زلزله خاموش در کرمان؛ فرونشست ۴۰ سانتی‌متری زمین

خبرگزاری مهر: پدیده فرونشست زمین در استان کرمان از یک هشدار علمی به یک بحران زیست محیطی و زیرساختی فراگیر تبدیل شده است.

داده‌های سازمان زمین‌شناسی و نقشه‌برداری کشور نشان می‌دهد که دشت‌های استان کرمان نه تنها در صدر مناطق درگیر با این پدیده در ایران قرار دارند، بلکه نرخ نشست در برخی نقاط آن به ارقامی رسیده که در مقیاس جهانی بی‌سابقه یا بسیار نادر است.

این فرونشست که به‌درستی «زلزله خاموش» خوانده می‌شود، آرام اما پیوسته در حال تغییر شکل دادن به جغرافیای زیستی و اقتصادی استان است.

تخلیه سفره‌های زیرزمینی

عامل اصلی این وضعیت، برداشت بی‌رویه و طولانی‌مدت از منابع آب زیرزمینی است و سال‌ها خشکسالی و الگوی کشت نادرست، به حفر هزاران چاه عمیق و نیمه‌عمیق انجامیده و سفره‌های آب زیرزمینی را به شدت تخلیه کرده است.

وقتی آب از منافذ خاک و لایه‌های زیرین خارج می‌شود، این فضاهای خالی فرو می‌ریزند و لایه‌های خاک و سنگ به هم فشرده می‌شوند؛ فرآیندی که به نشست سطح زمین منجر می‌گردد و برخلاف تصور عمومی، برگشت‌پذیر نیست.

تغییر اقلیم، کاهش بارندگی و نبود مدیریت کارآمد منابع آب نیز این شرایط را بحرانی‌تر کرده است.

از دشت بهرمان تا شهرستان های جنوبی کرمان

شدت و گستردگی فرونشست در کرمان به گونه‌ای است که این استان را به یکی از بحرانی‌ترین مناطق کشور تبدیل کرده است.

دشت بهرمان در کرمان با نرخ نشست سالانه ۳۱ سانتی‌متربه عنوان یکی از کانون ها فرو نشست شناخته می‌شود.

در دشت‌های رفسنجان، انار، زرند و سیرجان نیز نرخ فرونشست به ۳۰ تا ۴۰ سانتی‌متر در سال می‌رسد که در مقایسه با استاندارد جهانی (حدود ۳ سانتی‌متر)، رقمی هشداردهنده است.

تصویر بحران در جنوب استان کرمان پیچیده‌تر است و در این منطقه، فرونشست با پدیده فرسایش خندقی ترکیب شده و شکاف‌های عمیق و طولی را در زمین ایجاد کرده است.

افت سالانه سطح آب‌های زیرزمینی در جنوب کرمان، این منطقه را با تهدیدی همزمان برای زیرساخت‌ها و کشاورزی روبه‌رو کرده است.

چند روستا در حوزه جنوبی به طور مستقیم با این پدیده درگیر شده‌اند و شکاف‌های زمین تا نزدیکی محدوده‌های مسکونی و باغ‌ها پیشروی کرده‌اند.

پیامدهای چندلایه بر زندگی و زیرساخت

فرونشست زمین در کرمان پیامدهایی فراتر از یک مخاطره زمین‌شناختی دارد و به طور مستقیم بر زندگی روزمره و اقتصاد منطقه اثر می‌گذارد.

ترک‌خوردگی و تخریب ساختمان‌ها، جاده‌ها، خطوط انتقال انرژی و سایر زیرساخت‌های شهری و بین‌شهری، از نخستین نشانه‌های ملموس این بحران برای شهروندان است.

در حوزه کشاورزی، نشست زمین و تغییر ساختار خاک، حاصلخیزی اراضی را تهدید می‌کند و می‌تواند به شوره‌زار شدن یا از دست رفتن قابلیت کشت در دشت‌های حاصلخیز منجر شود.

در جنوب استان کرمان که سالانه میلیون‌ها تن محصول کشاورزی تولید می‌کند، در بلندمدت، تداوم این روند می‌تواند موج‌های مهاجرت اجباری روستاییان و خالی شدن تدریجی دشت‌ها و سکونتگاه‌های استان را به همراه داشته باشد.

از مدیریت آب تا بازنگری در الگوی کشت

مهار این بحران، نیازمند مجموعه‌ای از اقدامات هم‌زمان و قاطع است.

نخستین و حیاتی‌ترین گام، کنترل جدی و کاهش برداشت از سفره‌های آب زیرزمینی از طریق بستن چاه‌های غیرمجاز و اعمال نظارت واقعی بر مصرف است.

دومین اقدام، اصلاح الگوی کشت و حرکت از محصولات پر آب‌بر به سمت کشاورزی گلخانه‌ای و محصولات کم‌آب‌بر است که با شرایط اقلیمی استان سازگاری بیشتری داشته باشند.

سومین اقدام نیز بهره‌گیری از فناوری‌های نوین مانند آبیاری تحت فشار، بازچرخانی پساب تصفیه‌شده و حتی در افق بلندمدت، نمک‌زدایی از آب دریا است که می‌تواند بخشی از فشار وارد بر منابع آب شیرین را کاهش دهد.

چاره اندیشی با فوریت باید انجام شود

معاون هماهنگی امور عمرانی استانداری کرمان، در گفتگو با مهر تأکید کرد: کرمان در زمره استان‌هایی قرار دارد که بیشترین شدت و گستردگی فرونشست را تجربه می‌کنند.

علی اصغر ذاکری‌هرندی، تداوم این روند نزولی سفره های آب زیر زمینی را زنگ خطری جدی برای بقای زیرساخت‌ها، اراضی کشاورزی و سکونتگاه‌های شهری و روستایی دانست و هشدار داد که در صورت عدم چاره‌اندیشی فوری، استان در سال‌های آینده با خساراتی ناشی از فرونشست مواجه خواهد شد که آینده توسعه کرمان را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد.

معاون عمرانی استاندار کرمان، مدیریت اصولی و علمی منابع آب زیرزمینی را مهم‌ترین و کلیدی‌ترین راهکار برای کنترل و مهار این پدیده ویرانگر برشمرد.

وی با اعلام آمادگی کامل استانداری برای حمایت از طرح‌های مطالعاتی تخصصی در این حوزه، بر ضرورت آغاز هرچه سریع‌تر این مطالعات و تقویت هماهنگی میان‌دستگاهی تأکید کرد.

در همین راستا، ذاکری‌هرندی اجرای طرح جایگزینی آب‌های نامتعارف «از جمله توسعه گسترده استفاده از پساب‌های تصفیه‌شده» را گامی تحول‌آفرین و ضروری برای حفظ سفره‌های آب زیرزمینی و تضمین تداوم تولید در بخش‌های مختلف دانست.

به باور وی، جلوگیری از برداشت‌های بی‌رویه از آبخوان‌ها و بازچرخانی آب، نه یک انتخاب، بلکه یک الزام حیاتی برای نجات استان کرمان است.

این مقام مسئول در پایان خاطرنشان کرد: نگاه حاکمیتی در استان کرمان، صیانت قاطع از منابع آب زیرزمینی است و تمامی تصمیمات آتی باید در راستای مهار این بحران ملی و حفظ سرزمین کرمان برای نسل‌های آینده اتخاذ شود.

نیازمند تدوین برنامه‌ریزی‌های کلان ملی

نماینده کرمان در شورای عالی استان‌ها هم در گفتگو با مهر گفت: مکانیزم این تخریب به این صورت است که با خروج آب از منافذ خاک و سنگ، لایه‌های زمین دچار فشردگی و در نتیجه نشست می‌شوند.

علیرضا عباس‌زاده، افزود: این پدیده که محصول مستقیم خشکسالی‌های پی‌درپی و الگوی کشت ناکارآمد است، اکنون تحت تأثیر تشدید تغییرات اقلیمی، کاهش بارش‌ها و فقدان مدیریت یکپارچه منابع آبی، وارد فاز جدی‌تری شده است.

وی ادامه داد: تبعات این فروپاشی خاموش، زنجیره‌ای از خسارت‌ها را در پی دارد که آن را می توان در سه لایه تخریب فیزیکی که خود را در ترک‌خوردگی ساختمان‌ها و فرسایش شتابان زیرساخت‌های حیاتی نظیر جاده‌ها و خطوط انتقال انرژی نشان می‌دهد، نابودی بسترهای کشاورزی و از دست رفتن اراضی حاصلخیز و موج مهاجرت‌های اجباری روستاییان دسته بندی کرد که در صورت تداوم، منجر به تخلیه کامل دشت‌ها و روستاهای استان و ایجاد سکونتگاه‌های متروکه خواهد شد.

عضو شورای عالی استان‌ها یک استراتژی سه‌ محوره و فوری را ترسیم کرد که اجرای آن دیگر یک انتخاب، بلکه یک ضرورت بقا است.

عباس زاده، گفت: توقف فوری برداشت‌های غیرمجاز، مسدودسازی چاه‌های غیرقانونی و استقرار نظام نظارتی واقعی و دقیق بر مصرف آب‌های زیرزمینی، پایان دادن به اصرار بر کشت سنتی محصولات به‌شدت آب‌بر «مانند هندوانه» در اقلیم خشک کرمان و گذار اجتناب‌ناپذیر به‌سوی کشاورزی گلخانه‌ای و توسعه کشت گیاهان کم‌آب‌ بر، بهره‌گیری حداکثری از سامانه‌های آبیاری تحت فشار، توسعه پروژه‌های بازچرخانی و تصفیه فاضلاب، و حتی بررسی جدی امکان شیرین‌سازی آب دریا برای تزریق به چرخه مصرف و کاهش فشار بر منابع زیرزمینی این استراتژی ها می باشند.

وی با تأکید بر اینکه مقوله فرونشست محدود به مرزهای جغرافیایی کرمان نیست و یک چالش تمام‌عیار ملی محسوب می‌شود، هشدار داد که زمان برای اقدام مؤثر به‌سرعت در حال سپری شدن است.

وی خاطرنشان کرد: عبور از این گردنه، نیازمند تدوین برنامه‌ریزی‌های کلان ملی، تخصیص بودجه‌های متناسب و هم‌افزایی واقعی تمامی دستگاه‌های اجرایی کشور است و در غیر این صورت، فردا برای جبران این خسارت ژئولوژیک، بسیار دیر خواهد بود.

فرونشست زمین یک بحران صرفاً استانی نیست و حل آن نیازمند برنامه‌ریزی کلان ملی، تخصیص بودجه پایدار و هماهنگی همه دستگاه‌های اجرایی است و تعلل در این زمینه، هزینه‌ای بسیار سنگین‌تر از اقدام امروز را به نسل‌های آینده تحمیل خواهد کرد.