ایران آماده تشدید رویارویی با آمریکاست

اریکا سولومون / نیویورک تایمز / ۹ سپتامبر ۲۰۲۶

ایران نشان داده است که آماده تشدید رویارویی خود با ایالات متحده است؛ به‌طوری‌که رهبران ارشد این کشور در روزهای اخیر، پس از حمله به ناوهای جنگی آمریکا برای نخستین بار، هشدارهایی هرچه تندتر و صریح‌تر صادر کرده‌اند.

رهبران جمهوری اسلامی در حالی رویکردی تهاجمی‌تر در پیش گرفته‌اند که ایران با فشارهای اقتصادی فزاینده روبه‌رو است و همزمان نگران‌اند که کنترل و نفوذشان بر تنگه هرمز در حال تضعیف شدن باشد. محاصره دریایی آمریکا عملاً ارسال نفت ــ مهم‌ترین منبع درآمد ایران ــ را تقریباً ناممکن کرده است. تحلیلگران می‌گویند تهران در عمل تشدید تنش را مهم‌ترین اهرم فشار خود در برابر ایالات متحده می‌بیند و هشدار می‌دهند که درگیری‌های اخیر می‌تواند بار دیگر جنگی تمام‌عیار را شعله‌ور کند.

ارتش آمریکا روز سه‌شنبه اعلام کرد که در واکنش به تلاش برای حمله به یک ناو نیروی دریایی آمریکا، پنج نفتکش ایرانی را منهدم کرده است. در مقابل، ایران اعلام کرد که در پاسخ، حملاتی را علیه پایگاهی که نیروهای آمریکایی در اردن از آن استفاده می‌کنند، انجام داده است. این حملات سه روز پس از آن رخ داد که ایران نخستین تلاش شناخته‌شده خود برای هدف قرار دادن یک شناور نظامی آمریکا را انجام داد.

محمدباقر قالیباف، مذاکره‌کننده ارشد ایران و رئیس مجلس شورای اسلامی، روز یکشنبه به نمایندگان مجلس گفت که دوران «پاسخ‌های متناسب» به حملات آمریکا به پایان رسیده است. محسن رضایی، مقام ارشد امنیتی ایران، نیز از برنامه‌هایی برای ایجاد یک «منطقه محدودشده» برای کشتیرانی در خلیج فارس خبر داد؛ اقدامی که فراتر از تلاش‌های ایران برای کنترل تنگه هرمز خواهد بود.

ایران تا حد زیادی در برابر کارزار نظامی گسترده‌ای که ایالات متحده و اسرائیل در ماه فوریه آغاز کردند، مقاومت کرده است. اما جنگ فرسایشی ماه‌های اخیر تهدیدی اقتصادی ایجاد کرده که اکنون حکومت را به تشدید لحن و حملات خود سوق داده است.

محاصره دریایی آمریکا مانع از آن شده است که تهران بخش عمده نفت خود ــ مهم‌ترین منبع درآمد کشور ــ را صادر کند و همین امر بحران اقتصادی دیرپایی را که ایران با آن دست‌وپنجه نرم می‌کند، وخیم‌تر ساخته است. دولت روز سه‌شنبه به دلیل کمبود سوخت، قیمت برخی انواع بنزین را افزایش داد؛ اقدامی که انتظار می‌رود ناآرامی‌های بیشتری را در کشوری برانگیزد که هم‌اکنون با تورم و بیکاری فزاینده و کاهش سریع ارزش پول ملی مواجه است.

در همین حال، اسکورت نفتکش‌ها توسط نیروی دریایی آمریکا باعث شده است تعداد محدودی از نفتکش‌ها بتوانند از تنگه هرمز عبور کنند؛ اقدامی که عملاً تلاش ایران برای بستن این آبراه را تضعیف کرده است. بسته شدن تنگه هرمز موجب جهش شدید قیمت جهانی نفت شده است. شمار کشتی‌هایی که موفق به عبور می‌شوند اندک است و این عملیات هزینه‌ای بسیار سنگین برای آمریکا دارد، اما مانع افزایش بیشتر قیمت نفت شده و توانایی ایران برای وارد کردن فشار اقتصادی به واشنگتن را محدود کرده است.

فرزان ثابت، تحلیلگر مسائل ایران در مؤسسه مطالعاتی «انستیتوی عالی ژنو»، گفت: «چطور می‌توان دوباره ابتکار عمل را به دست گرفت؟ با تشدید تنش.» به گفته او، ایران احتمالاً تلاش خواهد کرد رویارویی نظامی را شدت بخشد، اما در عین حال از بازگشت به یک جنگ تمام‌عیار اجتناب کند. او افزود: «این وضعیت بسیار خسارت‌بار است، اما همزمان امیدوارند که قیمت جهانی نفت را افزایش دهد یا تنگه هرمز را به‌طور کامل دوباره مسدود کند.»

«لحظه سرنوشت‌ساز»

مقام‌های ارشد ایرانی گفته‌اند که آماده مذاکره برای بازگشت به تفاهم‌نامه شکننده‌ای هستند که در ماه آوریل به جنگ پایان داد و قرار بود زمینه را برای گفت‌وگو درباره توافق هسته‌ای جدید با ایران فراهم کند.

اما دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، گفته است که علاقه‌ای به مذاکره ندارد و ترجیح می‌دهد راهبرد فرسایشی خود و فشار اقتصادی خفه‌کننده بر ایران را ادامه دهد.

رهبران ایران بر این باورند که اکنون شاید بهترین زمان برای بالا بردن سطح تنش باشد؛ آن هم پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا در ماه نوامبر، زمانی که یک جنگ نامحبوب می‌تواند به ترامپ و حزب جمهوری‌خواه آسیب سیاسی وارد کند.

محمدعلی شعبانی، تحلیلگر مسائل ایران و سردبیر پایگاه خبری منطقه‌ای «امواج»، گفت: «همه نشانه‌ها حاکی از آن است که در یک لحظه سرنوشت‌ساز قرار داریم.» او افزود: «اگر دیپلماسی شکست بخورد، مطمئن نیستم ایرانی‌ها منتظر بمانند تا پس از انتخابات هدف حمله قرار گیرند.»

به گفته حمیدرضا عزیزی، تحلیلگر ارشد ایران در «گروه بین‌المللی بحران»، اقدام ایران در شلیک موشک‌های بالستیک به سوی دو ناو جنگی آمریکا، یک تشدید تنش مهم و قابل توجه بود.

نیروهای ایرانی پیش از این هیچ تلاش جدی برای هدف قرار دادن ناوهای نیروی دریایی آمریکا انجام نداده بودند و به نظر می‌رسید تمایلی به اجرای حملاتی که بتواند تلفات سنگین آمریکایی به جا بگذارد، ندارند. عزیزی گفت: «این محاسبات آشکارا تغییر کرده است.»

تصمیم آمریکا برای تلافی این حمله از طریق هدف قرار دادن سه نفتکش ایرانی ــ و غرق کردن یکی از آن‌ها ــ نشان‌دهنده آن بود که واشنگتن حمله ایران را تا چه اندازه جدی تلقی کرده است.

آقای عزیزی گفت: «هر دو طرف در تلاش‌اند خطوط قرمز خود را تعیین کنند و خطوط قرمز طرف مقابل را تا جایی که می‌توانند به عقب برانند.»

این اقدام همچنین بیانگر آن بود که توانایی‌های نظامی ایران تحول یافته است. او گفت پیش از آغاز جنگ، ایالات متحده تصور نمی‌کرد ایران بتواند پایگاه‌های نظامی آمریکا در منطقه را با دقت هدف قرار دهد. اما در ماه‌های اخیر، ایران نشان داده است که چنین توانایی‌ای دارد؛ از جمله در حمله‌ای به یک پایگاه آمریکایی در اردن در ماه ژوئیه که به کشته شدن دو سرباز آمریکایی انجامید.

به گفته آقای عزیزی، ایران ممکن است به همان اندازه در هدف قرار دادن ناوگان‌های دریایی نیز مهارت پیدا کند.

ایران همچنین تلاش‌های خود برای به‌دست آوردن و مطالعه تسلیحات دشمنانش را به‌طور علنی به نمایش گذاشته است. خبرگزاری دولتی ایرنا روز سه‌شنبه اعلام کرد که نیروهای دریایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی یک پهپاد زیردریایی آمریکایی موسوم به «Dive-LD» را توقیف کرده‌اند. ایران پیش‌تر نیز توانسته بود تسلیحات ارائه‌شده از سوی متحدانش یا تجهیزات به‌دست‌آمده از دشمنانش را مهندسی معکوس کند.

فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا (سنتکام) اعلام کرد که این پهپاد از یک مدل قدیمی بوده که دچار نقص فنی شده است و «نه داده‌های حساس جمع‌آوری کرده و نه حامل تجهیزات طبقه‌بندی‌شده سونار یا رادار بوده است.»

اعلام ایجاد یک «منطقه ممنوعه» جدید در خلیج فارس از سوی محسن رضایی نیز تلاشی دیگر برای تشدید رویارویی بود.

این مقام امنیتی جزئیات اندکی درباره این طرح ارائه کرد، اما محمد قادری، کارشناس امور خارجی مستقر در تهران، گفت که هدف آن افزایش هزینه عبور کشتی‌هایی است که با اسکورت نیروی دریایی آمریکا از تنگه عبور می‌کنند و همچنین هشدار دادن به آن‌هاست که حتی پس از عبور نیز ممکن است در امان نباشند.

او گفت: «پایبندی به قواعد جدید ایران می‌تواند شرط عبور امن و بدون پیامد از این مسیر باشد.»

این اقدامات تنش‌زا در شرایطی صورت می‌گیرد که منطقه بار دیگر شاهد آشوب و بی‌ثباتی است. متحدان حوثی ایران در یمن روز سه‌شنبه حملاتی را انجام دادند که ده‌ها نفر را در جنوب عربستان سعودی مجروح کرد و ریاض نیز وعده داده است که پاسخ خواهد داد. چه این حملات با هماهنگی تهران انجام شده باشد و چه نه، ازسرگیری درگیری‌ها در یمن به ایران در تحقق هدفش برای وارد کردن فشار بیشتر بر قیمت‌های جهانی انرژی کمک خواهد کرد.

بحران اقتصادی

برای رهبران ایران، آنچه آنان «جنگ اقتصادی» آمریکا می‌نامند، اکنون به یک تهدید امنیت داخلی تبدیل شده و آن‌ها را به اتخاذ مواضعی تهاجمی‌تر سوق داده است.

افزایش احساس ناامیدی اقتصادی در میان ایرانیان می‌تواند موج تازه‌ای از اعتراضات ضدحکومتی را برانگیزد. در دسامبر گذشته، بحران ارزی موجب برگزاری تظاهرات سراسری شد که نیروهای امنیتی با استفاده از خشونت مرگبار آن را سرکوب کردند.

هادی برهانی، استاد مطالعات اسرائیل و خاورمیانه در دانشگاه تهران، گفت مقام‌های ایرانی نگران‌اند که اسرائیل از هرگونه نارضایتی عمومی برای حمایت از مخالفان یا شورش‌های مسلحانه بهره‌برداری کند.

او به اظهارات اخیر اسرائیل کاتز، وزیر دفاع اسرائیل، و بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر این کشور، اشاره کرد. نتانیاهو این هفته گفته بود: «هنوز کارهای بیشتری برای تکمیل کردن باقی مانده است. مهم‌تر از همه، سرنگونی رژیم. این رژیم در ایران، به پایان خود نزدیک شده است.»

دولت ایران نمی‌خواهد منتظر اقدام اسرائیل بماند.

برهانی گفت: «آن‌ها معتقدند ایران باید شرایط را تغییر دهد؛ احتمالاً از طریق اقدامی مخرب‌تر یا تهاجمی‌تر که بتواند تنش‌های منطقه‌ای را افزایش دهد.»

برخی از رهبران ایران همچنین بر این باورند که اکنون زمان مناسبی برای اقدام است، زیرا به اعتقاد آنان ترامپ پس از انتخابات میان‌دوره‌ای نیز به جنگ بازخواهد گشت. چند تن از تحلیلگران گفتند رئیس‌جمهور آمریکا یا با یک پیروزی انتخاباتی غیرمنتظره احساس حقانیت بیشتری خواهد کرد، یا در صورت ناکامی، تصور خواهد کرد که دیگر چیزی برای از دست دادن ندارد و بنابراین راهبرد خود را با شدت بیشتری دنبال خواهد کرد.

با این حال، فرزان ثابت معتقد است که وخامت اوضاع اقتصادی جهان در نهایت دولت ترامپ را به سمت کاهش تنش‌ها سوق خواهد داد.

او گفت اگرچه اسکورت نفتکش‌ها از طریق تنگه هرمز توسط نیروی دریایی آمریکا امکان انتقال بخشی از نفت را فراهم کرده است، اما ذخایر جهانی نفت خام با سرعت کافی جایگزین نمی‌شوند و گاز طبیعی و دیگر مشتقات حیاتی نفت نیز به میزان لازم به بازار نمی‌رسند. این کمبودها احتمالاً فشار بیشتری بر اقتصاد جهانی وارد خواهد کرد.

او گفت: «در آن نقطه است که تصور می‌کنم دو طرف به‌تدریج و با دشواری به سمت نوعی توافق محدود یا توافق عملیِ نانوشته حرکت خواهند کرد. به آن به‌عنوان نسخه تقویت‌شده تفاهم‌نامه نگاه نکنید؛ بلکه آن را نسخه‌ای ضعیف‌تر از همان تفاهم‌نامه بدانید.»