عبدالله گل: فرصت ایران رو به پایان است

عبدالله گل / پراجکت سیندیکیت / ۵ اکتبر ۲۰۲۶

استانبول — در ۲۸ فوریه، ایالات متحده و اسرائیل با انجام حملاتی در سراسر ایران و ترور رهبر عالی این کشور، آیت‌الله علی خامنه‌ای، جهان را شوکه کردند. شمار تلفات غیرنظامیان به‌سرعت افزایش یافت؛ از جمله ۱۵۰ غیرنظامی — که عمدتاً کودک بودند — در پی اصابت موشک‌های آمریکایی به یک مدرسه ابتدایی جان باختند. ایران نیز در اقدامی متقابل، اسرائیل و پایگاه‌های آمریکا در سراسر منطقه را هدف قرار داد و عبور و مرور دریایی در تنگه هرمز را مختل کرد.

این تهاجم یک‌جانبه علیه ایران فاقد مشروعیت بین‌المللی بود و ثبات کل خاورمیانه را متزلزل کرد. کشورهای عربی به دلیل میزبانی از پایگاه‌های آمریکا، هدف حملات تلافی‌جویانه ایران قرار گرفتند و کشورهای سراسر جهان نیز با هزینه‌های اقتصادی سنگین ناشی از جهش قیمت انرژی مواجه شدند. همچنین، این ماجرا از منظر ایمنی و امنیت، به اعتبار کشورهای حوزه خلیج فارس نیز لطمه زد.

سپس در ۷ آوریل، روزنامه نیویورک‌تایمز گزارش مفصلی منتشر کرد که نشان می‌داد چگونه بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا را متقاعد به حمله به ایران کرده است؛ تصمیمی که اکنون باید از دو منظر مورد بررسی قرار گیرد.

نخست اینکه این ماجرا نشان می‌دهد آمریکا با چه سهولتی ممکن است به ورطه جنگ کشیده شود. قطعاً یک ابرقدرتِ دارای تسلیحات هسته‌ای باید در مسائل مربوط به جنگ و صلح، از سازوکارهای تصمیم‌گیری بسیار مستحکم و دقیقی برخوردار باشد.

دوم اینکه به نظر می‌رسد پیروزی آمریکا در ونزوئلا موجب اعتمادبه‌نفس کاذبی شد که آن‌ها را به سمت ماجرای ایران سوق داد. دولت ترامپ تصور می‌کرد که با تکیه بر قدرت نظامی، هیچ نیرویی جلودارش نیست؛ اما اوضاع در مورد ایران بسیار پیچیده‌تر و دشوارتر از آب درآمد. زمانی که آمریکایی‌ها دریافتند تنها وجه اشتراک این دو کشور ذخایر نفتی‌شان است، دیگر کار از کار گذشته بود. تصویرِ گرفتار شدن آمریکا در مناقشه‌ای با ایران، به‌شدت به وجهه این کشور آسیب می‌زند. پیش از این، رقبای آمریکا ابرقدرت‌های دیگری همچون چین و روسیه بودند، اما اکنون ایران نیز به این جمع اضافه شده است.

در همین حال، کشورهای حوزه خلیج فارس نیز از پیامدهای اقدامات آمریکا متحمل خسارت و آسیب شده‌اند. اعتماد به ایالات متحده پیش از این در سال ۲۰۱۹، زمانی که این کشور پس از حملات به تأسیسات نفتی عربستان سعودی در ایفای نقش خود به عنوان ضامن امنیت ناکام ماند، خدشه‌دار شده بود. اکنون، حضور نیروها و تجهیزات نظامی آمریکا در کشورهای حوزه خلیج فارس، به جای آنکه منبع امنیت باشد، به عاملی آسیب‌زا تبدیل شده است. ایالات متحده دیگر به عنوان شریک امنیتی قابل‌اعتماد تلقی نمی‌شود.

کشورهای حوزه خلیج فارس بی‌تردید به دنبال تنوع‌بخشی به شراکت‌های خود خواهند بود — نه تنها در حوزه دفاعی، بلکه در سایر زمینه‌ها نظیر تجارت — و این امر برتری ایالات متحده در منطقه را بیش از پیش تضعیف خواهد کرد. چین احتمالاً بیشترین بهره را از این وضعیت خواهد برد، به‌ویژه پس از آنکه در سال ۲۰۲۳ زمینه را برای بهبود روابط ایران و عربستان سعودی فراهم کرد.

ایران، با وجود تمام خساراتی که متحمل شد، ثابت کرده است که توانایی مقابله‌به‌مثل و ایستادگی در برابر حملات آمریکا و اسرائیل را دارد. آن ناآرامی‌های داخلی و تغییر رژیمی که بسیاری در غرب انتظارش را داشتند، هرگز رخ نداد؛ بلکه برعکس، ایران از خود دفاع کرد و مردم آن در برابر متجاوز خارجی متحد شدند.

با این حال، ایران باید با احتیاط گام بردارد و مزایای کوتاه‌مدت را با دستاوردهای بلندمدت اشتباه نگیرد. غرور ناشی از ایستادگی در برابر رقبای قدرتمندتر ممکن است رهبران ایران را به اتخاذ رویکردی حداکثری در پیگیری مطالباتشان سوق دهد؛ اما چنین رویکردی نتیجه معکوس خواهد داشت. در عوض، رهبری ایران باید فرصت را غنیمت شمرده و از دستاوردهای کنونی خود بهره‌برداری کند.

دو مسئله عمده نیازمند بررسی دقیق‌تر هستند: نظم سیاسی و رفاه داخلی ایران، و نظم منطقه‌ای گسترده‌تر که فرصت‌های فراوانی برای همکاری‌های دوجانبه سودمند فراهم می‌کند.

حتی اگر به نظر برسد که ایران می‌تواند این مناقشه را برای مدتی طولانی‌تر ادامه دهد، رهبران ایران باید بهای چنین اقدامی را در نظر بگیرند. وظیفه اصلی هر دولتی، حفظ رفاه مردم کشور است. با توجه به اینکه هم دولت و هم مردم متحمل خسارات سنگینی شده‌اند، بالاترین اولویت باید دستیابی به کاهش تحریم‌ها و بهبود شرایط زندگی ایرانیان باشد. به‌علاوه، اهرم فشار راهبردی که ایران بر سر تنگه هرمز به دست آورده، دائمی نیست و مسیرهای جایگزین در حال توسعه هستند.

رهبران ایران همچنین باید روابط آینده با کشورهای حوزه خلیج فارس را مد نظر قرار دهند. اسرائیل مدت‌هاست تلاش می‌کند عربستان سعودی را ترغیب کند تا در مقابله با ایران به ایالات متحده بپیوندد، اما این پادشاهی هوشمندانه از انجام چنین کاری خودداری کرده است. رهبران ایران باید متوجه این نکته باشند. آن‌ها همچنین باید بپذیرند که تکیه بر نیروهای نیابتی منطقه‌ای به نفعشان نبوده است؛ این رویکرد تنها کشورهای عربی را به سمت رقبای ایران سوق داده است.

در شرایطی که کشورهای حوزه خلیج فارس در حال بازنگری در وابستگی خود به ایالات متحده هستند، ادامه اقدامات خصمانه علیه آن‌ها تنها دستاوردهای راهبردی ایران را به خطر می‌اندازد و کشورهای عربی را دوباره به سمت ترتیبات پیشین سوق می‌دهد. برای دستیابی منطقه به توازنی جدید، ایران و عربستان باید روابط خود را عادی‌سازی کنند. همین اقدام به تنهایی گامی بزرگ رو به جلو خواهد بود، زیرا به آن‌ها اجازه می‌دهد تا دیگر یکدیگر را به عنوان تهدیدی دائمی تلقی نکنند.

علاوه بر این، عادی‌سازی روابط منطقه‌ای میان کشورهای مسلمان، به نوبه خود زمینه را برای پیشرفت در مسئله فلسطین فراهم خواهد کرد. در اینجا، ایران باید کارنامه خود را ارزیابی کند. آیا می‌تواند صادقانه بگوید که رویکردش در قبال فلسطین مفید بوده است؟ در واقع، لفاظی‌های ایران بهانه‌ای به دست اسرائیل داده است تا هر کاری که می‌خواهد انجام دهد — آن هم با کمک‌های نظامی نامحدود ایالات متحده.

ایران باید از اتخاذ موضع حداکثری پرهیز کند. این کشور می‌تواند بدون نیاز به تسلیم شدن، به لغو تحریم‌ها و پایان محاصره دست یابد و در مسیر بازگشت به جامعه جهانی پیش برود؛ اما فرصت موجود رو به پایان است. پس از انتخابات میان‌دوره‌ای ماه نوامبر در ایالات متحده، دولت ترامپ فوریت کمتری برای دستیابی به توافق احساس خواهد کرد؛ چه بسا حتی ممکن است در پی تلافیِ شکست احتمالی جمهوری‌خواهان در انتخابات برآید.

با این حال، همان‌طور که ایران باید پیش از تضعیف موقعیت مذاکراتی‌اش سریع عمل کند، دیگر طرف‌ها نیز باید نگرانی‌ها و درک این کشور از تهدیدها را مد نظر قرار دهند. دهه‌ها خصومت علیه ایران، تنها به سخت‌تر شدن موضع این کشور انجامیده است. چالش پیش روی همه طرف‌ها، ایجاد تعادل میان نگرانی‌های حکومت و حق مردم ایران برای برخورداری از رفاه در سایه صلح و امنیت است.

—————
* عبدالله گل بین سال‌های ۲۰۰۷ تا ۲۰۱۴ رئیس‌جمهور ترکیه بود.