کشورهای خلیج فارس گرفتار میان واشنگتن و تهران

پریسا حافظی و سامیه نخول
خبرگزاری رویترز / ۵ اوت ۲۰۲۶

به گفته پنج منبع آگاه، ایران به کشورهای حوزه خلیج فارس هشدار داده است که هرگونه حمله جدید آمریکا به خاک این کشور، با اقدام تلافی‌جویانه علیه زیرساخت‌های حیاتی انرژی در سراسر منطقه مواجه خواهد شد. با این هشدار تهران می‌کوشد با تهدید نزدیک‌ترین متحدان منطقه‌ای واشنگتن، هزینه هرگونه اقدام نظامی را افزایش دهد.

به گفته این منابع، این هشدار از طریق مجموعه‌ای از تماس‌های دیپلماتیک در سطوح عالی و پس از آن صورت گرفت که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در ۲۸ ژوئیه تهدید کرد که شبکه و زیرساخت انرژی ایران را هدف قرار خواهد داد.

دو مقام ارشد ایرانی، دو منبع از کشورهای حاشیه خلیج فارس و یک دیپلمات ارشد منطقه‌ای مطلع از این گفت‌وگوها اعلام کردند که عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، با همتایان سعودی، ترکیه‌ای و قطری خود و همچنین فرمانده ارتش پاکستان گفت‌وگو کرده است. تمامی این افراد به دلیل حساسیت موضوع، به شرط عدم افشای نامشان صحبت کردند.

به گفته این دیپلمات ارشد، عراقچی از متحدان واشنگتن در خلیج فارس خواست تا از نفوذ خود بر ترامپ برای منصرف کردن او از انجام حملات مجدد استفاده کنند و هشدار داد که هرگونه حمله به ایران، با اقدام تلافی‌جویانه علیه دارایی‌های آمریکا و تأسیسات انرژی در سراسر خلیج فارس مواجه خواهد شد.

به گفته این دیپلمات، پیام او در هر گفت‌وگویی یکسان بود: «ما آماده تلافی‌جویی هستیم، اما یافتن یک راه‌حل دیپلماتیک بهترین راه برای جلوگیری از تشدید تنش و ویرانی گسترده‌تر در سراسر منطقه است.»

یکی از منابع خلیجی گفت: «هشدار ایران صریح و بی‌پرده بود: اگر آمریکا زیرساخت‌های ایران را هدف قرار دهد، آنها با حمله به تأسیسات انرژی خلیج فارس و دیگر اهداف منطقه‌ای تلافی خواهند کرد.»

این تحرکات دیپلماتیک نشان می‌دهد که چگونه ایران تلاش می‌کند از تهدید ویرانی گسترده‌تر منطقه‌ای به عنوان اهرمی در برابر حملات بیشتر آمریکا استفاده کند؛ اقدامی که کشورهای حوزه خلیج فارس را که میزبان پایگاه‌های نظامی آمریکا هستند و به صادرات انرژی وابسته‌اند، در موقعیتی دشوار میان واشنگتن و تهران قرار می‌دهد.

به گفته دیپلمات ارشد و منابع خلیجی، محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی، پس از آن با ترامپ گفت‌وگو کرده و از او خواسته است اقدام نظامی را به تعویق بیندازد، به مذاکرات بازگردد، آتش‌بس برقرار کند و به دنبال یک راه‌حل دیپلماتیک باشد.

به گفته یکی دیگر از منابع خلیجی، این هشدار خطاب به تمامی کشورهای حوزه خلیج فارس بوده، اما عمدتاً از طریق عربستان سعودی و قطر منتقل شده است. ایران در سال‌های اخیر روابط خود را با همسایگان خود در خلیج فارس، از جمله عربستان سعودی که پیش‌تر رقیب منطقه‌ای آن محسوب می‌شد، ترمیم کرده است.

به گفته دومین مقام ایرانی، قطر، عمان و عربستان سعودی همگی از واشنگتن خواسته‌اند تا مذاکرات با تهران را از سر بگیرد و از درگیری مجدد جلوگیری کند؛ آن هم در شرایطی که ایران هشدار داده است دور دیگری از حملات آمریکا می‌تواند «منطقه را به یک گلوله آتش تبدیل کند».

ترامپ در ۲ اوت گفت که موافقت کرده است حمله به ایران را لغو کند «مشروط بر اینکه بتوان به سرعت به توافقی دست یافت».

عربستان: در صورت تهدید، از خود دفاع خواهیم کرد

اولین منبع خلیجی گفت: «عربستان سعودی معتقد است تشدید بیشتر تنش تنها ویرانی بیشتری به همراه خواهد داشت. به همین دلیل است که از ترامپ خواست به دیپلماسی فرصت دهد.»

در حالی که ریاض از واشنگتن می‌خواهد دیپلماسی را دنبال کند، به روشنی اعلام کرده است که در صورت تهدید، از خود دفاع خواهد کرد. منبع دوم خلیجی گفت عربستان سعودی هشدار داده است که هرگونه حمله به خاک این کشور با پاسخ نظامی مواجه خواهد شد.

علی شهابی، تحلیلگر سعودی نزدیک به دربار پادشاهی، گفت ارزیابی پادشاهی این است که تشدید بیشتر تنش بعید است به نتیجه مطلوب منجر شود. شهابی گفت: «پادشاهی معتقد است ترکیبی از پاسخ‌های نظامی متناسب و فشار مستمر بر ایران در تنگه هرمز، قوی‌ترین مسیر به سوی یک توافق دیپلماتیک عملی را فراهم می‌کند.»

رهبری روحانی ایران بارها خواستار بسته شدن پایگاه‌های نظامی آمریکا در خلیج فارس شده و از کشورهای عربی خلیج فارس خواسته است اشتراک‌گذاری اطلاعات با واشنگتن را که به باور تهران برای تسهیل حملات علیه این کشور استفاده شده، متوقف کنند.

به گفته یکی از مقامات ایرانی، هشدار تهران به روشنی اعلام کرده است که هرگونه حمله جدید آمریکا با حملاتی به تأسیسات انرژی، پالایشگاه‌ها، شبکه‌های برق، زیرساخت‌های آبی، شبکه‌های حمل‌ونقل و میادین نفتی در سراسر خلیج فارس پاسخ داده خواهد شد.

این مقام گفت: «دشمن همچنان به تهدید زیرساخت‌های ایران ادامه می‌دهد. اگر ایران آسیب ببیند، خسارتی به مراتب بزرگ‌تر را در مقابل وارد خواهد کرد.»

وی افزود: «آنها هنوز آرامکوی عربستان سعودی را به یاد دارند»، اشاره‌ای به حملات پهپادی و موشکی سپتامبر ۲۰۱۹ به تأسیسات بقیق و خریص که به طور موقت بیش از نیمی از تولید نفت خام این پادشاهی را از مدار خارج کرد و آسیب‌پذیری زیرساخت انرژی خلیج فارس را آشکار ساخت.

تهران با تهدید زیرساخت‌های حیاتی برای اقتصاد کشورهای خلیج فارس، می‌کوشد هم واشنگتن و هم شرکای عرب آن را متقاعد کند که حمله دیگری به ایران پیامدهای اقتصادی و استراتژیک غیرقابل قبولی به همراه خواهد داشت و کشورهای منطقه را تشویق کند تا ترامپ را برای پرهیز از اقدام نظامی مجدد تحت فشار قرار دهند.

به گفته مقام ارشد ایرانی، از دیدگاه تهران، ترامپ اکنون با دو انتخاب نامطلوب روبه‌رو است: تشدید درگیری که می‌تواند سراسر خلیج فارس را در بر گیرد و عرضه جهانی انرژی را مختل کند، یا پذیرش یک نتیجه مذاکراتی که با پیروزی قاطعی که واشنگتن به دنبال آن است، فاصله دارد.

به گفته دیپلمات ارشد منطقه‌ای، یکی از موانع اصلی دستیابی به توافق، بی‌میلی واشنگتن به این است که اجازه دهد تهران با ادعای پیروزی از این ماجرا خارج شود.

این دیپلمات گفت: «ایالات متحده چیزی می‌خواهد که بتواند آن را به عنوان مدرکی دال بر پیروزی خود در جنگ ارائه دهد.»