شرایط در ایران به‌وضوح رو به وخامت گذاشته است

بنوا فوکان و حمراز بیان / وال‌استریت ژورنال / ۲۷ اوت ۲۰۲۶

ایرانیان این هفته برای خرید سوخت و مواد غذایی هجوم بردند؛ اقدامی که از افزایش فشارهای اقتصادی حکایت دارد. تهدید دولت ترامپ به تشدید تحریم‌ها، نگرانی‌ها از عمیق‌تر شدن کمبودها و افزایش دشواری‌های معیشتی را برانگیخته است.

اعتراض‌های کوچک صنفی ــ که در طول جنگ تقریباً ناپدید شده بودند ــ بار دیگر در نقاط مختلف کشور در حال شکل‌گیری‌اند. کارگران صنعت نفت، بازنشستگان و معلمان در اعتراض به کاهش ارزش پول ملی و افزایش هزینه‌های زندگی تجمع کرده‌اند.

همین مسائل بود که در حوالی سال نوی میلادی اعتراض‌هایی را به دنبال داشت و حکومت را به‌شدت تکان داد؛ اعتراض‌هایی که سرکوبی بی‌رحمانه را در پی داشت و هزاران کشته بر جای گذاشت. دولت، برای تخلیه خشم عمومی، تا حدی اعتراض‌های اقتصادی را تحمل می‌کند، اما برخی از این تجمع‌ها، با وجود خطرات موجود، رنگ‌وبوی سیاسی نیز پیدا کرده‌اند.

خبرگزاری نیمه‌رسمی ایلنا گزارش داد که کارگران فراساحلی صنعت نفت و گاز روز دوشنبه در عسلویه، قطب انرژی ایران، دست به اعتراض زدند. آنان گفتند کارگرانی که چرخه تولید را فعال نگه می‌دارند، نباید با بحران معیشتی مواجه باشند یا برای پرداخت اجاره‌بها دچار مشکل شوند.

روز پیش از آن نیز حدود ۱۰۰ کارگر اخراج‌شده در اعتراض به برکناری خود در مجتمع فولاد شادگان در غرب ایران تجمع کردند.

ایالات متحده امیدوار است از چنین نارضایتی‌هایی برای اعمال فشار بر رهبران ایران استفاده کند تا آنان به توافقی برای بازگشایی تنگه هرمز و پایان دادن به جنگ، آن هم با شرایطی مطلوب‌تر، تن دهند.

اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، روز دوشنبه گفت کشورها و شرکت‌هایی که با تهران تجارت می‌کنند، با خشم دولت آمریکا مواجه خواهند شد. این تهدیدها در شرایطی مطرح شده‌اند که خسارات ناشی از جنگ، محاصره دریایی آمریکا و تشدید تحریم‌ها از هم‌اکنون اقتصاد در حال سقوط ایران را تحت فشار قرار داده‌اند.

صف‌های طولانی مقابل جایگاه‌های سوخت

بسیاری از تحلیلگران می‌گویند این اقدامات، فشار سنگینی بر مردم ایران وارد خواهد کرد، اما بعید است رهبران این کشور را تغییر دهد؛ رهبرانی که سال‌ها تحریم‌های سخت را تحمل کرده‌اند و احساس می‌کنند درگیر جنگی برای بقا هستند. آنان برای ادامه مقاومت، سهمیه‌بندی را اجرا می‌کنند و منابع را از بخش سرمایه‌گذاری به حوزه‌های ضروری منتقل می‌سازند.

ایالات متحده نیز با فشار اقتصادی مواجه است. بسنت گفت از اقدام فوری خودداری می‌کند، زیرا نمی‌خواهد اقتصاد جهانی را دچار تکانه کند.

شرایط در ایران به‌وضوح رو به وخامت گذاشته است. در تهران و دیگر شهرها صف‌های طولانی مقابل جایگاه‌های سوخت تشکیل شد. ساکنان و مقام‌ها گفتند برخی جایگاه‌ها با کمبود بنزین و گازوئیل مواجه شدند.

رانندگان پیش از اجرای برنامه کاهش سهمیه سوخت یارانه‌ای، برای پر کردن باک خودروهای خود شتاب کردند. ایرانیان به یکی از ارزان‌ترین بنزین‌های جهان دسترسی دارند، اما دولت در نظر دارد عرضه سوخت را سهمیه‌بندی کند؛ زیرا پالایشگاه‌ها در جریان جنگ هدف حمله قرار گرفته‌اند و نگرانی‌هایی وجود دارد که تحریم‌های جدید، واردات سوخت را نیز کاهش دهد.

حمید حسینی، سخنگوی اتحادیه صادرکنندگان فرآورده‌های نفتی ایران، گفت تولید سوخت در کشور پاسخ‌گوی نیازهای داخلی نیست و همین مسئله ایران را در برابر تلاش جدید آمریکا برای اعمال تحریم‌ها آسیب‌پذیر می‌کند. به گفته او، بخشی از این نیاز از بلاروس، ترکمنستان و قزاقستان تأمین می‌شود.

برخی فروشگاه‌های بزرگ در تهران نیز این هفته، هم‌زمان با آغاز احتکار مواد ضروری از سوی خریداران، با کمبود روغن خوراکی و برنج مواجه شدند.

دولت تأکید دارد که کالاهای اساسی کافی برای چند ماه در اختیار دارد. اما تصمیم آمریکا برای تشدید محدودیت‌ها علیه تجارت بین‌المللی ایران، از هم‌اکنون آثار روانی خود را بر جای گذاشته است. ایران بخش قابل‌توجهی از برنج مورد نیاز خود را از هند و از مسیر امارات متحده عربی وارد می‌کند؛ امارات هفته گذشته اعلام کرد که روابط تجاری خود با ایران را قطع خواهد کرد.

کاهش سریع ارزش پول ملی

یک مترجم در تهران گفت: «هراس عمومی ایجاد شده بود و در برخی محله‌ها، مردم با عجله به فروشگاه‌های بزرگ هجوم بردند. تهدید تحریم‌های آمریکا و خطر کمبود کالا باعث خرید هراسانه شده است.»

با این حال، کالاها در فروشگاه‌های اینترنتی و بازارهای گران‌قیمت‌تر، دسترس‌پذیرتر بودند.

کاهش سریع ارزش پول ملی، مصرف‌کنندگان را تحت فشار گذاشته است تا پیش از کاهش بیشتر ارزش آن، پول خود را خرج کنند. روز دوشنبه، ارزش ریال ایران به پایین‌ترین سطح تاریخی خود سقوط کرد و هر دلار آمریکا به بیش از دو میلیون ریال رسید؛ ارزش ریال در طول یک هفته ۷ درصد کاهش یافت و قدرت خرید آن در برابر دلار، نسبت به یک سال قبل، به نصف رسید.

به گفته ساکنان، بسیاری از مصرف‌کنندگان اکنون برای تأمین هزینه‌های اولیه زندگی، بدهی‌های جدیدی به بار می‌آورند. گوشت اغلب به‌صورت نسیه خریداری می‌شود و بازپرداخت آن در چند قسط، همراه با بهره، صورت می‌گیرد.

روزنامه اصلاح‌طلب اعتماد نوشت: «این پدیده یک روش جدید پرداخت نیست؛ بلکه نشانه یک تغییر بزرگ است: فقر.»

مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهوری ایران، و محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس، گفته‌اند کشور باید بر پایان دادن به جنگ و تقویت اقتصاد ازکارافتاده خود تمرکز کند. بااین‌حال، رهبران تندرو برای دستیابی به توافق، شروط سنگینی تعیین کرده‌اند و می‌کوشند هزینه جنگ را برای ایالات متحده افزایش دهند.

مقام‌های ایرانی نگران‌اند که عمیق‌تر شدن بحران اقتصادی به بازگشت ناآرامی‌ها منجر شود. کاهش یارانه‌های سوخت و مواد غذایی در سال ۲۰۱۹، پس از آنکه دونالد ترامپ در نخستین دوره ریاست‌جمهوری خود تحریم‌ها را تشدید کرد، اعتراض‌های گسترده و مرگباری را به دنبال داشت که ماه‌ها ادامه یافت.

در ماه دسامبر، اعتراض بازاریان به سقوط شدید ارزش پول ملی، موجی از تظاهرات و درخواست‌ها برای سرنگونی نظام را به راه انداخت. با وجود هشدارهای حکومت مبنی بر اینکه معترضان ممکن است کشته شوند، اقدامات اعتراضی صنفی و صنعتی در نقاط مختلف کشور همچنان ادامه دارد.

معترضان در صنایع راهبردی، از جمله مخابرات و پتروشیمی، طی ماه‌های گذشته در اعتراض به پرداخت نشدن دستمزدهایشان دست به تحصن زده‌اند.

به گزارش ایلنا، در اوایل ماه اوت، ۳۲ کارگر پتروشیمی در بندر ماهشهر، شهری در سواحل خلیج فارس، به‌صورت علنی علیه اخراج خود اعتراض کردند.

اعضای شورای هماهنگی تشکل‌های صنفی فرهنگیان ایران ــ یک اتحادیه معلمان ــ شرایط رو به وخامت اقتصادی کشور را به موضع سازش‌ناپذیر رهبران آن مرتبط می‌دانند.

یک معلم بازنشسته در کانال شبکه اجتماعی این اتحادیه نوشت که دولت در طول جنگ وعده داده بود قیمت نفت را به ۲۰۰ دلار در هر بشکه خواهد رساند و مهاجمان به ایران را مجازات خواهد کرد. اما به گفته او، کشور اکنون زیر فشار فروپاشی پول ملی خود در حال خرد شدن است.

او نوشت: «سه روز از زمانی که حقوق مردادماه خود را دریافت کرده‌ایم گذشته است. تقریباً چیزی باقی نمانده است.»