تحریم‌ها بیماران ایران را بی‌پناه گذاشته است

مصطفی سالم، لیلا قره‌گزلو، آیدا کریمی / سی‌ان‌ان

وقتی «سیما»ی ۳۵ ساله وارد یک داروخانه در تهران شد، نگاهش با شتاب قفسه‌های پشت پیشخوان را جست‌وجو می‌کرد؛ به دنبال جعبه دارویی که می‌توانست مانع از کار افتادن کلیه‌هایش شود. بدون آن دارو، زمان به سرعت علیه او می‌گذشت.

او سرانجام داروی مورد نیازش را در هفتمین داروخانه‌ای که به آن مراجعه کرده بود، در یکی از محله‌های مرفه تهران پیدا کرد. اما آسودگی‌اش دوام چندانی نداشت؛ زیرا داروساز به او گفت که قیمت دارو بار دیگر افزایش یافته است؛ موضوعی که او را ناچار کرده دوز مصرفی این داروی حیاتی را کمتر از میزان تجویزشده مصرف کند.

در حالی که تحریم‌های آمریکا اقتصاد ایران را در تنگنا قرار داده است، افراد عادی که با بیماری‌های مزمن و بیماری‌های جدی دست‌وپنجه نرم می‌کنند، برای یافتن داروهایی که بقای آنان به آن وابسته است با مشکلات فزاینده‌ای روبه‌رو هستند. کمبود شدید دارو و افزایش روزانه قیمت‌ها باعث شده است بسیاری از بیماران، مانند سیما، دوز مصرفی داروهای خود را کاهش دهند، مراجعه به پزشک را به تعویق بیندازند یا به خوددرمانی روی آورند.

سیما که برای آن‌که بتواند آزادانه سخن بگوید نام واقعی خود را در اختیار سی‌ان‌ان قرار نداد، گفت: «استفاده از داروهای سرطان را برای بیمارانی که می‌گویند در مراحل پایانی بیماری هستند یا بیماری‌شان بسیار پیشرفته شده، متوقف کرده‌اند. این داروها را فقط برای کسانی به کار می‌برند که در مراحل بسیار ابتدایی بیماری هستند.»

مادری در تهران که تنها دختر خود را از دست داده است، ناچار شده داروی ضدافسردگی خود را با نمونه‌ای داخلی که اثربخشی کمتری دارد جایگزین کند. واکسیناسیون آنفلوانزای فصلی نیز امسال لغو شده، زیرا دولت نتوانسته این واکسن‌ها را از اروپا تهیه کند. بیماران مبتلا به سرطان برای خرید داروهای گران‌قیمت ناچار شده‌اند تلویزیون و یخچال خود را بفروشند.

یک بیمار ۵۵ ساله مبتلا به سرطان که خواست نامش فاش نشود نیز گفت که او هم گزینه‌های اندکی پیش رو دارد.

این بیمار که در تهران زندگی می‌کند، به سی‌ان‌ان گفت: «از کسانی که برای دیدار می‌آیند یا از خارج از کشور برمی‌گردند خواسته‌ام داروهایم را برایم بیاورند، به‌ویژه داروهایی که اینجا پیدا نمی‌شوند یا به آن‌ها دسترسی نداریم. میان بیماری و نااطمینانی ناشی از جنگ، واقعاً نمی‌دانم چه باید بکنم.»

داروخانه‌هایی در ایران که سی‌ان‌ان با آن‌ها تماس گرفته است، کمبود دارو و افزایش قیمت‌ها را در چندین گروه دارویی تأیید کردند؛ از جمله داروهای قلبی که اکنون به جای برند تجویزشده، به صورت نمونه‌های ژنریک داخلی عرضه می‌شوند؛ قرص‌های کاهنده کلسترول که هنوز موجود هستند اما بسیار گران‌تر شده‌اند؛ و داروهای میگرن که به طور کامل از قفسه داروخانه‌ها ناپدید شده‌اند.

با این حال، گزارش‌های رسانه‌های ایران نشان می‌دهد که دامنه کمبودها بسیار گسترده‌تر است و از داروهای ضدافسردگی گرفته تا انسولین و داروهای مربوط به بارداری را در بر می‌گیرد. برخی داروها نیز به طور کامل نایاب شده‌اند و بیماران را ناچار می‌کنند یا هزینه‌هایی سرسام‌آور بپردازند یا به نمونه‌های ژنریک با اثربخشی کمتر روی آورند.

شهرام کلانتری، رئیس انجمن داروسازان ایران، ماه گذشته در یک نشست خبری گفت که کمبودها نزدیک به ۸۰۰ قلم دارو را تحت تأثیر قرار داده است و داروخانه‌ها به دلیل افزایش هزینه‌ها قادر به تهیه جایگزین برای آن‌ها نیستند.

این بیمار سرطانی در گفت‌وگویی تلفنی افزود: «همه می‌گویند ما شجاع هستیم. اما نمی‌دانم وقتی در حال مرگ هستی، شجاع بودن اصلاً معنایی دارد یا نه.»

بدهی‌های فزاینده

مهدی پیرصالحی، رئیس سازمان غذا و داروی ایران، در ماه فوریه گفته بود که ایران اکنون از نظر حجم تولید، بیش از ۹۷ درصد داروهای مورد نیاز خود را در داخل کشور تولید می‌کند. با این حال، بیشترین آسیب متوجه داروهای تخصصی وارداتی است که باید با ارز خارجی خریداری شوند. کمبود این داروها همزمان با کارزار «فشار حداکثری» دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، افزایش یافته است؛ کارزاری که نظارت بر بانک‌های ایران را تشدید کرده و صادرات نفت ــ مهم‌ترین منبع ارز خارجی جمهوری اسلامی ــ را با مانع روبه‌رو ساخته است.

پیوند باستانی، استاد ارشد دانشگاه فلایندرز و از نویسندگان پژوهشی درباره تأثیر تحریم‌ها بر تأمین دارو در ایران، گفت: «این سطح بالای تولید داخلی لزوماً به معنای خودکفایی کامل نیست. تولید داخلی همچنان می‌تواند به مواد اولیه، تجهیزات و فناوری وارداتی وابسته باشد و برخی داروهای تخصصی و گران‌قیمت نیز ناگزیر باید وارد شوند.»

به گفته مقام‌های ایرانی، داروخانه‌ها دیگر قادر به تجدید موجودی خود نیستند، زیرا شرکت‌های بیمه پرداخت مطالبات آن‌ها را متوقف کرده‌اند. از آنجا که میلیون‌ها ایرانی تحت پوشش بیمه قرار دارند، ارائه نسخه بیمه‌ای در داروخانه‌ها اغلب یا نتیجه‌ای در پی ندارد یا بیمار را مجبور می‌کند هزینه دارو را شخصاً پرداخت کند.

تورم افسارگسیخته، فروپاشی نظام پرداخت بیمه‌ها و ناتوانی دولت در فروش نفت و تأمین ارز مورد نیاز برای بازپرداخت بدهی داروخانه‌ها، زنجیره تأمین دارو را از هم گسسته است.

بیش از ۱۸ هزار داروخانه خصوصی در سراسر کشور اکنون در انتظار دریافت مطالبات خود از شرکت‌های بیمه هستند. مقام‌های انجمن داروسازان ایران ماه گذشته در یک نشست خبری اعلام کردند که بدهی شرکت‌های بیمه به داروخانه‌ها به حدود ۸۰۰ تریلیون ریال (۳۰۰ میلیون دلار) رسیده است.

شهرام کلانتری، رئیس انجمن داروسازان ایران، در آن زمان گفت: «این داروخانه‌ها دیگر توان آن را ندارند که از سرمایه خود هزینه کنند و سپس یک سال منتظر بمانند تا مطالبات معوقه‌شان پرداخت شود.»

ویرانی‌های جنگ

به گفته محمد هاشمی، سخنگوی سازمان غذا و داروی ایران، حملات هوایی آمریکا و اسرائیل به ایران در اوایل سال جاری به بیش از ۴۰ شرکت داروسازی، تأمین‌کننده تجهیزات و شرکت‌های توزیع‌کننده دارو آسیب وارد کرده است. او این موضوع را در ماه ژوئن به رسانه‌های وابسته به دولت ایران اعلام کرد.

در اواخر ماه مارس، اسرائیل کارخانه شرکت بزرگ داروسازی «توفیق دارو» را هدف قرار داد؛ شرکتی که مواد اولیه داروهای ضدسرطان و داروهای بیهوشی را تولید می‌کرد. ارتش اسرائیل مدعی شد این شرکت فنتانیل را در اختیار یک نهاد ایرانی قرار داده که در زمینه «پژوهش و توسعه سلاح‌های شیمیایی» فعالیت می‌کند؛ ادعایی که شرکت توفیق دارو آن را رد کرد.

این حملات همچنین به مؤسسه تاریخی پاستور، که بیش از یک قرن پیش تأسیس شده بود، خسارت وارد کرد. نشریه پزشکی *لنست* گزارش داد که این حملات «آزمایشگاه‌های مرجع حیاتی، از جمله آزمایشگاه‌های پایش ژنومی، هاری، اچ‌آی‌وی/ایدز، هپاتیت ویروسی و بیماری‌های منتقله از طریق ناقلان» را به طور کامل ویران کرده است.

ماه گذشته، اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، اعلام کرد که واشنگتن شبکه پیچیده‌ای را که ایران طی سال‌ها برای دور زدن تحریم‌های گسترده آمریکا ایجاد کرده است، هدف قرار خواهد داد. این اقدام با هدف افزایش فشار بر ایران در شرایطی صورت می‌گیرد که هنوز راه‌حل دیپلماتیکی برای اختلافات میان دو طرف حاصل نشده است.

واشنگتن انجام مبادلات مربوط به «کالاهای کشاورزی، مواد غذایی، دارو یا تجهیزات پزشکی برای ایران» را مجاز دانسته است، اما همزمان تدابیری را برای اطمینان از این موضوع در نظر گرفته که این کالاها «توسط حکومت ایران برای تأمین مالی اهداف مخرب خود منحرف نشوند.»

آمریکا در سال ۲۰۱۹ بانک مرکزی ایران را تحریم کرد و از آن زمان از دولت‌ها و نهادهای خارجی که خواهان حفظ کانال‌های پرداخت هستند خواسته است به صورت داوطلبانه اطلاعات بیشتری درباره هر محموله دارویی ارسالی به ایران در اختیار واشنگتن قرار دهند؛ از جمله جزئیات مربوط به خریداران و تعهدی کتبی مبنی بر اینکه این داروها به اشخاص یا نهادهای تحریم‌شده فروخته نخواهند شد.

هفته گذشته، دولت آمریکا مقررات مربوط به برخی مجوزهای دیگر را نیز سخت‌گیرانه‌تر کرد و رویکرد «ردِ مفروض» را در قبال برخی درخواست‌ها در پیش گرفت؛ به این معنا که هر درخواست به صورت موردی بررسی خواهد شد و اصل بر عدم صدور مجوز خواهد بود.

کارشناسان می‌گویند این روند پیچیده و زمان‌بر بوروکراتیک باعث شده است بسیاری از شرکت‌های بین‌المللی از تجارت با ایران منصرف شوند.

پیوند باستانی از دانشگاه فلایندرز گفت: «تحریم‌ها می‌توانند تأمین مالی و پرداخت‌های بین‌المللی را مختل کنند، تمایل بانک‌ها و تأمین‌کنندگان خارجی برای همکاری با خریداران ایرانی را کاهش دهند و روند تأمین و واردات دارو، مواد اولیه دارویی و فناوری تولید را پیچیده‌تر سازند.»

اگرچه شرکت‌های بزرگ داروسازی ایران خود مستقیماً تحت تحریم نیستند، اما شماری از بزرگ‌ترین آن‌ها با بنیادها و هلدینگ‌های خیریه تحریم‌شده یا افراد تحت تحریم ارتباط دارند. برای نمونه، گروه دارویی برکت، یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان دارو در کشور که در دوران همه‌گیری کووید-۱۹ نقش اصلی را در تولید واکسن ایفا می‌کرد، با «ستاد اجرایی فرمان امام» مرتبط است؛ نهادی که تحت تحریم قرار دارد و مستقیماً به رهبر جمهوری اسلامی پاسخ‌گو است.

اریک فراری، بنیان‌گذار یک شرکت حقوقی در واشنگتن که در زمینه تحریم‌ها و اجرای آن‌ها فعالیت می‌کند، گفت «بیش‌ازحد احتیاط کردن» نیز یکی دیگر از مشکلات است. به گفته او، بانک‌ها یا شرکای تجاری ممکن است یک معامله را صرفاً بیش از حد پرخطر ارزیابی کنند.

فراری به سی‌ان‌ان گفت: «حتی اگر بتوانید طرف‌های معامله و واسطه‌هایی را که تحت تحریم نیستند شناسایی کنید، باز هم باید بانک‌هایی پیدا کنید که حاضر باشند این تراکنش‌ها را پردازش کنند، تجارت مربوطه را انجام دهند و ریسک آن را بپذیرند.»

او افزود: «بانک‌ها ممکن است بگویند: “ما واقعاً نمی‌دانیم چه کسی در ایران چه نقشی دارد، پول‌ها چگونه جابه‌جا می‌شوند و منشأ این منابع مالی چیست؛ بنابراین بهتر است اصلاً وارد این معامله نشویم.”»

ایران در حال مذاکره با آمریکا برای آزادسازی بخشی از منابع مالی مسدودشده خود در قطر با هدف هزینه‌کرد در امور بشردوستانه بود. اما این گفت‌وگوها متوقف شده‌اند؛ زیرا تهران تمرکز خود را بر مذاکرات مربوط به آینده تنگه هرمز گذاشته و واشنگتن نیز بار دیگر به مسیر دیپلماسی بازگشته است.

فراری گفت: «اوضاع روزبه‌روز دشوارتر می‌شود. واقعاً شگفت‌زده‌ام که ایرانیان با وجود چنین نظام تحریمی سنگینی توانسته‌اند تا این اندازه دوام بیاورند.»