توافق آمریکا و سوریه بر سر یک سایت هسته‌ای مخفی

باراک راوید / آکسیوس

بر اساس گفته‌های مقام‌های اسرائیلی و آمریکایی، آژانس بین‌المللی انرژی اتمی (IAEA) به‌زودی مواد هسته‌ای ذخیره‌شده در یک سایت مخفی در سوریه را خارج خواهد کرد؛ اقدامی که پس از دستیابی دولت ترامپ به تفاهماتی با سوریه و اسرائیل امکان‌پذیر شده است.

اهمیت موضوع: دولت ترامپ و آژانس بین‌المللی انرژی اتمی تلاش گسترده‌ای انجام دادند تا از طریق یک توافق دیپلماتیک، این مواد را ایمن‌سازی کرده و از تشدید تنش میان اسرائیل، سوریه و حتی احتمالاً ترکیه بر سر این سایت حساس جلوگیری کنند.

مقام‌های آمریکایی می‌گویند این ماجرا مؤید رویکرد رئیس‌جمهور ترامپ در قبال سوریه است و نشان می‌دهد چگونه آمریکا از روابط نزدیک خود با دولت جدید سوریه برای خنثی کردن یک بحران بالقوه استفاده کرده است.

مبادله چشمگیر تهدیدها و تلاش‌های دیپلماتیک پشت پرده درباره این سایت محرمانه ــ که طی چندین ماه جریان داشت و چند هفته پیش به نتیجه رسید ــ تاکنون محرمانه باقی مانده بود و پیش‌تر گزارش نشده بود.

مروری بر گذشته: حکومت بشار اسد یک برنامه هسته‌ای مخفی را توسعه داده بود که محور آن را راکتور پنهانی «الکُبار» تشکیل می‌داد.

پس از آنکه اسرائیل در سال ۲۰۰۷ این راکتور را بمباران کرد، بخش عمده برنامه هسته‌ای سوریه نابود شد. با این حال، چندین مرکز تحقیق و توسعه و همچنین تأسیسات ذخیره‌سازی باقی ماندند که عمدتاً غیرفعال بودند.

پس از سقوط حکومت اسد، آژانس بین‌المللی انرژی اتمی با دولت جدید سوریه توافقی امضا کرد که به این نهاد اجازه می‌داد از راکتور الکبار و چندین سایت دیگر مرتبط با فعالیت‌های هسته‌ای گذشته سوریه بازدید کند.

چارلز لیستر، پژوهشگر ارشد مؤسسه خاورمیانه، می‌گوید دولت جدید سوریه مشتاق است مسائل حساس به ارث رسیده از حکومت اسد ــ از جمله پرونده‌های هسته‌ای و تسلیحات شیمیایی ــ را حل‌وفصل کند؛ موضوعاتی که می‌توانند به تلاش‌های دمشق برای بازسازی جایگاه بین‌المللی این کشور آسیب بزنند.

پشت پرده: یکی از تأسیساتی که اسرائیل طی دو سال گذشته به‌دقت آن را زیر نظر داشته، مکانی موسوم به «سایت ۹۹» است.

به گفته دو مقام اسرائیلی، حکومت اسد بخشی از مواد هسته‌ای مرتبط با پروژه راکتور الکبار را در این محل ذخیره کرده بود.

یک مقام آمریکایی گفت این مواد شامل «کیک زرد» (Yellowcake) بوده است؛ پودری که از سنگ معدن اورانیوم به دست می‌آید و می‌تواند در مراحل بعدی فرآوری شده و نهایتاً به عنوان بخشی از چرخه سوخت هسته‌ای غنی‌سازی شود.

این مقام آمریکایی افزود حکومت اسد همچنین بقایا و «باقی‌مانده‌های» دیگری از سایت الکبار را در «سایت ۹۹» نگهداری کرده بود.

اگرچه مواد موجود در این سایت برای ساخت سلاح هسته‌ای قابل استفاده نیستند، اما می‌توان از آنها در ساخت «بمب کثیف» استفاده کرد؛ نوعی وسیله انفجاری متعارف که مواد رادیواکتیو را در محیط پراکنده می‌کند تا منطقه‌ای را آلوده سازد، نه اینکه انفجار هسته‌ای ایجاد کند.

مقام‌های اسرائیلی گفتند نیروهای دفاعی اسرائیل اندکی پس از سقوط حکومت اسد، ورودی‌های این سایت را بمباران کردند تا مانع دسترسی به آن شوند.

جزئیات بیشتر: یک مقام آمریکایی گفت اسرائیل و آمریکا بیش از یک سال درباره بهترین راه برخورد با «سایت ۹۹» گفت‌وگو کرده‌اند.

مقام‌های ارشد شورای امنیت ملی کاخ سفید و همتایان آنها در دفتر نخست‌وزیر اسرائیل از نزدیک روی این موضوع همکاری کرده‌اند.

به گفته یک مقام اسرائیلی، اسرائیل به‌صراحت به دولت ترامپ اعلام کرده بود که باقی ماندن مواد هسته‌ای در این سایت را تحمل نخواهد کرد.

مقام‌های اسرائیلی گفتند اسرائیل حتی تهدید کرده بود در صورتی که مواد هسته‌ای از محل خارج نشوند یا نشانه‌هایی از تلاش سوریه برای دسترسی به آنها مشاهده شود، بار دیگر این سایت را بمباران خواهد کرد.

یک مقام آمریکایی گفت که اگرچه اسرائیلی‌ها نگران بودند، اما هرگز در آستانه حمله فوری به این سایت قرار نداشتند.

در نهایت، به گفته یک مقام آمریکایی، آمریکا و اسرائیل به این جمع‌بندی رسیدند که بهترین راهکار، جلب موافقت دولت سوریه برای خارج کردن این مواد است.

منابع آگاه می‌گویند زمانی که دولت ترامپ این موضوع را با مقام‌های سوری مطرح کرد، آنها اظهار داشتند که از وجود مواد هسته‌ای در این سایت اطلاعی نداشته‌اند.

یک مقام آمریکایی گفت: «تعداد بسیار کمی از افراد در آمریکا، اسرائیل و سوریه از این موضوع اطلاع داشتند.»

همین مقام افزود آمریکا با حکومت پس از اسد رابطه‌ای سازنده برقرار کرده است. او گفت: «هر زمان که با سوری‌ها روی موضوعی کار می‌کنیم، آنها شرکای خوبی هستند.»

نکته جالب توجه: چند هفته پیش، اسرائیلی‌هایی که این سایت را زیر نظر داشتند، تحرکاتی را در منطقه شناسایی کردند که باعث شد گمان کنند دولت جدید سوریه از تفاهمات قبلی عدول کرده و در تلاش است به مواد هسته‌ای دسترسی پیدا کند.

به گفته مقام‌های اسرائیلی و آمریکایی، اسرائیلی‌ها حتی نگران بودند که ترکیه نیز به دولت سوریه برای دستیابی به این مواد هسته‌ای کمک کند.

یک مقام آمریکایی گفت: «اسرائیلی‌ها همیشه جوانب مختلف را بررسی می‌کنند تا مطمئن شوند همه چیز درست پیش می‌رود، و این کار خوبی است.»

دولت ترامپ از اسرائیل خواست هیچ اقدامی انجام ندهد و در عوض آژانس بین‌المللی انرژی اتمی را وارد ماجرا کرد.

نتیجه این تلاش‌ها توافقی بود که سه هفته پیش میان آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و دولت سوریه برای خارج کردن مواد هسته‌ای از این سایت امضا شد.

کاخ سفید، آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و دفتر نخست‌وزیر اسرائیل از اظهار نظر درباره این موضوع خودداری کردند.

آنچه باید زیر نظر داشت: مقام‌های آمریکایی می‌گویند عملیات مربوط به «سایت ۹۹» همچنان در جریان است و مواد هسته‌ای هنوز از محل خارج نشده‌اند.

اما یک مقام آمریکایی گفت: «فکر می‌کنیم همه طرف‌ها از نتیجه به دست آمده رضایت دارند. امیدواریم بتوانیم به‌زودی روند انتقال این مواد را آغاز کنیم و پیش از پایان سال آن را به اتمام برسانیم.»