جایزه کتاب آلمان به نویسنده ایرانی شیدا بازیار رسید

۵ اکتبر ۲۰۲۶

جایزه کتاب آلمان در سال ۲۰۲۶ به شیدا بازیار برای رمانش با عنوان «Die Lücken» (شکاف‌ها) اهدا شد. این نویسنده که اصالتی ایرانی دارد، به خاطر داستانی درباره زندگی یهودیان در منطقه «هونسروک» (Hunsrück) آلمان مورد تقدیر قرار گرفته است.

امسال، جایزه کتاب آلمان به شیدا بازیار برای رمان «Die Lücken» تعلق گرفت. بر اساس بیانیه هیئت داوران، این رمان بازتاب‌دهنده نزدیک به یک قرن زندگی پرفرازونشیب و متناقض در آلمان، از دریچه سرنوشت شخصیت‌های فردی است. نویسنده برای دستیابی به این هدف، از شگردهای ادبی تأثیرگذاری بهره می‌برد. علاوه بر این، این اثر به عنوان «رمانی علیه بی‌تفاوتی» توصیف شده است.

بازیار که متولد سال ۱۹۸۸ در ایالت راینلاند-فالتس است، وقایع رمان «Die Lücken» را در شهری خیالی به نام «هایمس‌باخ» (Heimesbach) در منطقه هونسروک (Hunsrück) روایت می‌کند؛ مکانی که با الهام از زادگاه خود نویسنده خلق شده است.

راوی داستان که روایت را به صورت اول‌شخص بیان می‌کند، درگذشته است؛ او در یک تصادف رانندگی جان باخته است. او پس از مرگ، از تاریخچه شهر در دوران نازی‌ها آگاه می‌شود و توسط «خدایان» به مکانی بازگردانده می‌شود که پیش‌تر در ده سالگی، همراه با خواهر بزرگتر و والدینش — به عنوان یک خانواده پناهجو — به آنجا آمده بود.

داستان شامل طیف متنوعی از شخصیت‌هاست: خانواده‌های یهودی، کسانی که از دوران نازی‌ها سود بردند، و همچنین کردها و ایرانیانی که در آلمان به دنبال پناه و امنیت هستند. در این اثر، فصل‌های ناگفته‌ای از گذشته آلمان آشکار می‌شود؛ رمانی حدوداً ۵۰۰ صفحه‌ای که حول محور دروغ، نژادپرستی و سرکوب خاطرات می‌چرخد. برای نمونه، اشاره می‌شود که هیچ‌کس هرگز اعتراف نکرد که «هنوز عکسی از پیشوا (فورر) در کشوی خود دارد.»

چه چیزی نظر هیئت داوران را جلب کرد؟

داستان دوره‌ای تقریباً صدساله را در بر می‌گیرد و زبان روایت میان بازه‌های زمانی مختلف در نوسان است که به هر بخش لحنی متمایز می‌بخشد. افزون بر این، هیئت داوران هنگام اعلام فهرست نهایی نامزدها خاطرنشان کرده بود که این رمان با اتکا به دیدگاهی فراملی، مرزهای ژانر «Heimatroman» (رمان بومی یا منطقه‌ای) را می‌کاود و تعریفی تازه از این گونه ادبی ارائه می‌دهد.

چه ویژگی‌های دیگری گیرا و تأثیرگذار بودند؟

هیئت داوران در بیانیه خود خاطرنشان کرد: «دیدگاه راویِ درگذشته و ساختار هزارتوی متن (که همچون کالیدوسکوپ مدام تغییر شکل می‌دهد)، امکان گذر از دوره‌های زمانی مختلف و ایجاد هم‌زمانِ حس صمیمیت و فاصله را فراهم می‌آورد. همچنین، تعامل تنگاتنگ میان عناصر داستانی و مستند — و میان شخصیت‌های خیالی و تاریخی که خود مجالِ سخن یافتن پیدا می‌کنند — به متن طنینی قدرتمند می‌بخشد.»

چرا این رمان با حال‌وهوای امروز جامعه آلمان هم‌خوانی دارد؟

اثر جدید بازیار — که پیش‌تر در سال ۲۰۱۶ با رمان «شب‌ها در تهران سکوت است» (Nachts ist es leise in Teheran) و سپس در سال ۲۰۲۱ با رمان «سه رفیق» (Drei Kameradinnen) — که به فهرست اولیه جایزه کتاب آلمان راه یافت — پا به عرصه ادبیات گذاشته بود، درست زمانی منتشر می‌شود که گذشته نازی‌ها و پیوند آن با خانواده‌های آلمانی، بار دیگر به موضوعی بسیار حیاتی و بحث‌برانگیز بدل شده است. برای نمونه، اخیراً چندین رسانه به تحلیل پایگاه داده‌ای پرداخته‌اند که به‌تازگی توسط «آرشیو ملی ایالات متحده» منتشر شده و به کاربران امکان می‌دهد بررسی کنند که آیا اجدادشان بخشی از ماشین نازی‌ها بوده‌اند یا خیر.

برخی صاحب‌نظران این اثر را «رمانِ زمانه» نامیده‌اند. شبکه محلی «ام‌دی‌آر کولتور» (MDR Kultur) آن را کتابی توصیف کرده که هم بسیار به‌روز است و هم فراتر از زمان؛ «کتابی که هم‌اکنون به آن نیاز داریم و همیشه به آن نیازمند خواهیم بود.»

در همین حال، روزنامه «فرانکفورتر روندشاو» نوشت: «هر کس رمان «Die Lücken» (شکاف‌ها) را بخواند، حقیقتاً چیزهایی درباره این کشور و مردمانش — چه در گذشته و چه در حال — خواهد آموخت.»

جایزه کتاب آلمان یکی از مهم‌ترین جوایز این حوزه محسوب می‌شود و طبق سنت، در آستانه برگزاری نمایشگاه کتاب فرانکفورت اهدا می‌گردد. سال گذشته، این جایزه به «دوروته المیگر» برای رمانش با عنوان «زنان هلندی» (Die Holländerinnen) تعلق گرفت.

چه کسانی دست‌خالی می‌مانند؟

علاوه بر بازیار، پنج نامزد دیگر نیز به فهرست نهایی راه یافتند: فرانتسیسکا گنسلر (Orca)، والریا گوردیف (Die Zikade entschlüpft ihrer goldglänzenden Hülle)، الیاس هیرشل (Schleifen)، پگی مادلر (Selbstregulierung des Herzens) و دانا وووینکل (Anton und Alma).

هیئت داوران در مجموع ۲۰۵ اثر منتشرشده بین پاییز ۲۰۲۵ و اوایل سپتامبر ۲۰۲۶ را بررسی کرد. در ابتدا ۲۰ کتاب برای فهرست اولیه انتخاب شدند که سپس این فهرست به شش عنوان نهایی محدود شد.

مجموع مبلغ این جایزه ادبی ۳۷,۵۰۰ یورو است: بازیار ۲۵,۰۰۰ یورو دریافت می‌کند و به هر یک از دیگر نویسندگانِ راه‌یافته به فهرست نهایی، ۲,۵۰۰ یورو تعلق می‌گیرد.

جایزه کتاب آلمان تنها افتخاری نیست که در انتظار این نویسنده است. خانم بازیار در تاریخ ۷ نوامبر، جایزه ادبی ویلهلم رابه را برای کتاب «Die Lücken» دریافت خواهد کرد؛ این جایزه که با حمایت «دویچلند‌فونک» (Deutschlandfunk) و شهر براونشوایگ اهدا می‌شود، شامل مبلغ ۳۰,۰۰۰ یورو است.

هیئت داوران اعلام کرد که بازیار «یکی از جنجالی‌ترین و تکان‌دهنده‌ترین رمان‌های دوران ما» را خلق کرده است. شهر «هایمس‌باخ» در این اثر به عنوان «بستری نمونه برای نمایش درگیری و مشارکت افراد در جنایات هولوکاست و همچنین عادی‌سازی تدریجی یهودستیزی، سلب حقوق و طرد اجتماعی که تا به امروز ادامه دارد» عمل می‌کند.

منبع گزارش: خبرگزاری آلمان، خبرگزاری فرانسه

درباره زندگی شیدا بازیار

والدین شیدا بازیار فعالان سیاسی بودند که در سال ۱۹۸۷ و در پی پیامدهای انقلاب اسلامی، از ایران گریختند. شیدا بازیار به عنوان فرزند آخر خانواده در سال ۱۹۸۸ در شهر هرمس‌کایل (در ایالت راینلند-فالتس) به دنیا آمد.

او در هیلدس‌هایم (واقع در ایالت نیدرزاکسن آلمان) در رشته‌های نویسندگی خلاق و روزنامه‌نگاری فرهنگی تحصیل کرد و سپس به برلین نقل مکان نمود. در آنجا، هم‌زمان با اختصاص بخش عمده‌ای از وقت خود به نویسندگی، به صورت پاره‌وقت به عنوان هماهنگ‌کننده امور آموزشی برای جوانانی که در براندنبورگ خدمات داوطلبانه انجام می‌دادند، مشغول به کار شد.

او نویسندگی را با نوشتن داستان‌های کوتاه در مجلات و مجموعه‌های ادبی آغاز کرد. در سال ۲۰۱۲، بورسیه کارگاه ادبیات در رویداد «روزهای ادبیات آلمانی‌زبان کلاگن‌فورت» را دریافت کرد. همچنین از بورسیه تحصیلی بنیاد هاینریش بل بهره‌مند شد. او اکنون تمام وقت خود را صرف نویسندگی می‌کند و از اعضای مؤسس انجمن نویسندگان برلین (PEN Berlin) است.

در بهار سال ۲۰۱۶، نخستین رمان او با عنوان «شب‌ها در تهران سکوت است» (Nachts ist es leise in Teheran) توسط انتشارات «کیپن‌هوئر و ویچ» (Kiepenheuer & Witsch) منتشر شد و تحسین منتقدان را برانگیخت. این اثر جوایز متعددی، از جمله جایزه نویسندگی «اولا هان» (Ulla Hahn) و جایزه تشویقی «اووه جانسون» (Uwe Johnson) را از آن خود کرد.

میتو سانیال در سخنرانی خود به مناسبت اهدای جایزه تشویقی اووه جانسون، این اثر را «کتابی بسیار مهم» و «تمرینی در همدلی» توصیف کرد: «زیرا این رمان نه تنها از مهاجرت اجباری و از دست دادن وطن، بلکه از بی‌ریشگی در هر دو فرهنگ سخن می‌گوید؛ و نیز از این واقعیت که همین رابطه دشوار با ریشه‌ها، خود می‌تواند نوعی “خانه” باشد. [...] این‌ها داستان‌هایی آلمانی هستند، حتی اگر کتاب در ایران آغاز شود، حتی اگر عنوان آن به تهران اشاره داشته باشد، و حتی اگر — یا بهتر بگوییم، دقیقاً به این دلیل که — شخصیت‌های اصلی سفیدپوست نباشند.»

خانم بازیار تأکید می‌کند که اگرچه رمان «شب‌ها در تهران سکوت است» حاوی عناصری برگرفته از زندگی شخصی اوست، اما به هیچ وجه یک زندگی‌نامه خانوادگی محسوب نمی‌شود.

او در نوشته‌های گوناگونی که در سال ۲۰۱۷ منتشر شدند، به تجربیات شخصی خود از نژادپرستی و جنسیت‌زدگی پرداخت. برای نمونه، او در فوریه ۲۰۱۷ برای روزنامه «دی ولت» (Die Welt) درباره آنچه «ممنوعیت ورود مسلمانان» (ممنوعیت ورود به ایالات متحده) خوانده می‌شد، مطلب نوشت و در تابستان همان سال، مقاله‌ای با عنوان «ساعت کاردستی در هیلدس‌هایم، یا چرا در هیلدس‌هایم آموختم که یک “ایسم” (مکتب فکری) مانع از آن می‌شود که درباره “ایسم” دیگری سخن بگویم» به رشته تحریر درآورد که در نشریه «مرکور» (Merkur) منتشر شد.

دومین رمان بازیار با عنوان «سه رفیق» (Drei Kameradinnen) در بهار ۲۰۲۱ منتشر شد و از جمله در فهرست اولیه نامزدهای «جایزه کتاب آلمان» قرار گرفت.

رمان دیگر او، «شکاف‌ها» (Die Lücken) — که با الهام از گذشته نازیِ زادگاهش نوشته شده — برنده «جایزه کتاب آلمان» و «جایزه ادبی ویلهلم رابه» شد.

منبع: ویکی‌پدیا