آیا تهران می‌تواند فشار اقتصادی را پشت سر بگذارد؟

سامیا نخول / رویترز / ۶ سپتامبر ۲۰۲۶

شش ماه پس از درگیری‌ای که بازارهای جهان را متلاطم کرد و کشورهای خلیج فارس را تا آستانه یک جنگ گسترده‌تر پیش برد، ممکن است ورق علیه ایران برگشته باشد؛ چرا که واشنگتن یک تهاجم اقتصادی بی‌سابقه را به راه انداخته است تا به چیزی دست یابد که استفاده از نیروی نظامی نتوانست به آن دست پیدا کند.

به گفته منابع ایرانی و منابع منطقه‌ای، تهران پس از سال‌ها دوام آوردن در برابر تحریم‌ها، اکنون با یکی از سخت‌ترین فشارهای اقتصادی در تاریخ جمهوری اسلامی روبه‌روست. محاصره دریایی آمریکا و تحریم‌های سخت‌گیرانه‌تر، صادرات نفت را محدود کرده، دسترسی به ارز خارجی را دشوارتر ساخته و فشارهای فزاینده بر اقتصاد را آشکار کرده است.

این کارزار باعث شده مقام‌های آمریکایی و منطقه‌ای بر این باور باشند که تشدید فشار اقتصادی می‌تواند تهران را وادار کند اجازه عبور آزادانه کشتی‌ها از تنگه هرمز را بدهد؛ تنگه‌ای که حدود یک‌پنجم عرضه جهانی نفت و گاز طبیعی مایع‌شده (LNG) از آن عبور می‌کند.

محاسبه آنها ساده است: ایران بیش از آنکه آسیب اقتصادی وارد کند، خود متحمل خسارت اقتصادی شده است. تلاش‌ها برای قطع صادرات نفت، درآمدهای دولت را کاهش داده، در حالی که تلاش برای مختل کردن کشتیرانی در تنگه هرمز نتوانسته آن شوک اقتصادی جهانی را ایجاد کند که تهران امیدوار بود واشنگتن را به سازش وادار کند. بازارهای انرژی خود را با شرایط وفق داده‌اند و عرضه‌های جایگزین همچنان ادامه داشته است.

آرش عزیزی، تحلیلگر ایرانی، گفت: «توازن قوا تا حدی به ضرر ایران تغییر کرده است.» به گفته او، ایران بخشی از اهرمی را که بر تنگه هرمز در اختیار داشت از دست می‌دهد، زیرا نتوانسته این تنگه را به‌طور کامل ببندد. او افزود که محاصره دریایی آمریکا «واقعاً دارد به ایران ضربه می‌زند».

عزیزی گفت تهران انتظار داشت اختلال در تنگه هرمز شوک بزرگی به اقتصاد جهانی وارد کند و واشنگتن را دوباره پای میز مذاکره بکشاند. او گفت: «واقعاً چنین اتفاقی نیفتاده است.» به گفته او، کشورهای دیگر خود را با شرایط تطبیق داده‌اند و این امر محدودیت توانایی ایران برای وارد کردن آسیب اقتصادی به منطقه و فراتر از آن را آشکار کرده است.

منابع منطقه‌ای گفتند مشخص نیست این فشارها ایران را به دادن امتیاز وادار خواهد کرد یا نه. تهران نتوانسته هزینه‌هایی را که امیدوار بود بر واشنگتن تحمیل کند و از این طریق عزم آن را درهم بشکند، اما نشانه چندانی نیز از کنار گذاشتن خواسته‌های خود درباره رفع تحریم‌ها، دسترسی به دارایی‌های مسدودشده و به‌رسمیت‌شناخته‌شدن نقش امنیتی ایران در تنگه هرمز نشان نداده است.

با این حال، منابع گفتند اکنون میان میانجی‌ها و ایران فرمول جدیدی برای حل این بن‌بست در دست بررسی است.

آیا تهران می‌تواند فشار اقتصادی را پشت سر بگذارد؟

سه منبع ارشد ایرانی اذعان کردند که مقاومت در برابر کارزار واشنگتن روزبه‌روز دشوارتر می‌شود. جدیدترین اقدامات، توانایی تهران برای دسترسی به ارز خارجی، واردات کالا و استفاده از شبکه‌های تأمین مالی جهانی را که به سرپا ماندن اقتصاد کمک کرده‌اند، به‌شدت محدود کرده است.

رهبران ایران نگران‌اند که وخامت بیشتر اقتصاد، که با افزایش شدید قیمت‌ها، تضعیف تجارت و فشار بر درآمد خانوارها همراه است، بار دیگر به ناآرامی‌های سراسری دامن بزند؛ ناآرامی‌هایی که بارها جمهوری اسلامی را به چالش کشیده‌اند.

مقام‌ها گفتند کمبود برخی اقلام وارداتی حیاتی، از جمله سوخت و گندم، به نگرانی فزاینده‌ای تبدیل شده است.

اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، این راهبرد را یک «ضربه دوگانه» توصیف کرده که محاصره را با «سخت‌ترین تحریم‌های تاریخ» ترکیب می‌کند.

او به شبکه CNBC گفت: «این کار در ایران نتیجه خواهد داد و ما این رژیم را فروخواهیم ریخت.»

برای برخی مقام‌های آمریکایی، اسرائیلی و منطقه‌ای، این فشارها امیدها را تقویت کرده است که فشار اقتصادی سرانجام بتواند پیامدهای سیاسی در داخل ایران به همراه داشته باشد؛ از جمله با ایجاد ناآرامی، عمیق‌تر کردن شکاف‌ها در میان رهبران و تضعیف کنترل آنها بر قدرت.

اما برخی دیگر همچنان درباره اینکه فشار اقتصادی و نظامی بتواند به گسست سیاسی منجر شود، تردید دارند. آنها به دهه‌ها تلاش ناموفق برای بی‌ثبات کردن جمهوری اسلامی و آمادگی تهران برای سرکوب مخالفان اشاره می‌کنند. از دید آنها، ممکن است حاکمان ایران بار دیگر مقاوم‌تر از آن چیزی ظاهر شوند که رقبایشان انتظار دارند.

آزمون تاب‌آوری

دنیس راس، مذاکره‌کننده پیشین آمریکا، گفت واشنگتن ممکن است فشار اقتصادی بر ایران را نشانه موفقیت راهبردی خود تلقی کند، در حالی که واقعیت پیچیده‌تر است. تهران همچنان مصمم است نشان دهد می‌تواند تنگه هرمز را کنترل کند، اما به نظر می‌رسد در استفاده از زور با احتیاط عمل می‌کند و در عین حال امکان تشدید بیشتر تنش را برای خود محفوظ نگه داشته است.

راس گفت ممکن است سپاه پاسداران بر این باور باشد که ایران می‌تواند درد و فشار اقتصادی را تحمل کند و بیش از این فشارها دوام بیاورد، به جای آنکه تن به سازش بدهد.

او افزود: «ایرانی‌ها همواره از نظر میزان تاب‌آوری خود ما را غافلگیر کرده‌اند» و گفت تردید دارد که فشار اقتصادی و نظامی به‌تنهایی بتواند ایران را به عقب‌نشینی وادار کند. به گفته او، تندروها ممکن است بر این باور باشند که می‌توانند این شرایط را تحمل کنند و در نهایت به آنچه می‌خواهند دست یابند.

بورجو اوزچلیک، پژوهشگر ارشد مؤسسه خدمات متحد سلطنتی (RUSI)، گفت تاب‌آوری ایران ممکن است به همان اندازه که به توانایی تهران برای تحمل دشواری‌های اقتصادی بستگی دارد، به میزان تحمل مردم نیز وابسته باشد.

اوزچلیک گفت: «البته فشار اقتصادی خطر ناآرامی عمومی را افزایش می‌دهد، اما در حال حاضر به نظر می‌رسد ذهنیت دوران جنگ تسلط قابل‌توجهی بر مردم دارد.»

او افزود: «مداخله نظامی خارجی، تلفات غیرنظامیان و این برداشت که یک رویارویی تمدنی گسترده‌تر با نظمی به رهبری آمریکا در جریان است، موجب تداوم سطحی از حمایت میهن‌دوستانه، تحمل یا صرفاً شکیبایی مردم نسبت به حکومت با محوریت “ایران در درجه اول” شده است.»

نتیجه، بن‌بستی سرسختانه‌تر از آن چیزی است که ممکن است واشنگتن انتظار داشته باشد. فشار اقتصادی درد و مشکلات را عمیق‌تر کرده است، اما سپاه پاسداران قدرتمند ایران ممکن است استقامت، همراه با تهدید به تشدید تنش، را یک اهرم فشار ببیند، نه دلیلی برای امتیاز دادن.

منابع منطقه‌ای گفتند پرسش اصلی این نیست که آیا ایران تحت فشار و آسیب قرار گرفته است یا نه، بلکه این است که آیا میزان این فشار و آسیب به اندازه‌ای هست که تهران را پیش از آنکه هر یک از دو طرف به سمت رویارویی دیگری بلغزد، به سازش وادار کند یا خیر.

راس گفت روشن‌ترین مسیر برای دستیابی به توافق ممکن است در اختلاف بر سر هزینه‌های عبور و کشتیرانی از تنگه هرمز نهفته باشد. به گفته او، ایران می‌تواند از هرگونه مطالبه برای دریافت عوارض عبور صرف‌نظر کند، اما همچنان حق دریافت هزینه برای خدمات مشروع ناوبری، امنیتی یا زیست‌محیطی را برای خود حفظ کند.

چنین ترتیبی می‌تواند به هر دو طرف امکان دهد مدعی پیروزی شوند و به تهران اجازه دهد بدون آنکه چنین به نظر برسد که تسلیم شده است، یک گام به عقب بردارد.

راس گفت: «اگر بتوانید اعلام کنید که تنگه بازگشایی شده است، فکر می‌کنم ترامپ به توافق تن خواهد داد.»