چگونه تندروهای ایران توافق با آمریکا را از بین بردند

فَرناز فصیحی / نیویورک‌تایمز / ۱۳ سپتامبر ۲۰۲۶

مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهوری ایران، در اوایل ژوئیه در اوج موقعیت سیاسی خود قرار داشت؛ او تازه مذاکرات موفقیت‌آمیزی را برای دستیابی به یک توافق صلح با ایالات متحده به پایان رسانده بود و برای شرکت در بخشی از مراسم یک‌هفته‌ای تشییع و سوگواری رهبر کشته‌شده جمهوری اسلامی، به عراق، کشور همسایه، سفر کرده بود.

ناگهان خبری تکان‌دهنده به او رسید.

نیروهای ایرانی به سوی سه کشتی تجاری در تنگه هرمز آتش گشودند، یک نفتکش حامل گاز طبیعی مایع‌شده قطر را به آتش کشیدند و به کشتی‌های دیگری آسیب رساندند. ایران در افکار عمومی جهان تحت فشار شدید قرار گرفت.

به گفته پنج مقام ایرانی و دو عضو سپاه که از این رویدادها اطلاع داشتند، آقای پزشکیان که خشمگین شده بود، با ژنرال احمد وحیدی، فرمانده کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، تماس گرفت و با لحنی تند، این اقدامات را بی‌ملاحظه و نسنجیده خواند و خواستار توضیح شد.

این پنج مقام گفتند ژنرال وحیدی به رئیس‌جمهوری اعلام کرد که نه دستور این حمله را صادر کرده و نه از آن پیشاپیش اطلاعی داشته است. او همچنین گفت شورای عالی امنیت ملی کشور ــ نهادی که هم در جنگ و هم در مذاکرات نقشی حیاتی دارد ــ نیز از این اقدام بی‌خبر بوده است.

در واقع، بخش بزرگی از رهبری کشور از این موضوع بی‌اطلاع بود که یک جناح تندرو و حاشیه‌ای تصمیم گرفته است به‌طور مستقل وارد عمل شود. در نهایت، این تلاش‌های مخفیانه، تلاش عمل‌گرایان میانه‌روتر در ایران برای پایان دادن به خصومت‌ها با ایالات متحده و ترمیم اقتصاد بیمار کشور را با شکست مواجه کرد.

تندروها تا حدی به این دلیل موفق شدند که تنها فردی که اختیار حل‌وفصل چنین اختلافاتی را دارد ــ رهبر جدید جمهوری اسلامی، آیت‌الله مجتبی خامنه‌ای ــ از زمان به قدرت رسیدن در ماه مارس، عملاً به یک شبح تبدیل شده است. او دیده نشده و صدایش نیز شنیده نشده است. به گفته سه مقام ایرانی، حتی اصالت بیانیه‌ها و پیام‌های مکتوب منتسب به مجتبی خامنه‌ای مورد تردید قرار گرفته است؛ از جمله از سوی آقای پزشکیان.

آقای پزشکیان بلافاصله به تهران بازگشت. تا صبح روز بعد، در حالی که مراسم تشییع و سوگواری همچنان ادامه داشت، ایالات متحده با حملات هوایی به ایران پاسخ داد. دو کشور بار دیگر وارد جنگ شده بودند.

مقام‌های ارشد ایرانی و یکی از اعضای سپاه در گفت‌وگوهایی اظهار کردند که آنچه پس از آن روی داد، از پرتنش‌ترین رویارویی‌های سیاسی در میان رهبران ایران در سال‌های اخیر بود. مقام‌ها با یکدیگر بر سر هم فریاد می‌کشیدند. دو ژنرال ارشد تهدید به استعفا کردند. اتهام خیانت و پشت‌کردن به کشور از هر سو مطرح می‌شد.

احمد وحیدی، فرمانده سپاه پاسداران / عکس: خبرگزاری فرانسه

به گفته مقام‌ها، پیامدهای این بحران به تغییرات گسترده در شورای عالی امنیت ملی و انتصاب ژنرال محسن رضایی، سیاستمداری باسابقه و فرمانده پیشین کل سپاه، از سوی رهبر جمهوری اسلامی برای ریاست این شورا کمک کرد؛ زیرا تصور می‌شد او از مهارت لازم برای میانجیگری میان جناح‌های سیاسی برخوردار است.

با این حال، اختلافات همچنان پابرجاست و تندروهایی که ایران را در مسیر تشدید تنش قرار داده‌اند، اکنون در موقعیت قدرتمندتری قرار دارند. در هفته گذشته، ایران و ایالات متحده حملات متقابلی انجام دادند؛ ایران برای نخستین بار به‌طور مکرر کشتی‌های جنگی آمریکا را هدف قرار داد و ایالات متحده نیز دست‌کم هشت نفتکش ایرانی را منفجر کرد.

این گزارش از مذاکرات و تصمیم‌گیری‌های پشت درهای بسته در رهبری ایران، بر اساس گفت‌وگو با هشت مقام ایرانی، سه عضو سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و چهار مقام پیشین، همچنین بررسی ده‌ها سخنرانی و اظهارنظر مقام‌های دولتی و فرماندهان نظامی است که از ژوئن تا سپتامبر در مطبوعات و شبکه‌های اجتماعی ایران منتشر شده‌اند. مقام‌هایی که برای این گزارش با آنها گفت‌وگو شده است، به شرط ناشناس ماندن سخن گفته‌اند تا بتوانند درباره مسائل حساس امنیت ملی اظهارنظر کنند.

رئیس بانفوذ دستگاه اطلاعاتی

سه مقام ایرانی گفتند تحقیقات دولت و نیروهای امنیتی نشان داده است که تصمیم حمله به سه کشتی تجاری در ماه ژوئیه به یک روحانی به نام حسین طائب بازمی‌گردد؛ چهره‌ای بانفوذ در دستگاه اطلاعاتی که از همان ابتدا با توافق صلح با ایالات متحده مخالفت کرده بود. به گفته آنها، طائب به رهبر جدید جمهوری اسلامی می‌گفت که ایران با پایان دادن به جنگ و موافقت با این توافق مرتکب اشتباه شده است.

آقای طائب در سخنرانی اخیر خود برای خانواده‌های نظامیان گفت که با گفت‌وگو مخالف نیست، اما افزود: «مذاکراتی که حقوق مردم ما را نادیده بگیرد و در برابر خواسته‌های زیاده‌خواهانه دشمن امتیاز بدهد، جایی در سیاست ایران ندارد.»

مجتبی خامنه‌ای اخیراً طائب را به ریاست بسیج منصوب کرده است؛ نیرویی که مسئول سرکوب اعتراض‌ها و نارضایتی‌های داخلی است. او پیش از این، بیش از ۲۰ سال ریاست سازمان اطلاعات سپاه پاسداران را بر عهده داشت، اما رهبر پیشین جمهوری اسلامی در سال ۲۰۲۲ به دلیل ناکامی‌هایی از جمله نفوذ اسرائیل در میان نیروهای سپاه و خنثی شدن یک طرح توطئه در ترکیه، او را از سمتش برکنار کرد. مقام‌ها در آن زمان گفتند که پس از کشته شدن رهبر پیشین، آیت‌الله علی خامنه‌ای، در آغاز جنگ، طائب بار دیگر در صحنه ظاهر شد و نقشی کلیدی در انتخاب پسر او، مجتبی، به‌عنوان جانشین پدرش ایفا کرد.

علیرضا نامور حقیقی، کارشناس مسائل ایران و مقام پیشین که همچنان با افراد نزدیک به حکومت ارتباطات نزدیکی دارد، در گفت‌وگویی از کانادا گفت: «حمله به کشتی‌ها با این هدف طراحی شده بود که تفاهم‌نامه با ترامپ را منفجر کند و چشم‌انداز هرگونه مذاکره و توافق در آینده را از بین ببرد.»

به گفته مقام‌هایی که از این گفت‌وگوها اطلاع داشتند، هنگامی که آقای پزشکیان خواست بداند چه کسی به سه کشتی حمله کرده است، به او گفته شد که فرماندهان حاضر در میدان به‌طور مستقل عمل کرده‌اند؛ بر اساس دستوری که به آنها اختیار می‌داد هر کشتی را که کنترل ایران بر تنگه را نقض کند، بدون انتظار برای دریافت مجوز از فرماندهی مرکزی، هدف قرار دهند.

یکی از نشانه‌های وجود این اختلاف آن بود که قرارگاه خاتم‌الانبیا سپاه هرگز بیانیه‌ای در پذیرش مسئولیت حمله هفتم ژوئیه صادر نکرد؛ اقدامی که در حملات دیگر، چه پیش از آن و چه پس از آن، روال معمول بوده است.

حسین طائب / عکس: حامد ملک‌پور/تسنیم

مقام‌های ایرانی در همان ساعات اولیه پس از حملات، همین روایت را به ایالات متحده و شماری از متحدان منطقه‌ای آن منتقل کردند و عوامل خودسر را مسئول حملات معرفی کردند؛ این موضوع را مقام‌های آمریکایی که در آن زمان خبرنگاران را در جریان ماجرا قرار داده بودند و همچنین سه مقام ایرانی تأیید کردند. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، به عمان، یکی از میانجی‌های اصلی، اعزام شد تا برای کاهش تنش‌ها با واشنگتن تلاش کند.

در همین حال، در خیابان‌های ایران و در تلویزیون دولتی، تندروها آشکارا به تیم مذاکره‌کننده و توافق صلح آن حمله می‌کردند و در تجمع‌های شبانه، جمعیت شعار بازگشت به جنگ سر می‌داد.

دولت ایران روایت یک رسمی‌ را برای منحرف کردن مسئولیت شکست توافق تدوین کرده است و می‌گوید واشنگتن ابتدا توافق را نقض کرد؛ از جمله با جلوگیری نکردن از حملات اسرائیل به گروه مسلح حزب‌الله در لبنان، خودداری از آزاد کردن دارایی‌های مسدودشده ایران و عبور مخفیانه کشتی‌ها از بخشی از تنگه هرمز که تحت کنترل ایران نبود. اما پنج مقام ایرانی گفتند شمار اندکی در محافل سیاسی ایران این روایت را باور دارند؛ از جمله خود آقای پزشکیان.

آقای پزشکیان ماه گذشته در اظهاراتی علنی گفت هر توافقی ممکن است با نقض‌هایی مواجه شود و چنین مواردی باید از طریق گفت‌وگو حل‌وفصل شوند، نه رویارویی. به گفته سه مقام ایرانی، هنگامی که ژنرال‌ها در دیداری خصوصی به او گفتند آیت‌الله خامنه‌ای حمله ژوئیه به سه کشتی را تأیید کرده است، رئیس‌جمهوری خواستار ارائه مدرک شد.

رهبر شبح‌وار

در ساختار حکومتی ایران، رهبر جمهوری اسلامی اختیار نهایی برای حل‌وفصل اختلافات داخلی را در اختیار دارد. اما محل حضور مجتبی خامنه‌ای، وضعیت جسمانی و سلامت ذهنی او و میزان دخالتش در امور حکومتی، به موضوع گمانه‌زنی‌های گسترده و تب‌آلود تبدیل شده است.

حجت‌الاسلام علیرضا پیروزمند، روحانی ارشد و استاد دانشگاه عالی دفاع ملی ایران، اواخر ژوئیه در تلویزیون دولتی گفت: «وضعیت امنیتی ایجاب می‌کند که از او محافظت شود، اما من می‌پرسم این وضعیت قرار است تا چه زمانی ادامه داشته باشد؟ شش ماه؟ یک سال؟ پنج سال؟ ده سال؟» او افزود: «اگر نتوانیم رهبرمان را ببینیم، در یک وضعیت دائمی ضعف و افول باقی خواهیم ماند.»

تظاهرات حامیان حکومت در تهران / عکس: آرش خاموشی، نیویورک تایمز

این ماه، طیبه ماهروزاده، مادرزن مجتبی خامنه‌ای، در یک گفت‌وگوی ویدئویی طولانی با یک خبرنگار محلی، از تدابیر شدید امنیتی پیرامون اعضای خانواده سخن گفت و اظهار کرد که آنها هیچ خبری از آیت‌الله و سه فرزندش ندارند. همسر او، غلامعلی حداد عادل، نیز در ماه ژوئیه به رسانه‌های خبری ایران گفته بود که مجتبی خامنه‌ای به دلایل امنیتی با هیچ‌کس در تماس نیست، اما «به خواست خدا، سالم است.»

اظهارنظرهای معدودی که به رهبر ناپدیدشده نسبت داده شده، به اختلافات دامن زده است. پس از امضای توافق، بیانیه‌ای به نام او منتشر شد که در آن آمده بود وی توافق را تأیید کرده، زیرا رئیس‌جمهوری و اکثریت اعضای شورای عالی امنیت ملی از آن حمایت کرده‌اند؛ اما «از نظر اصولی» با آن دیدگاه متفاوتی داشته است. عبارت «علی‌الاصول» بارها از سوی تندروها برای حمله به توافق مورد استفاده قرار گرفته است.

پزشکیان در ماه مه گفت با مجتبی خامنه‌ای دیدار کرده است، اما نگفت این دیدار چه زمانی و در کجا انجام شده است. دو مقام ایرانی و یک مقام پیشین گفتند شرایط این دیدار عجیب و غیرعادی بوده است.

به گفته آنها، برای جابه‌جایی پزشکیان از یک آمبولانس با شیشه‌های کاملاً پوشانده‌شده استفاده شده بود و هم‌زمان یک ارتباط ویدئویی امن برقرار شده بود. فردی که می‌گفت واسطه مجتبی خامنه‌ای است، روی یک نمایشگر ظاهر شد و ظاهراً پیام‌های میان دو نفر را منتقل می‌کرد.

مقام‌هایی که از جزئیات این دیدار اطلاع داشتند گفتند آقای پزشکیان به یکی از متحدان نزدیک خود گفته بود مطمئن نیست که واقعاً با رهبر جمهوری اسلامی در ارتباط بوده است.

پزشکیان ماه گذشته گفت که اجازه دومین دیدار را نیز دریافت کرده و این دیدار هفت ساعت طول کشیده است. رئیس‌جمهور در تلویزیون دولتی ایران گفت: «درباره همه مسائل پیش روی کشور صحبت کردیم» و موضوعاتی همچون گرانی و قدرت خرید، بیکاری، تحریم‌ها، وحدت و تاب‌آوری در دوران جنگ را برشمرد. او درباره شرایط این دیدار توضیحی نداد و فاش نکرد که مجتبی خامنه‌ای چه گفته است.

طرح جنگ

به گفته مقام‌ها، رهبران سیاسی و فرماندهان نظامی که ایران را اداره می‌کنند، طی هفته‌های اخیر درباره دو راه برای شکستن بن‌بست با ایالات متحده بحث کرده‌اند.

بر اساس یک رویکرد، ایران می‌تواند برای بازگشت به مذاکرات تلاش کند. در رویکرد دیگر، ایران حملات به اهداف آمریکایی را تشدید می‌کند و می‌کوشد کشتی‌های نیروی دریایی آمریکا را هدف قرار دهد، نیروهای آمریکایی را بکشد و قیمت جهانی نفت را افزایش دهد.

بیلبوردی در تهران / عکس: آرش خاموشی، نیویورک تایمز

به گفته مقام‌ها، هر دو رویکرد یک هدف مشترک دارند: پایان دادن به محاصره دریایی آمریکا علیه بنادر جنوبی ایران؛ محاصره‌ای که تجارت را فلج کرده و فروش نفت را به صفر رسانده است. اقتصاد ایران در حال وخیم‌تر شدن است؛ ارزش پول ملی هر روز سقوط می‌کند، تورم به‌شدت افزایش یافته و دولت با کسری نقدینگی مواجه است.

مقام‌ها و دو عضو سپاه گفتند ژنرال‌های تندرو، از جمله سرتیپ سید مجید موسوی، فرمانده نیروی هوافضای سپاه، بر رویارویی و تقابل تأکید داشتند. این فرماندهان به شورای عالی امنیت ملی گفتند که یک طرح جنگی مفصل تهیه کرده‌اند که بر اساس آن، ایران و شبه‌نظامیان متحدش، به‌ویژه حوثی‌ها در یمن و گروه‌های مسلح شیعه در عراق، حملات خود را تشدید خواهند کرد؛ از جمله با حمله به تأسیسات نفتی منطقه، که دامنه جنگ را بیش از پیش گسترش می‌داد و هزینه‌های آن را برای ایالات متحده و متحدانش افزایش می‌داد.

پزشکیان و محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس و مذاکره‌کننده ارشد ایران با ایالات متحده، از جمله مقام‌هایی بودند که هشدار دادند این طرح جنگی می‌تواند کشور را به ورطه نابودی بکشاند و به حملات هوایی شدیدتر آمریکا و فشار اقتصادی فلج‌کننده‌تری منجر شود.

اما تا شنبه گذشته، جناح تندرو دست بالا را پیدا کرده بود. مهدی محمدی، مشاور ارشد ژنرال قالیباف، گفت: «جنگ میان ایران و ایالات متحده وارد مرحله تشدید تنش شده است.»