کمک‌های حیاتی روسیه و چین به ایران در جنگ

مرکز سوفان (The Soufan Center)
جمعه ۱۶ اکتبر ۲۰۲۶

🔹 منافع مشترک در تضعیف سلطه ژئواستراتژیک ایالات متحده، روسیه و چین را بر آن داشته است تا کمک‌های حیاتی در اختیار تلاش‌های دفاعی ایران در دوران جنگ قرار دهند.
🔹 مسکو و پکن هر دو کمک‌های خود به ایران را به‌گونه‌ای تنظیم می‌کنند که به روابط چندجانبه‌شان با واشنگتن و کشورهای عربی حوزه خلیج فارس آسیبی نرسد.
🔹 توافق رئیس‌جمهور ترامپ با روسیه برای عرضه بیشتر سوخت دیزل به بازارهای جهانی، نشان‌دهنده میزان تلاقی جنگ‌های ایران و اوکراین است.
🔹 تأمین فناوری پیشرفته موشکی توسط روسیه برای ایران، این امکان را برای ایران و متحدانش — از جمله جنبش حوثی‌ها در یمن — فراهم می‌کند تا بتوانند به ناوهای جنگی ایالات متحده و سایر اهداف کلیدی حمله کنند.

از همان آغاز جنگ ایران، رقابت قدرت‌های بزرگ میان ایالات متحده، روسیه و جمهوری خلق چین به عنوان عنصری اجتناب‌ناپذیر — و احتمالاً تعیین‌کننده — نقش پررنگی ایفا کرده است. روسیه و چین هر دو از ذخایر گسترده‌ای از فناوری‌های نظامی برخوردارند که ارائه حتی مقادیر اندکی از آن‌ها به ایران، عملیات نظامی ایالات متحده را با پیچیدگی مواجه کرده و تلفات آمریکا و متحدانش را افزایش داده است.

هر دو قدرت بزرگ، ایران را شریکی در تضعیف آنچه «هژمونی جهانی ایالات متحده» می‌دانند، تلقی می‌کنند و از توانایی ایران در ناکام گذاشتن تلاش‌های آمریکا برای پایان دادن به جنگ ایران با شرایطی مطلوب، بهره می‌برند. در مقابل، ایران نیز این پتانسیل را دارد که فناوری‌های پیشرفته روسی و چینی را به شریک خود، یعنی جنبش «انصارالله» (حوثی‌ها) در یمن منتقل کند؛ اقدامی که توانایی حوثی‌ها را برای وارد کردن خسارات ویرانگر به زیرساخت‌های عربستان سعودی افزایش می‌دهد.

ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، و شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهور چین، از کمک به تلاش‌های دفاعی ایران، منافع ژئواستراتژیک کسب می‌کنند. پوتین بر این باور است که می‌تواند در ازای کمک به ایران، امتیازاتی همچون کاهش تحریم‌های ایالات متحده و تقلیل حمایت‌های نظامی آمریکا از اوکراین به دست آورد. حمایت روسیه از ایران، در واقع جبران‌کننده اقدام تهران در فروش پهپادهای رزمی «شاهد» به روسیه در مقاطع حساس جنگ اوکراین است. روسیه اکنون این پهپادها و سایر پهپادهای طراحی‌شده در ایران را در داخل خاک خود تولید می‌کند که این امر به کاهش شکاف فناوری پهپادی میان مسکو و کی‌یف کمک کرده است. کمک‌های چین به ایران، اهرم چانه‌زنی‌ای در اختیار پکن قرار داده است تا بتواند محدودیت‌هایی را بر فروش تسلیحات واشنگتن به تایوان اعمال کند.

هر دو قدرت بزرگ مدعی‌اند که حمایتشان از ایران بر پایه توافق‌های دوجانبه مشروع است. سال گذشته، مسکو و تهران «پیمان مشارکت راهبردی جامع» را امضا کردند که توافق‌های پیشین در حوزه‌های تجارت، همکاری‌های نظامی، علمی، فرهنگی و آموزشی را گسترش می‌داد. این پیمان بر پایه همکاری‌های گسترده — اما در نهایت ناموفقِ — آن‌ها در بازه زمانی ۲۰۱۱ تا ۲۰۲۴ شکل گرفت؛ همکاری‌هایی که با هدف حفظ قدرت بشار اسد در سوریه انجام شده بود. در سال ۲۰۲۱ نیز، چین و ایران یک «برنامه همکاری» ۲۵ ساله را امضا کردند که تمرکز آن بر روابط اقتصادی و انرژی بود و کمتر به مسائل امنیتی می‌پرداخت.

با این حال، هر دو قدرت بزرگ رویکرد خود را در قبال ایران تعدیل کرده‌اند؛ چرا که بیم آن دارند این حمایت‌ها به اهداف دیگرشان — که نیازمند همکاری یا دست‌کم بی‌طرفی ایالات متحده است — لطمه بزند. به‌ویژه پوتین می‌داند که کمک به تلاش‌های جنگی ایران، این خطر را به همراه دارد که تلاش‌های او برای کاهش تحریم‌های آمریکا یا جلب حمایت واشنگتن از شرایط مدنظرش برای حل‌وفصل جنگ اوکراین را با شکست مواجه کند.

توافق هفته گذشته میان ایالات متحده و روسیه — که بر اساس آن آمریکا تحریم‌ها را تسهیل می‌کند تا روسیه بتواند مقادیر بیشتری سوخت دیزل عرضه کند (اقدامی از سوی واشنگتن برای مهار جهش قیمت سوخت) — به‌خوبی نشان می‌دهد که چگونه جنگ‌های اوکراین و ایران با یکدیگر تلاقی پیدا کرده‌اند. روز دوشنبه، دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، به‌طور علنی به معضل پیشِ روی روسیه و چین اشاره کرد و به خبرنگاران گفت که اگر مسکو و پکن به تهران کمک کنند، «چیزهای بسیار زیادی را از دست خواهند داد». ترامپ — که ظاهراً قصد داشت بُعدِ مربوط به «قدرت‌های بزرگ» در جنگ ایران را کم‌اهمیت جلوه دهد — افزود: «اگر آن‌ها [به ایران کمک تسلیحاتی] کنند، این کمک در سطحی بسیار ناچیز است؛ هرچند من اصلاً باور ندارم که چنین کاری انجام دهند. آن‌ها چیزهای زیادی برای از دست دادن دارند و ما هم قطعاً متوجه آن خواهیم شد — آن هم خیلی سریع.»

روسیه و چین همچنین می‌کوشند تا همکاری‌های گسترده اقتصادی — و تا حدی امنیتی — خود را با کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس، که همگی از متحدان ایالات متحده هستند، به خطر نیندازند.

ایران مدعی کسب دستاوردهای راهبردی از کمک‌های روسیه و چین است. مقامات ایرانی مدت‌ها اهمیت روابط نظامی خود با روسیه را کم‌اهمیت جلوه داده یا وجود چنین روابطی را انکار می‌کردند. اما در هفته‌های اخیر، هم‌زمان با کمرنگ شدن چشم‌انداز دستیابی به راه‌حلی دیپلماتیک برای جنگ، رسانه‌های وابسته به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی به‌طور آشکار به دریافت کمک از روسیه اذعان کرده‌اند. رهبران ایران از این کمک‌ها به‌عنوان سندی یاد می‌کنند که نشان می‌دهد، برخلاف ادعای مقامات آمریکایی، ایران منزوی نیست و از متحدانی قدرتمند برخوردار است.

مقامات ایرانی همچنین به حمایت‌های سیاسی چین اشاره کرده‌اند؛ کشوری که تصمیم ایالات متحده برای آغاز جنگ را محکوم کرده است. ایران با بهره‌برداری از مسدودسازی بنادرش توسط آمریکا، سعی در دامن زدن به تنش‌ها میان پکن و واشنگتن داشته و استدلال می‌کند که این محاصره، دسترسی چین به نفت را محدود کرده و بهای پرداختی این کشور برای خرید نفت را افزایش داده است. پیش از آغاز جنگ، چین تقریباً تمام صادرات نفت خام ایران را خریداری می‌کرد.

رهبران روسیه و چین در اظهارات علنی خود، نه تنها حمایت‌های نظامی، بلکه حمایت‌های سیاسی‌شان از ایران را نیز کم‌اهمیت جلوه داده‌اند. هر دو قدرت بزرگ در هفته‌های اخیر خود را به‌عنوان میانجی‌های بالقوه و معتبر برای پایان دادن به جنگ ایران معرفی کرده و مدعی شده‌اند که می‌توانند با استفاده از نفوذ قابل‌توجه خود بر ایران، امتیازاتی در خصوص خواسته‌های کلیدی ایالات متحده به دست آورند. در ماه سپتامبر، طی نشست گروه «بریکس» (متشکل از قدرت‌های «جنوب جهانی») در دهلی نو، شی جین‌پینگ از رهبران حاضر خواست تا در مناقشه خاورمیانه نقش میانجی صلح را ایفا کنند و اظهار داشت که چین آمادگی دارد برای تحقق این هدف با آن‌ها همکاری کند. او همین پیشنهاد را در اواخر همان ماه، در جریان دیدارهایش با دونالد ترامپ در واشنگتن نیز تکرار کرد. با این حال، تاکنون هیچ اقدام ملموسی از سوی چین در راستای میانجی‌گری گزارش نشده است.

ولادیمیر پوتین که نمی‌خواست میدان دیپلماسی را به پکن واگذار کند، هفته گذشته در حاشیه نشست «کشورهای مستقل همسود» در ترکمنستان، در دیدار با مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، پیشنهاد داد که روسیه «هر کاری» از دستش برآید برای حل‌وفصل دیپلماتیک این مناقشه انجام خواهد داد. به گزارش رسانه‌های روسی، پوتین افزود که ایران در حال انجام «تلاش‌های واقعی» برای پایان دادن به درگیری است و تأکید کرد که آغاز این جنگ «تقصیر» ایران نبوده است.

در حالی که توافق گسترده‌ای پیرامون ملاحظات ژئواستراتژیک روسیه و چین وجود دارد، کارشناسان درباره پیامدهای عملیِ کمک‌های روسیه و چین به تهران بحث می‌کنند. برخی استدلال می‌کنند که این حمایت‌ها چنان وزنی به تلاش‌های دفاعی تهران می‌افزاید که ایران قادر خواهد بود به اهداف استراتژیک خود دست یابد: یعنی وادار کردن ایالات متحده به خروج از مناقشه و بازداشتن این کشور از انجام حملات احتمالی در آینده علیه ایران. در مقابل، برخی دیگر معتقدند که این کمک‌ها ناچیز هستند و به راحتی با تکیه بر برتری‌های ایالات متحده در حوزه فناوری نظامی خنثی می‌شوند؛ از این رو، بعید است که بتوانند آمریکا را از به‌کارگیری گزینه‌های تشدید تنش — که گفته می‌شود رهبران ایالات متحده در حال بررسی آن‌ها هستند — منصرف کنند.

روشن است که کمک‌های روسیه و چین به ایران، دست‌کم در برخی موارد، موجب افزایش تلفات و خسارات ایالات متحده شده و احتمالاً اجرای گزینه‌های تشدید تنش توسط آمریکا در آینده را با پیچیدگی مواجه کرده است. گفته می‌شود روسیه طیف گسترده‌ای از حمایت‌های نظامی را در اختیار ایران قرار داده که مهم‌ترین آن‌ها، ارائه اطلاعات دقیق و به‌موقع برای تعیین اهداف (هدف‌یابی) بوده است. این کمک‌های روسیه، توانایی ایران را برای حمله به اهداف باارزش — نظیر تأسیسات راداری و نظارتی در پایگاه‌های تحت مدیریت آمریکا در کشورهای حاشیه خلیج فارس — ارتقا داده است. به گفته «نیکول گراجفسکی» از دانشگاه «ساینس پو» (Sciences Po)، این کمک‌ها «دست‌کم در مراحل اولیه کارزار [ایران] نقشی کلیدی ایفا کردند، چرا که در آن مقطع، برخی از قابلیت‌های ایالات متحده را مختل یا کور کردند.»

شبکه خبری سی‌ان‌ان (CNN) با بررسی داده‌های مداری دریافت که ماهواره‌های جاسوسی روسیه در مسیرهای خاصی حرکت کرده‌اند تا اطلاعاتی را درباره «پایگاه هوایی شاهزاده سلطان» در عربستان سعودی — که تحت مدیریت ایالات متحده است — جمع‌آوری کنند. بنا بر گزارش‌ها، اطلاعات به‌دست‌آمده از این ماهواره‌ها به ایران کمک کرد تا یک سامانه راداری «آواکس» (AWACS) به ارزش ۵۰۰ میلیون دلار را که در محوطه پایگاه مستقر بود، منهدم کند. سی‌ان‌ان به نقل از کارشناسان گزارش داد که دستیابی به چنین دقتی، بدون «نقش حیاتی» اطلاعات مکانی-جغرافیایی (geospatial intelligence) روسیه، «تقریباً غیرممکن» می‌بود.

هفته گذشته، خبرگزاری بلومبرگ به نقل از یک مقام غربی گزارش داد که روسیه در حال تأمین موشک برای جمهوری اسلامی است تا ذخایر این کشور را تکمیل کند؛ اقدامی که به ایران امکان می‌دهد در صورتی که پرزیدنت ترامپ تهدید خود مبنی بر تشدید حملات پس از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا را عملی کند، با قدرت پاسخ دهد. به گفته بلومبرگ، وزارت دفاع روسیه به درخواست اظهار نظر در این باره پاسخی نداد.

بر اساس گزارشی از فایننشال تایمز در ماه گذشته، روسیه از سال ۲۰۲۳ فناوری‌هایی را در اختیار ایران قرار داده که به این کشور در توسعه یک موشک کروز مافوق صوت کمک می‌کند؛ موشکی که قادر است «ناوهای هواپیمابر و سایر کشتی‌های جنگی ایالات متحده را هدف قرار دهد.» حمله موفقیت‌آمیز به یک شناور نیروی دریایی آمریکا، قطعاً منجر به تشدید شدید تنش‌ها از سوی ایالات متحده خواهد شد، به‌ویژه اگر این حمله تلفات سنگینی برای نیروهای آمریکایی به همراه داشته باشد.

کمک‌های نظامی چین به ایران، اگرچه شاید به اندازه کمک‌های روسیه نظام‌مند نبوده، اما با این حال مرگبار بوده است. وال استریت ژورنال گزارش داد که ایران پیش از انجام حمله موشکی بالستیک در ماه ژوئیه به پایگاه ایالات متحده در اردن — که منجر به کشته شدن سه پرسنل نظامی آمریکایی شد — تصاویر ماهواره‌ای با وضوح بالا را از نهادهای چینی دریافت کرده بود. گزارش‌های دیگر حاکی از آن است که در اوایل جنگ، چین مواد شیمیایی مورد نیاز ایران برای تولید سوخت جامد جهت پیشران موشک‌های بالستیک را تأمین کرده است؛ هرچند این جریان احتمالاً به دلیل محاصره دریایی ایالات متحده متوقف شده است.

در ماه ژوئیه، رویترز گزارش داد که یک شرکت چینی قصد داشته صدها سامانه موشکی ضدهوایی قابل‌حمل را برای کمک به بازسازی پدافند هوایی ایران در اختیار این کشور قرار دهد، اما گفته می‌شود مقامات آمریکایی از این محموله مطلع شده و چین را از تکمیل آن منصرف کرده‌اند. حتی کمک‌های پیشین چین نیز از نظر راهبردی به ایران یاری می‌رساند. سیدارت کاوشال، از «موسسه سلطنتی خدمات متحد» (RUSI)، هفته گذشته به خبرنگاران گفت که ذخایر موشک‌های کروز ضدکشتی ایران همچنان قابل‌توجه است؛ بخشی از این توان به این دلیل است که ایران تولید بسیاری از نسخه‌های قدیمی‌ترِ این سلاح‌های چینی را — که سال‌ها پیش دریافت کرده بود — بومی‌سازی کرده است.