ادعاهای اسرائیل درباره سلاح‌های شیمیایی ایران

جولیان ای. بارنز، ناتان اودنهایمر، اریک اشمیت، آدام رسگون و داستین ولز
نیویورک تایمز / ۳ نوامبر ۲۰۲۶

به گفته مقامات آمریکایی و منطقه‌ای، اسرائیل اطلاعاتی را با ایالات متحده به اشتراک گذاشته که مدعی است ایران در حال بررسی استفاده از سلاح‌های شیمیایی علیه دشمنان خود است؛ اطلاعاتی که با نگرانی برخی مقامات آمریکایی و تردید عمیق برخی دیگر مواجه شده است.

برخی از مقامات آمریکایی، این اطلاعات اسرائیل را بخشی از کارزار فشار دولت بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر، می‌دانند که هدف آن ترغیب دولت ترامپ به بازگشت به عملیات‌های رزمی گسترده علیه ایران است.

برخی دیگر از مقامات معتقدند با توجه به هشدارهای اخیر درباره تدارکات ایران برای حمله به منافع آمریکا، باید این تهدیدها را جدی گرفت.

اسرائیل بخشی از این اطلاعات را با مقامات کشورهای حوزه خلیج فارس نیز در میان گذاشته است. تعدادی از آن‌ها نسبت به اینکه ایران در حال تدوین طرح‌هایی برای استفاده از سلاح‌های شیمیایی باشد ابراز تردید کرده و معتقدند اسرائیل تلاش می‌کند ایالات متحده و شرکایش را به سمت مرحله‌ای شدیدتر از جنگ سوق دهد.

طرح ادعاهایی از سوی آمریکا درباره سلاح‌های شیمیایی ایران، یا قصد این کشور برای ساخت آن‌ها، به دهه‌ها پیش بازمی‌گردد. در سال ۲۰۰۳، ایران اذعان کرد که در جریان جنگ ایران و عراق در دهه ۱۹۸۰ توانمندی‌های شیمیایی ایجاد کرده بوده، اما اعلام کرد که بعداً آن‌ها را برچیده است.

در سال‌های اخیر، ایالات متحده در ارزیابی‌های اطلاعاتی سالانه و غیرمحرمانه خود به‌طور علنی اعلام کرده است که ایران «احتمالاً قصد دارد» به تحقیق و توسعه سلاح‌های شیمیایی ادامه دهد.

ایران به‌طور رسمی داشتن سلاح‌های شیمیایی را تکذیب کرده و پیش‌تر چنین اتهاماتی را نوعی جنگ روانی از سوی اسرائیل و آقای نتانیاهو توصیف کرده بود.

تمامی افرادی که برای تهیه این گزارش با آن‌ها مصاحبه شده، به دلیل ماهیت محرمانه اطلاعات اسرائیل، حساسیت برنامه‌ریزی‌های ایران و طبقه‌بندی‌شده بودن گفتگوهای طرف آمریکایی، خواستار عدم افشای نام خود شده‌اند.

پس از هشت ماه جنگ، ایالات متحده و ایران در وضعیتی شبیه به «حالت انتظار» (یا تعلیق) قرار دارند؛ به‌طوری که هم‌زمان هم امکان دستیابی به یک گشایش دیپلماتیک را بررسی می‌کنند و هم برای از سرگیری جنگ آماده می‌شوند.

فوری‌تر از جاه‌طلبی‌های هسته‌ای

بحث و گفتگو پیرامون این اطلاعات جدید، نشان‌دهنده شدت تنش در مقطع کنونی و احتمال بروز محاسبات اشتباهِ بسیار خطرناک است. مقامات آمریکایی گفته‌اند که دولت ترامپ قصدی برای استفاده از سلاح هسته‌ای ندارد، اما مقامات ایرانی چندان از این موضوع اطمینان ندارند. بنیامین نتانیاهو پس از آنکه در انتخابات هفته گذشته نتوانست راهی روشن برای تشکیل دولت بیابد، اکنون برای بقای سیاسی خود می‌جنگد. برخی تحلیلگران بر این باورند که این رهبر باسابقه ممکن است قصد داشته باشد از یک وضعیت اضطراری امنیتی به عنوان اهرمی برای وادار کردن رهبران مخالف به پیوستن به ائتلاف خود استفاده کند.

مقامات اسرائیلی در گفتگوهای اخیر خود طی دو هفته گذشته با نهادهای اطلاعاتی ایالات متحده و سایر مقامات، تهدید ناشی از سلاح‌های شیمیایی را فوری‌تر از جاه‌طلبی‌های ایران برای دستیابی به سلاح هسته‌ای توصیف کرده‌اند.

«فرماندهی جبهه داخلی» — یگانی در ارتش اسرائیل که مسئولیت واکنش در شرایط اضطراری و ارائه دستورالعمل به غیرنظامیان را بر عهده دارد — در هفته جاری مشغول برگزاری مانورهایی در سراسر اسرائیل است؛ با این حال، آمادگی در برابر سلاح‌های شیمیایی بخش عمده‌ای از این تمرینات را تشکیل نمی‌دهد.

به گفته دو تن از مقامات این یگان — که به دلیل نداشتن مجوز برای گفتگو با رسانه‌ها، خواستند نامشان فاش نشود — این فرماندهی همچنین هیچ‌گونه هشدار یا یادآوری گسترده‌ای به افسران خود یا عموم مردم درباره دستورالعمل‌های ایمنی برای چنین احتمالی صادر نکرده است. ارتش اسرائیل از اظهار نظر در این باره خودداری کرد.

در هفته‌های اخیر، ارتش ایالات متحده زرادخانه گسترده‌ای را در منطقه تدارک دیده است؛ به طوری که کشتی‌های نیروی دریایی، جنگنده‌ها و بمب‌افکن‌ها آماده‌اند تا در صورت صدور مجوز اقدام نظامی از سوی پرزیدنت ترامپ، پس از انتخابات میان‌دوره‌ای، عملیاتی نسبتاً کوتاه اما با حملات شدید را آغاز کنند.

همزمان، دیپلمات‌های آمریکایی و دیگر کشورها در تلاشند تا به توافقی با ایران دست یابند که منجر به بازگشایی تنگه هرمز، رسیدگی به برنامه هسته‌ای تهران و به تعویق افتادن اقدامات نظامی بیشتر شود. این تقویت نیروها می‌تواند به همان اندازه که برای آمادگی جهت بازگشت به جنگ صورت گرفته، با هدف پشتیبانی از این تلاش‌های دیپلماتیک نیز انجام شده باشد.

ایران حملات خود به کشتی‌های تجاری در تنگه هرمز را تشدید کرده است، با این امید که در آستانه انتخابات روز سه‌شنبه در ایالات متحده، حداکثر فشار اقتصادی را بر این کشور وارد آورد.

موضوع استفاده از سلاح‌های شیمیایی برای ایران — که یکی از معدود کشورهایی است که پیامدهای آن را تجربه کرده — مسئله‌ای بسیار حساس و دردناک است. به گفته کارشناسان ایرانی، در جریان جنگ ایران و عراق، صدام حسین با استفاده از سلاح‌های شیمیایی موجب کشته شدن هزاران نفر شد و برای حدود ۱۰۰ هزار نفر از کهنه‌سربازان و غیرنظامیان ایرانی، مشکلات سلامتیِ چندین‌دهه‌ای بر جای گذاشت.

نهادهای اطلاعاتی ایالات متحده مدت‌هاست که فعالیت‌های ایران در زمینه توسعه سلاح‌های شیمیایی — که طبق قوانین بین‌المللی ممنوع هستند — را زیر نظر دارند. به گفته مقامات آمریکایی، سرویس‌های اطلاعاتی اسرائیل به همتایان آمریکایی خود گفته‌اند که معتقدند ایران به سرعت در حال پیشروی برای توسعه فناوریِ نصب چنین تسلیحاتی بر روی موشک، یا انتقال مخفیانه آن‌ها به اسرائیل یا کشوری دیگر جهت استفاده در یک حمله است.

تجربه اطلاعات نادرست درباره عراق

برای برخی از مقامات آمریکایی، سخن گفتن از تهدیدهای تسلیحات شیمیایی ایران، یادآور اطلاعات نادرست دستگاه‌های اطلاعاتی ایالات متحده در سال ۲۰۰۲ درباره سلاح‌های کشتار جمعی عراق است. در آن زمان، عراق برنامه‌های هسته‌ای، شیمیایی و بیولوژیکی خود را تا حد زیادی کنار گذاشته یا متوقف کرده بود؛ با این حال، نهادهای اطلاعاتی آمریکا به کاخ سفیدِ تحت ریاست‌جمهوری جورج دبلیو بوش اطمینان دادند که ارزیابی‌شان مبنی بر وجود چنین سلاح‌هایی در عراق، قطعی و غیرقابل‌خدشه است.

افرادی که در جریان اطلاعات جدید قرار گرفته‌اند، دیدگاه‌های متفاوتی درباره سرعت — یا کارآمدی — ایران در به‌کارگیری سلاح‌های شیمیایی دارند. به گفته کارشناسان تسلیحاتی و مقامات آمریکایی، اگرچه نصب یک سلاح شیمیایی بر روی موشک بالستیک دشوار نیست، اما تضمین اینکه این سلاح بتواند ماده شیمیایی را به‌طور مؤثر پخش کند، چالش‌برانگیز است. همچنین، قاچاق بمب از مرز نیز با دشواری‌هایی همراه است.

استفاده از پهپاد برای حمل و به‌کارگیری سلاح شیمیایی نیز یکی از احتمالات مطرح است.

یک مقام منطقه‌ای اظهار داشت که اسرائیل ادعاهایی را با کشورهای حوزه خلیج فارس در میان گذاشته مبنی بر اینکه ایران در تلاش است تا سلاح‌های شیمیایی خود را عملیاتی کند. مقامات اسرائیلی شواهدی ارائه نکردند، اما ارزیابی‌های خود را برای مقامات این کشورها شرح دادند؛ ارزیابی‌هایی که به گفته این مقام، دولت‌های حوزه خلیج فارس آن‌ها را جدی تلقی نکردند.

کاخ سفید در این باره اظهارنظری نکرد، اما یکی از مقامات آمریکایی گفت که آقای ترامپ امنیت آمریکا و متحدانش را در برابر هرگونه تهدید احتمالی حفظ خواهد کرد. سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (سیا) نیز از اظهارنظر خودداری کرد.

سخنگوی دفتر آقای نتانیاهو گفت: «اسرائیل تمامی تهدیدهای ناشی از رژیم تروریستی ایران را به‌دقت رصد می‌کند و برای مقابله با آن‌ها آمادگی دارد.»

سخنگوی نمایندگی ایران در سازمان ملل متحد نیز به درخواست برای اظهارنظر پاسخی نداد.

اگرچه در جامعه اطلاعاتی آمریکا تردید چندانی وجود ندارد که ایران در حال توسعه سلاح‌های شیمیایی است، اما بحث‌های جدی پیرامون این موضوع در جریان است که آیا رهبران ایران واقعاً از این سلاح‌ها استفاده خواهند کرد یا خیر — به‌ویژه اگر حملات جدیدی علیه آن‌ها صورت نگیرد.

مدیر اطلاعات ملی ایالات متحده در سال ۲۰۲۴ هشدار داد که «ایران احتمالاً قصد دارد به تحقیق و توسعه عوامل شیمیایی و بیولوژیکی با اهداف تهاجمی ادامه دهد.»

ایران اجزای سازنده سلاح‌های شیمیایی انبار کرده

دانا استرول، مقام ارشد سیاست‌گذاری پنتاگون در امور خاورمیانه در دولت بایدن، گفت که بیش از دو دهه است مشخص شده ایران اجزای سازنده سلاح‌های شیمیایی را انبار کرده، اما تهران هرگز از آن‌ها استفاده عملیاتی نکرده است. خانم استرول، که اکنون در «موسسه واشنگتن برای سیاست خاور نزدیک» فعالیت می‌کند، گفت: «ممکن است ایران احساس کند که از نظر بقا تحت فشار قرار گرفته و احتمالاً از خط قرمز عبور کرده و به استفاده مستقیم و تهاجمی از این تسلیحات غیرمتعارف روی آورد.»

ایالات متحده انواع مختلفی از تهدیدات از سوی ایران را رصد کرده است؛ به‌ویژه پس از آنکه در پی کشف طرحی از سوی ایران برای حمله به یک پایگاه نظامی در بریتانیا — که مورد استفاده هواپیماهای جنگی آمریکا قرار می‌گیرد — جمع‌آوری اطلاعات شدت یافت.

در ۲۳ اکتبر، جی کلیتون، مدیر اطلاعات ملی، یادداشتی برای مارکو روبیو — که در آن زمان وزیر امور خارجه و مشاور امنیت ملی بود — ارسال کرد و نسبت به خطر حملات ایران هشدار داد. در پی آن، دیپلمات‌ها و سایر کارکنان ایالات متحده در وضعیت آماده‌باش کامل قرار گرفتند.

به گفته مقامات آمریکایی، نهادهای ایالات متحده ارزیابی می‌کنند که سطح تهدید علیه آمریکایی‌ها در خاورمیانه و چندین کشور دیگر، به بالاترین حد خود از زمان آغاز جنگ در ماه فوریه رسیده است.

به گفته مقامات آمریکایی، فرماندهی مرکزی ایالات متحده (سنتکام) طرحی برای حمله به ایران دارد که می‌تواند از روز چهارشنبه — پس از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا و زمانی که سه ناو هواپیمابر در منطقه حضور دارند — آغاز شود.

شرایط ایده‌آل برای نوع عملیاتی که ارتش طراحی کرده است، تنها مدت کوتاهی دوام خواهد داشت. پس از اوایل نوامبر، یکی از ناوهای هواپیمابر باید به پایگاه اصلی خود بازگردد. همچنین، اوایل نوامبر مصادف با شب‌های بدون ماه است؛ نوعی تاریکی مطلق که ارتش ایالات متحده ترجیح می‌دهد از آن برای انجام حملات خود بهره ببرد.

برخی از اعضای کابینه ترامپ استدلال کرده‌اند که باید زمان بیشتری داده شود تا کارزار فشار اقتصادی اثر خود را بگذارد. آن‌ها معتقدند که محاصره و تحریم‌های ایالات متحده علیه ایران، در نهایت منجر به سقوط دولت ایران خواهد شد.

اما برخی دیگر از مقامات خاطرنشان می‌کنند که ایران توانسته است در برابر این کارزار فشار تاب بیاورد و شواهد اندکی وجود دارد که نشان دهد دولت ایران بدون حملات نظامی بیشتر، فرو خواهد پاشید.

استفانی واکر، از مقامات ارشد امنیت ملی و اطلاعاتی در «اف‌بی‌آی» (FBI)، هفته گذشته اظهار داشت که تهدید ایران علیه منافع ایالات متحده، در حال حاضر «یکی از اولویت‌های اصلی کل دولت ایالات متحده» است.

خانم واکر گفت که اهداف تهران شامل جاسوسی، اعمال نفوذ و حملات سایبری است. هکرهای مرتبط با ایران تابستان امسال ده‌ها سیستم آب در سراسر ایالات متحده را هدف قرار دادند و باعث شدند برخی از شهرستان‌ها هشدارهایی مبنی بر جوشاندن آب صادر کنند.

ایران همچنین تلاش کرده است تا افراد را به صورت آنلاین جعل هویت کند تا همکاران خود را برای به اشتراک گذاشتن اطلاعات حساس با آنها فریب دهد. او با اشاره به حملات فیشینگ مبتنی بر صدا گفت، هوش مصنوعی این نوع کلاهبرداری را بسیار آسان‌تر کرده است، “به خصوص با ویشینگ”.

خانم واکر هفته گذشته در یک کنفرانس امنیت ملی در سی آیلند، جورجیا گفت: “این جنگ محاسبات ایران را در مورد آنچه که آنها مایل به انجام آن علیه ما بودند، تغییر داد.”