تردید در برخورد با سرپیچی از قوانین حجاب اجباری

امیرحسین راجی / خبرگزاری آسوشیتدپرس / ۱۶ سپتامبر ۲۰۲۶

زنان در کافه‌های روباز بدون روسری و با تاپ‌های کوتاه (کراپ‌تاپ) نشسته‌اند. مردان با شلوارک و زنان با شلوارهای چسبان (لگینگ) در پارک‌ها با هم ورزش می‌کنند. در کنسرت‌های خیابانی، زنان می‌ایستند تا برقصند و عملاً موهایشان را رها می‌کنند.

این صحنه‌ها از تهران، پایتخت ایران، که در ویدیوهای شبکه‌های اجتماعی منتشر شده‌اند، نشان می‌دهند که اجرای محدودیت‌های اجتماعی در جمهوری اسلامی طی سال‌های اخیر تا چه حد به‌طور چشمگیری کاهش یافته است.

این وضعیت تا حدی ناشی از اعتراضات گسترده‌ای است که پس از مرگ مهسا امینی در ۱۶ سپتامبر ۲۰۲۲ شعله‌ور شد؛ زن ۲۲ ساله‌ای که توسط گشت ارشاد به اتهام عدم رعایت صحیح حجاب بازداشت شده بود. نیروهای امنیتی با سرکوبی شدید که منجر به کشته شدن بیش از ۵۰۰ نفر و بازداشت هزاران تن شد، اعتراضات را درهم‌شکستند. اما مقامات برای حفظ آرامش، از سخت‌گیری در اجرای قوانین مربوط به حجاب و پوشش مناسب زنان عقب‌نشینی کردند.

اکنون پرسش این است که آیا این روند قابل بازگشت است یا خیر.

تندروها در بدنه حاکمیت ایران به‌طور فزاینده‌ای خواستار برخورد با شیوه پوشش زنان هستند. اما رهبران ارشد نسبت به ایجاد واکنش منفی عمومی در شرایط جنگی هشدار می‌دهند؛ دورانی که حملات آمریکا، تحریم‌ها و محاصره دریایی، اقتصادِ ازپاافتاده کشور را به سوی فروپاشی سوق می‌دهند.

غلامعلی حداد عادل، سیاستمدار و پدرزنِ مجتبی خامنه‌ای (فرزند رهبر  کشته‌شده جمهوری اسلامی)، هفته گذشته در اظهاراتی عمومی درباره حجاب گفت: «به دلیل شرایط جنگی، نمی‌توانیم آن‌طور که باید و شاید وارد این جبهه شویم.»

پوران ناظمی، فعال مدنی و زندانی سیاسی سابق ساکن تهران، می‌گوید که اختلافات در حکومت بر سر حجاب پس از آغاز جنگ تشدید شده است. او در تماسی تلفنی گفت: «آن‌ها از اعتراضات می‌ترسند.»

زنان مرزها را جابه‌جا کرده‌اند

یک دانشجوی دخترِ بیست و چند ساله که در منطقه‌ای مرفه در شمال پایتخت زندگی می‌کند، می‌گوید روسری سر نمی‌کند اما لباس‌هایی می‌پوشد که بیشترِ دست‌ها و پاهایش را می‌پوشاند؛ و با این حال می‌گوید: «احساس می‌کنم بیش از حد لباس پوشیده‌ام.» او می‌افزاید دوستانش با تاپ‌هایی که شانه‌هایشان را نمایان می‌کند و شلوارک‌هایی که تا زانو می‌رسند، بیرون می‌روند. او به دلیل نگرانی‌های امنیتی، با شرط ناشناس ماندن با خبرگزاری آسوشیتدپرس گفتگو کرد.

در سخت‌گیرانه‌ترین حالت، نظام مذهبی حاکم بر ایران زنان را ملزم می‌کند که روسری برای پوشاندن موها و لباس‌های گشادی که تمام بدن را می‌پوشاند، به تن کنند. پلیس مذهبی [گشت ارشاد]  در خیابان‌ها زنانی را که این قوانین را رعایت نمی‌کنند، جریمه یا اذیت و آزار کرده و یا بازداشت می‌کند. اما در دهه گذشته، بسیاری از زنان این محدودیت‌ها را به چالش کشیده‌اند؛ آن‌ها روسری را عقب‌تر می‌برند تا موهای بیشتری نمایان شود و لباس‌های چسبان‌تری می‌پوشند.

از سال ۲۰۲۲، بسیاری به‌کلی استفاده از روسری را کنار گذاشته‌اند. حتی اخیراً، زنان در برخی مناطق تهران بازوها، پاها و یا حتی شکم خود را نیز بدون پوشش در معرض دید قرار می‌دهند.

در مطلبی که روز چهارشنبه — چهار سال پس از کشته‌شدن مهسا امینی — منتشر شد، روزنامه‌ تندرو کیهان، که تحت نظارت رهبر جمهوری اسلامی اداره می‌شود، اعلام کرد که برداشتن روسری به «ترویج برهنگی و بی‌بندوباری» تبدیل شده و آن را یک «تهدید امنیتی» خواند. گزارش روزنامه کیهان می‌افزاید که غلامحسین محسنی اژه‌ای، رئیس قوه قضائیه، خواستار «اقدامی مدبرانه و فوری» در خصوص مسئله حجاب شده است.

تندروها در سراسر کشور تجمعات شبانه‌ای برگزار می‌کنند که در آن زنانی با پوشش‌های سیاه و سنتی (چادر و روسری) حضور دارند. اما حتی در آنجا نیز می‌توان تعداد اندکی از زنان را بدون روسری دید.

برای تندروها، کار از حد گذشته است

قوانین حجاب به موضوعی بسیار حساس و بحث‌برانگیز تبدیل شده که میان عمل‌گرایان و تندروها در نظام مذهبی حاکم بر ایران شکاف ایجاد کرده است؛ درست مانند مسائلی همچون مذاکره با ایالات متحده یا تشدید جنگ.

بسیاری از درخواست‌ها برای اعمال قانون حجاب از سوی چهره‌های مرتبط با دفتر رهبر جمهوری اسلامی مطرح شده است، هرچند مشخص نیست که آیا این درخواست‌ها بازتاب‌دهنده موضع شخص  خامنه‌ای است یا خیر. رمجتبی خامنه‌ای از زمان جانشینی پدرش، آیت‌الله علی خامنه‌ای — که در ۲۸ فوریه در حمله اسرائیل کشته شد — در انظار عمومی ظاهر نشده و هیچ‌گونه فایل صوتی یا تصویری نیز منتشر نکرده است.
خامنه‌ایِ پدر، مدت‌ها خواستار اجرای قاطعانه قانون حجاب بود. در خطبه‌ای به تاریخ ۲۸ اوت، یکی از روحانیون ارشد در شهر زیارتی مشهد (واقع در شرق ایران)، زنانِ بدون حجاب و کسانی را که او «بی‌دین» توصیف کرد، به عنوان نیرویی داخلی معرفی کرد که ایالات متحده می‌تواند از آن‌ها علیه ایران استفاده کند. احمد علم‌الهدی، امام جمعه مشهد و نماینده رهبر جمهوری اسلامی در این استان، از مسئولان خواست تا برای مهار چنین رفتارهایی، «تمام امکانات» خود را به کار گیرند.

برخی چهره‌ها و رسانه‌های اصول‌گرا، مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور عمل‌گرا را مقصرِ جلوگیری از اعمال سیاست‌های سخت‌گیرانه‌تر در مورد حجاب دانسته‌اند.

عبدالحسین خسروپناه، هفته گذشته پس از نشستی با مسئولان درباره موضوع حجاب، به خبرنگاران گفت: «به محض اینکه حرفی می‌زنیم، می‌گویند جنگ است و نباید دردسر درست کرد.» خسروپناه ریاست نهادی دولتی را بر عهده دارد که بر دانشگاه‌ها و مؤسسات فرهنگی نظارت می‌کند و تحت کنترل رهبر جمهوری اسلامی قرار دارد.

مقامات خواهان حفظ «وحدت» در شرایط جنگی هستند

مقامات برخی از کافه‌ها و اماکن عمومی تهران را به دلیل نقض قوانین حجاب برای مدتی کوتاه تعطیل کرده‌اند، اما این اقدام گسترش نیافته است.

رهبران ایران محتاط عمل می‌کنند، به‌ویژه در مواجهه با تحریم‌های تشدیدشده آمریکا که به گفته آن‌ها، هدفشان دامن زدن به ناآرامی‌های مردمی است. در ماه ژانویه، اعتراضات ناشی از سقوط ارزش پول ملی به راهپیمایی‌های سراسری با شعار سرنگونی جمهوری اسلامی بدل شد؛ سرکوب‌های متعاقب آن هزاران کشته بر جای گذاشت.

زنان دریافته‌اند که حتی در مکان‌هایی که پیش‌تر باید بیشترین احتیاط را در آن‌ها به خرج می‌دادند، می‌توانند بدون پوشش سر (حجاب) تردد کنند.

یکی از ساکنان تهران که در اواسط دهه سی زندگی خود است، گفت که اخیراً برای انجام کاری اداری به یک نهاد دولتی — جایی که معمولاً قوانین حجاب با جدیت اعمال می‌شود — بدون روسری رفته است. او به دلیل نگرانی‌های امنیتی و به شرط ناشناس ماندن با خبرگزاری آسوشیتدپرس گفتگو کرد.

سه زن در تهران که با آسوشیتدپرس صحبت کردند، گفتند که نیروهای امنیتی هنگام عبور آن‌ها از ایست‌وبازرسی‌های خیابانی — که اغلب شامل اعضای نیروی مخوف بسیج (نیروی داوطلب مسئول اجرای قوانین اخلاقی و سرکوب اعتراضات) است — هیچ واکنشی به نداشتن حجاب آن‌ها نشان نداده‌اند.

به گزارش خبرگزاری نیمه‌رسمی مهر، حسین طائب، فرمانده جدید بسیج و روحانی تندرو که پیش‌تر رئیس اطلاعات سپاه بوده است، هفته گذشته در جمع فرماندهان هشدار داد که مسئله حجاب باید به گونه‌ای مدیریت شود که به «انسجام داخلی» لطمه‌ای وارد نشود.

این سخنان بازتاب‌دهنده اظهارات ماه گذشته خامنه‌ای بود که در آن، مبارزه در شرایط جنگی بر سایر مسائل اولویت داده شده بود.

زنان همچنان با اتهامات مربوط به مسائل اخلاقی مواجه می‌شوند. هیوا سیفی‌زاده، خواننده، در ویدیویی که ۱۹ اوت در صفحه اینستاگرام خود منتشر کرد، گفت که پس از اجرای کنسرت عمومی در پایتخت در سال گذشته، به چهار سال زندان محکوم شده است.

حجاب یکی از ارکان اصلی حکومت روحانیون بوده است

نقاط عطف تاریخ معاصر ایران اغلب با مسئله حجاب پیوند داشته است. حکومت پادشاهی ایران در دهه ۱۹۳۰ و در راستای تلاش برای غربی‌سازی جامعه، زنان را مجبور به برداشتن حجاب کرد. پس از سرنگونی شاه در سال ۱۹۷۹، حجاب اجباری به یکی از اصول تعیین‌کننده حکومت روحانیون تبدیل شد. صدیقه وسمقی، حقوقدان و زندانی سیاسی سابق، در گفتگویی تلفنی از شمال ایران گفت: «زنانی که آن را [حجاب] بر سر نمی‌گذارند، به نوعی در حال انجام نافرمانی مدنی در برابر حکومت هستند.»

مرگ مهسا امینی و دیگر زنانی که به دلیل تخلفات مربوط به پوشش هدف قرار گرفته بودند، باعث شد وسمقی در سال ۲۰۲۳، پس از دهه‌ها استفاده از روسری، آن را کنار بگذارد. وسمقی پژوهشگر فقه اسلامی است و آثار متعددی درباره جایگاه زنان در اسلام نوشته است.

او توضیح داد: «برداشتن روسری کار آسانی نبود، به‌ویژه برای کسی مثل من.» او در سال ۲۰۲۴، پس از آنکه آشکارا استدلال کرد که هیچ مبنایی برای حجاب اجباری در اسلام وجود ندارد، بازداشت شد.

وسمقی گفت نگران است که مقامات پس از جنگ، موج جدیدی از سرکوب را آغاز کنند؛ اما خاطرنشان کرد که تلاش‌های پیشین ناکام مانده‌اند.

پوران ناظمی، فعال مدنی، گفت: «مردم به وضعیت گذشته بازنخواهند گشت؛ آن‌ها دیگر قادر به انجام چنین کاری نیستند.»