چرا نبرد بر سر شهر تعز یمن تا این حد اهمیت دارد؟

انگس مک‌داول / خبرگزاری رویترز / ۱۶ اکتبر ۲۰۲۶

شهر تعز به سرعت در حال تبدیل شدن به مهم‌ترین جبهه نبرد در جنگ داخلیِ ازسرگرفته‌شده‌ی یمن است؛ جنگی که در آن حوثی‌های هم‌پیمان ایران در برابر دولتِ به‌رسمیت‌شناخته‌شده‌ی بین‌المللی قرار گرفته‌اند؛ دولتی که از حمایت ائتلافی به رهبری عربستان سعودی برخوردار است.

نیروهای حوثی در هفته‌های اخیر با مسدود کردن جاده اصلیِ منتهی به جنوب (به سمت عدن)، شهر تعز را به محاصره درآورده‌اند؛ اقدامی که منجر به آوارگی گسترده مردم و تشدید بحران انسانی شده است.

آنچه باید بدانید:

چرا تعز تا این حد اهمیت دارد؟

هرگونه پیروزی حوثی‌ها در تعز — که سومین شهر بزرگ یمن محسوب می‌شود — یکی از بزرگ‌ترین نقاط عطف در جنگ داخلی طولانی‌مدت این کشور خواهد بود؛ جنگی که پس از یک آتش‌بس چهارساله، تابستان امسال دوباره شعله‌ور شد.

به گفته‌ی کاتیا یوریک، مدیر برنامه‌های سازمان بین‌المللی مهاجرت (IOM) در عدن، جمعیت شهر تعز حدود ۶۰۰ هزار نفر برآورد می‌شود. منابع دولتی اعلام کرده‌اند که در جریان درگیری‌های اخیر، ۸۰ هزار نفر از این شهر گریخته‌اند.

تعز از همان روزهای نخستِ آغاز درگیری‌ها در اوایل سال ۲۰۱۵، در خط مقدم نبرد میان حوثی‌ها و دولت قرار داشته و مدت‌هاست که به عنوان دژی برای مخالفانِ این گروهِ هم‌پیمانِ ایران شناخته می‌شود.

این شهر آخرین پایگاه شهریِ مهمِ نیروهای ضدحوثی در منطقه کوهستانیِ جنوب یمن است؛ منطقه‌ای شامل تپه‌های ناهموار که بر شهر عدن (مقر دولتِ به‌رسمیت‌شناخته‌شده‌ی بین‌المللی) و همچنین دشت‌های ساحلیِ هموار در اطراف تنگه باب‌المندب مشرف است.

اگر حوثی‌ها کنترل تعز را به دست بگیرند، حفظ ضدحملاتِ نیروهای دولتی در اطراف باب‌المندب و دور نگه داشتن حوثی‌ها از عدن، برای این نیروها بسیار دشوارتر خواهد شد.

این اتفاق همچنین به معنای شکستی نمادین و سنگین برای دولت و ائتلاف نظامیِ متشکل از نیروهای یمنیِ تحت حمایت عربستان سعودی خواهد بود که علیه حوثی‌ها می‌جنگند.

وضعیت نظامی در اطراف تعز چگونه است؟ سال‌هاست که این شهر در نوکِ یک پیش‌رویِ (زبانه‌ی) نیروهای دولتی قرار دارد که به سمت شمال و درونِ قلمرو حوثی‌ها کشیده شده است.

حوثی‌ها مناطقی را در شمال، شرق و غرب «تعز» در اختیار داشتند، در حالی که نیروهای دولتی بر خودِ شهر و مناطق بلافاصله پیرامون آن — از جمله «جبل صبر»، کوه مرتفعی که در جنوب شهر سر برافراشته است — مسلط بودند.

با از سرگیری درگیری‌ها در یمن طی هفته‌های اخیر، حوثی‌ها پیش‌روی‌هایی را آغاز کردند تا با تصرف مناطقی در جنوب «جبل صبر» — در امتداد جاده‌ای که به سمت «عدن» می‌رود — شهر تعز را محاصره و ارتباط آن را قطع کنند. این جاده حدود ۲۰۰ کیلومتر  در میان تپه‌های ناهموار امتداد دارد؛ جایی که پیش‌روی در آن کند و دشوار است.

بخش‌هایی از این جاده، از جمله در شهرک‌های «التربه» و «مدیریت المسراخ»، اکنون تحت کنترل حوثی‌هاست. این وضعیت باعث شده است که تعز از اوایل ماه اکتبر در محاصره قرار گیرد و حوثی‌ها گاه‌به‌گاه مواضع نیروهای دولتی را در داخل و اطراف شهر هدف حملات توپخانه‌ای قرار دهند.

نیروهای دولتی که از پشتیبانی حملات هوایی ائتلاف به رهبری عربستان سعودی برخوردارند، تلاش می‌کنند حوثی‌ها را از مناطق تصرف‌شده‌ی اخیر عقب برانند و جاده را بازگشایی کنند؛ اما تا اواسط ماه اکتبر، آن‌ها نه تنها موفق به بازپس‌گیری مناطق نشده‌اند، بلکه همچنان در حال از دست دادن مواضع خود در اطراف تعز بوده‌اند.

چرا تعز به دژی برای مخالفانِ حوثی‌ها تبدیل شده است؟

تعز سابقه‌ای طولانی در داشتن روابط پرتنش با حاکمانِ برخاسته از شمال یمن دارد و در جریان خیزش‌های «بهار عربی» در سال ۲۰۱۱ — که به سرنگونی علی عبدالله صالح، رئیس‌جمهور کهنه‌کار یمن انجامید — یکی از کانون‌های اصلی اعتراضات بود.

در حالی که حوثی‌ها پیرو مذهب شیعه زیدی هستند، اکثریت ساکنان تعز را مسلمانان سنی‌مذهب تشکیل می‌دهند.

علی عبدالله صالح و حوثی‌ها در سال ۲۰۱۴ با یکدیگر متحد شدند تا پایتخت، یعنی «صنعا» را تصرف کنند. این اقدام موجب توقف روند گذار سیاسی شد که در پیِ «بهار عربی» شکل گرفته بود و می‌توانست به تشکیل یک دولت فدرال و دموکراتیک منجر شود.

در اوایل سال ۲۰۱۵، یگان‌هایی از ارتش که به صالح وفادار بودند، مواضعی را در داخل شهر تعز تصرف کردند؛ اقدامی که به اعتراضات گسترده و به دنبال آن، درگیری‌های مسلحانه انجامید. معترضان، صالح و حوثی‌ها را به انجام کودتا متهم کردند. به‌دنبال آن، ماه‌ها درگیری شدید در داخل و اطراف شهر رخ داد؛ در این نبردها، حوثی‌ها و یگان‌های ارتشِ وفادار به علی عبدالله صالح، با نیروهای محلی و تیپ‌هایی از ارتشِ یمن — که اکنون دچار ازهم‌گسیختگی شده و از دولت حمایت می‌کردند — می‌جنگیدند.

شهروندان تعز در جریان یک محاصره طولانی، متحمل گلوله‌باران، آتش تک‌تیراندازان و کمبودهای شدید شدند؛ تا اینکه سرانجام نیروهای دولتی موفق شدند حوثی‌ها و متحدانشان را از شهر بیرون رانده و مسیر زمینی به سمت عدن را دوباره باز کنند.

درگیری‌ها در این شهر در تمام طول سال ۲۰۱۵ و بخشی از سال ۲۰۱۶ ادامه داشت و محاصره نیز برای دوره‌های طولانی، تا سال ۲۰۱۷ به طول انجامید.

وضعیت انسانی در تعز چگونه است؟

به گفته سازمان بین‌المللی مهاجرت (IOM)، آخرین دور درگیری‌ها منجر به آوارگی دست‌کم ۱۲۱ هزار نفر در استان تعز شده است؛ هرچند بسیاری از این افراد ساکن مناطق روستاییِ خارج از شهر هستند.

ساکنان داخل شهر تعز به خبرگزاری رویترز گفته‌اند که از زمان مسدود شدن جاده عدن توسط حوثی‌ها، با کمبود اقلام اساسی مواجه شده و شاهد افزایش سرسام‌آور قیمت‌ها در بازارهای شهر هستند.

نهادهای امدادی از کمبود گسترده سوخت، مواد غذایی، دارو و آب سالم خبر داده‌اند. برنامه جهانی غذا در اواسط ماه اکتبر اعلام کرد که ذخایر آرد گندم در این شهر تقریباً به پایان رسیده است.

این وضعیت می‌تواند مشکلات بهداشتیِ موجود را وخیم‌تر کند. صندوق کودکان سازمان ملل متحد (یونیسف) اخیراً دریافته است که از هر سه کودکی که در یمن مورد ارزیابی قرار گرفته‌اند، یک نفر دچار سوءتغذیه است. همچنین بیماری‌هایی نظیر وبا، تب دنگی و مالاریا نیز در یمن شیوع دارند.

در ادامه چه رخ خواهد داد؟

نیروهای دولتی با پشتیبانی حملات هوایی عربستان، همچنان در تلاشند تا با بازپس‌گیری مناطق، جاده را بازگشایی کنند؛ اما هیچ تضمینی برای موفقیت آن‌ها وجود ندارد.

در همین حال، حوثی‌ها که حملات خود را به اهداف سعودی افزایش داده‌اند و نشان داده‌اند که نسبت به مراحل پیشین جنگ، از تسلیحات و سازماندهی بهتری برخوردارند، می‌کوشند محاصره شهر تعز را تحکیم کرده و به آن نزدیک‌تر شوند.

این وضعیت ممکن است به محاصره‌ای طولانی‌مدت منجر شود؛ شبیه به آنچه تعز در مراحل اولیه جنگ تجربه کرده بود.

همچنین این احتمال وجود دارد که حوثی‌ها برای تصرف شهر تلاش کنند. با توجه به وجود نیروهای مخالف در منطقه، مقاومت می‌تواند بسیار شدید باشد و هرگونه تلاشی در این راستا ممکن است به نبردی طولانی و خونین بینجامد.