گلوریا استاینم، نماد جنبش زنان آمریکا، درگذشت

در تاریخ معاصر ایالات متحده، کمتر شخصیتی را می‌توان یافت که به اندازه گلوریا استاینم بر جنبش حقوق زنان تأثیر گذاشته باشد. او طی بیش از شش دهه فعالیت روزنامه‌نگارانه، سیاسی و اجتماعی، به یکی از شناخته‌شده‌ترین چهره‌های فمینیسم در جهان تبدیل شد؛ زنی که از اتاق‌های خبر و مجلات آغاز کرد و به یکی از مهم‌ترین صداهای مطالبه برابری جنسیتی در آمریکا بدل شد.

استاینم سوم سپتامبر ۲۰۲۶ در ۹۲ سالگی درگذشت. او میراثی از مبارزه، سازمان‌دهی اجتماعی، نویسندگی و تأثیرگذاری سیاسی بر جای گذاشت که همچنان موضوع بحث و پژوهش است.

کودکی و سال‌های شکل‌گیری شخصیت

گلوریا ماری استاینم در ۲۵ مارس ۱۹۳۴ در شهر تولدو، ایالت اوهایو به دنیا آمد. پدرش فروشنده‌ای دوره‌گرد بود و خانواده زندگی نسبتاً بی‌ثباتی داشتند. هنگامی که والدینش از یکدیگر جدا شدند، مسئولیت مراقبت از مادرش که با مشکلات جدی روانی دست‌وپنجه نرم می‌کرد، تا حد زیادی بر دوش او قرار گرفت. این تجربه، بعدها در شکل‌گیری حساسیت او نسبت به نابرابری‌ها و بی‌عدالتی‌های اجتماعی نقش مهمی ایفا کرد.

استاینم پس از پایان دبیرستان وارد کالج اسمیت در ماساچوست شد و در رشته علوم سیاسی و حکومت تحصیل کرد. او در سال ۱۹۵۶ با رتبه ممتاز فارغ‌التحصیل شد و سپس با استفاده از یک بورسیه تحصیلی دو سال را در هند گذراند. آشنایی با جنبش‌های مردمی و اندیشه‌های مهاتما گاندی در این دوران، تأثیر عمیقی بر نگرش او نسبت به کنشگری اجتماعی و مبارزه مدنی گذاشت.

ورود به روزنامه‌نگاری

بازگشت استاینم به آمریکا همزمان بود با دورانی که فضای رسانه‌ای این کشور عمدتاً در اختیار مردان قرار داشت. زنان روزنامه‌نگار اغلب به صفحات مد، خانواده و سبک زندگی محدود می‌شدند و دسترسی چندانی به گزارش‌های سیاسی یا اجتماعی نداشتند. استاینم نیز ابتدا ناچار شد در همین حوزه‌ها فعالیت کند، اما به‌تدریج تلاش کرد به سراغ موضوعات جدی‌تر برود.

تصویری از گلوریا استاینم بر روی جلد مجله تایم

شهرت ملی او در سال ۱۹۶۳ رقم خورد؛ زمانی که به صورت مخفیانه در باشگاه مشهور پلی‌بوی در نیویورک استخدام شد و سپس گزارشی افشاگرانه درباره شرایط کاری زنان در این مجموعه منتشر کرد. این گزارش که با عنوان «من یک خرگوش پلی‌بوی بودم» شناخته شد، تصویری متفاوت از دنیای پرزرق‌وبرق باشگاه‌های پلی‌بوی ارائه داد و توجه افکار عمومی را به تبعیض و استثمار زنان جلب کرد.

در اواخر دهه ۱۹۶۰ او در تأسیس مجله نیویورک مشارکت کرد و به عنوان نویسنده و ستون‌نویس سیاسی فعالیت خود را گسترش داد. گزارش‌های او درباره سیاست، حقوق مدنی و جنبش‌های اجتماعی به تدریج نامش را در سطح ملی مطرح کرد.

پیوند با جنبش آزادی زنان

دهه ۱۹۶۰ و اوایل دهه ۱۹۷۰ دوران اوج جنبش آزادی زنان در آمریکا بود. استاینم در ابتدا خود را فعال فمینیست نمی‌دانست، اما حضور در گردهمایی‌های زنان و شنیدن روایت‌های آنان از تبعیض و محدودیت‌های اجتماعی، مسیر زندگی‌اش را تغییر داد. یکی از نقاط عطف این تحول، مشارکت او در یک گردهمایی عمومی درباره حق سقط جنین در سال ۱۹۶۹ بود؛ رویدادی که بعدها از آن به عنوان لحظه‌ای سرنوشت‌ساز در زندگی خود یاد کرد.

از آن پس، استاینم به یکی از سخنگویان اصلی جنبش زنان تبدیل شد. او در تظاهرات، گردهمایی‌ها و برنامه‌های تلویزیونی حضور می‌یافت و از حقوق زنان در زمینه اشتغال، دستمزد برابر، مشارکت سیاسی و آزادی‌های فردی دفاع می‌کرد.

تولد «مس»؛ مجله‌ای که تاریخ ساخت

شاید مهم‌ترین دستاورد رسانه‌ای استاینم تأسیس مجله «مس» (Ms.) باشد. این نشریه در سال ۱۹۷۱ ابتدا به صورت ضمیمه‌ای در مجله نیویورک منتشر شد و استقبال گسترده‌ای از آن صورت گرفت. اندکی بعد، «ام‌اس» به نشریه‌ای مستقل تبدیل شد و به نخستین مجله ملی آمریکا بدل شد که مسائل زنان را از منظر فمینیستی بررسی می‌کرد.

گلوریا استاینم و پاتریشیا کاربین، بنیانگذاران مجله «مس» (Ms) در سال ۱۹۸۷ / عکس: نیویورک تایمز

این مجله موضوعاتی را وارد جریان اصلی رسانه‌ها کرد که پیش‌تر کمتر درباره آن‌ها صحبت می‌شد؛ از خشونت خانگی و آزار جنسی گرفته تا حق سقط جنین، تبعیض شغلی و اصلاح قوانین مرتبط با زنان. استاینم حدود پانزده سال از سردبیران اصلی این نشریه بود و نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل‌گیری گفتمان فمینیستی معاصر ایفا کرد.

بسیاری از پژوهشگران تاریخ رسانه معتقدند که «ام‌اس» نه تنها یک مجله، بلکه یک نهاد فرهنگی و سیاسی بود که به میلیون‌ها زن آمریکایی امکان داد مسائل خود را در عرصه عمومی مطرح کنند.

فعالیت سیاسی و سازمان‌دهی اجتماعی

استاینم تنها به فعالیت رسانه‌ای بسنده نکرد. او از بنیان‌گذاران چندین سازمان تأثیرگذار در حوزه حقوق زنان بود. در سال ۱۹۷۲ به همراه چهره‌هایی مانند بتی فریدان، شرلی چیشولم و بلا آبزوگ «مجمع سیاسی ملی زنان» را پایه‌گذاری کرد؛ سازمانی که هدف آن افزایش حضور زنان در مناصب انتخابی و سیاسی بود.

او همچنین در تأسیس بنیاد «ام‌اس برای زنان»، ائتلاف اقدام زنان، مرکز رسانه‌ای زنان و چندین نهاد بین‌المللی دیگر نقش داشت. این سازمان‌ها در حوزه‌های مختلفی از جمله آموزش، توانمندسازی اقتصادی زنان، مشارکت سیاسی و اصلاح تصویر زنان در رسانه‌ها فعالیت می‌کردند.

استاینم در طول زندگی حرفه‌ای خود از جنبش حقوق مدنی سیاه‌پوستان، حقوق کارگران مهاجر و مبارزات ضدتبعیض نیز حمایت کرد. او بر این باور بود که مبارزه برای برابری جنسیتی از مبارزه با نژادپرستی، فقر و سایر اشکال تبعیض جدا نیست.

نویسنده‌ای فراتر از یک فعال سیاسی

استاینم علاوه بر روزنامه‌نگاری و فعالیت سیاسی، نویسنده‌ای پرکار بود. از جمله مشهورترین آثار او می‌توان به «اقدامات شگفت‌انگیز و شورش‌های روزمره»، «انقلاب از درون»، «فراتر از واژه‌ها» و خاطرات پرفروش «زندگی من در جاده» اشاره کرد. آثار او اغلب ترکیبی از تجربه شخصی، تحلیل اجتماعی و نقد فرهنگی بودند و در میان فعالان جنبش زنان و دانشگاهیان با استقبال گسترده روبه‌رو شدند.

او همچنین جوایز متعدد روزنامه‌نگاری و حقوق بشری دریافت کرد و در سال ۲۰۱۳ باراک اوباما بالاترین نشان غیرنظامی آمریکا، «مدال آزادی ریاست‌جمهوری»، را به او اعطا کرد.

انتقادها و مناقشه‌ها

با وجود محبوبیت گسترده، استاینم همواره از انتقادها مصون نبود. محافظه‌کاران آمریکایی او را نماد تغییرات فرهنگی‌ای می‌دانستند که از نگاه آنان بنیان‌های سنتی خانواده را تضعیف می‌کرد. در مقابل، برخی گروه‌های فمینیستی نیز معتقد بودند که او بیش از حد به رسانه‌های جریان اصلی نزدیک است یا نتوانسته به اندازه کافی به مسائل زنان رنگین‌پوست و طبقات فرودست بپردازد.

همچنین در مقاطعی، افشای ارتباط‌های گذشته برخی نهادهایی که او در جوانی با آن‌ها همکاری داشت با برنامه‌های مورد حمایت دولت آمریکا، موجب بحث و جدل‌هایی درباره سوابق او شد؛ هرچند استاینم این انتقادها را رد می‌کرد و بر استقلال فعالیت‌های خود تأکید داشت.

زندگی شخصی

استاینم بخش عمده‌ای از زندگی خود را مجرد گذراند و بارها درباره فشارهای اجتماعی واردشده بر زنان برای ازدواج و تشکیل خانواده سخن گفت. با این حال، در سال ۲۰۰۰ و در ۶۶ سالگی با دیوید بیل، فعال اجتماعی و کارآفرین اهل آفریقای جنوبی، ازدواج کرد. بیل سه سال بعد درگذشت. استاینم بعدها این ازدواج را نمونه‌ای از اهمیت «حق انتخاب» برای زنان توصیف کرد؛ اصلی که همواره در مرکز دیدگاه‌های فکری او قرار داشت.

میراث یک چهره ماندگار

گلوریا استاینم برای بسیاری از آمریکایی‌ها چهره نمادین موج دوم فمینیسم بود؛ جنبشی که در دهه‌های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ خواهان برابری حقوقی و اجتماعی زنان شد. او به نسل‌های مختلفی از فعالان زن الهام بخشید و در شکل‌گیری بحث‌های عمومی درباره دستمزد برابر، خشونت علیه زنان، مشارکت سیاسی و حقوق باروری نقش برجسته‌ای ایفا کرد.

طرفدارانش او را زنی می‌دانند که توانست فمینیسم را از حاشیه به متن جامعه آمریکا بیاورد و به آن چهره‌ای انسانی، رسانه‌ای و فراگیر ببخشد. منتقدانش نیز، با وجود اختلاف نظرهای عمیق، معمولاً بر تأثیرگذاری تاریخی او اذعان دارند.

با درگذشت استاینم، آمریکا یکی از شناخته‌شده‌ترین فعالان اجتماعی خود را از دست داد؛ اما سازمان‌ها، کتاب‌ها و ایده‌هایی که او در طول عمرش پرورش داد، همچنان بخشی از میراث ماندگار جنبش حقوق زنان در جهان به شمار می‌روند.