نیروهای عراقی از کویت پیوستند، هیچ اعزام زمینی گسترده خارجی انجام نداده است. تقریباً سه دهه قبل، جمال عبدالناصر، رئیس جمهور مصر، نیروهای مصری را در مداخله‌ای پرهزینه به یمن اعزام کرده بود که در مقایسه با دخالت آمریکا در جنگ ویتنام، هزینه بیشتری داشت.

چه نوع حمایتی محتمل است؟

سخنرانی سیسی و اظهارات بعدی او مشخص نکرده است که مصر در نهایت قصد اعزام چه نوع نیروهای نظامی، در صورت وجود، را دارد. تحلیلگران نظامی می‌گویند استقرار نیروهای مصری در داخل خود یمن بعید است.

سمیر راغب، افسر بازنشسته ارتش مصر و رئیس اندیشکده بنیاد توسعه و مطالعات استراتژیک عرب، گفت: «مداخلات محتمل‌تر می‌تواند شامل دفاع هوایی و پشتیبانی دریایی باشد.»

وی گفت: «تهدیدات، موشک‌ها و پهپادها، نیازمند دفاع هوایی و نیروی هوایی هستند.» وی افزود که نیروی دریایی می‌تواند برای محافظت از کشتی‌ها، عملیات دریایی علیه دزدی دریایی و محافظت از خط ساحلی عربستان سعودی مورد استفاده قرار گیرد.

با این حال، ورود یک ارتش بزرگ متعارف عربی دیگر «به طور ناگهانی مشکل حوثی‌ها را حل نخواهد کرد.» این گفته آندریاس کریگ، مدرس ارشد مطالعات امنیتی در کالج کینگ لندن است.

وی می‌افزاید: «حوثی‌ها دقیقاً به این دلیل دشوار هستند که از طریق موشک‌ها، پهپادها، نیروهای پراکنده و جغرافیا تأثیر نامتناسبی ایجاد می‌کنند. مصر نمی‌تواند این مشکل را با بمباران از بین ببرد.»

«آنچه قاهره می‌تواند انجام دهد تقویت تاب‌آوری عربستان، بهبود کنترل دریای سرخ، تقسیم بار دفاعی و افزایش هزینه سیاسی حملات مداوم است.»