پیمان دفاعی مشترک عربستان، ترکیه و پاکستان

تیمور اظهری، عریبه شاهد و تووان گومروکجو / خبرگزاری رویترز / ۷ اوت ۲۰۲۶

عربستان سعودی، پاکستان و ترکیه روز جمعه در مکه توافقنامه دفاعی مشترکی امضا کردند؛ توافقی که متحدان سنی‌مذهب ایالات متحده را، که از گسترش درگیری‌های منطقه‌ای و بارش موشک‌ها بر کشورهای صادرکننده نفت خلیج فارس نگران هستند، به یکدیگر پیوند می‌دهد.

از زمان حمله ایالات متحده و اسرائیل به ایران در ۲۸ فوریه، در اقدامی که به تشدید عمده سال‌ها بی‌ثباتی و تنش منطقه‌ای انجامید، ایران و متحدانش به عربستان سعودی و دیگر کشورهای حاشیه خلیج فارس حمله کرده و همچنین صادرات انرژی آنها را هدف محاصره قرار داده‌اند.

سه کشور در بیانیه‌ای مشترک اعلام کردند که هدف این توافق، تقویت بازدارندگی جمعی در برابر هرگونه اقدام تجاوزکارانه است و بر اساس آن، هر حمله مسلحانه به یکی از سه کشور، حمله‌ای علیه همه آنها تلقی خواهد شد.

اگرچه این بیانیه جزئیات مشخصی درباره تعهدات یا مسئولیت‌هایی که هر یک از طرف‌ها در چارچوب آنچه «توافقنامه دفاع مشترک مکه» نامیده شده پذیرفته‌اند ارائه نکرد، اما تأکید کرد که این پیمان با هدف تقویت امنیت جمعی و ترویج صلح، امنیت و ثبات در منطقه و فراتر از آن منعقد شده است.

یک مقام ترکیه‌ای گفت این توافق ماهیتی دفاعی دارد، متوجه هیچ بازیگر مشخصی نیست، به روی دیگر کشورهای منطقه نیز باز است و هیچ‌یک از توافق‌های دوجانبه یا چندجانبه موجود را لغو یا جایگزین نمی‌کند.

با این حال، این سه کشور به‌ویژه نسبت به مواضع نظامی روزافزون تهاجمی اسرائیل و همچنین ایرانِ شیعیِ انقلابی ابراز نگرانی دارند؛ آن هم در شرایطی که متحد دیرینه آنها، ایالات متحده، برای مهار آشوب‌های منطقه‌ای با دشواری روبه‌رو است.

نمادگرایی سیاسی قدرتمند

عبدالعزیز سقر، رئیس مرکز پژوهش‌های خلیج فارس، اندیشکده‌ای مستقر در عربستان سعودی، گفت: «نمادگرایی سیاسی این نشست بسیار مهم است. سه کشور از تأثیرگذارترین دولت‌های جهان اسلام در مقطعی گرد هم آمده‌اند که با عدم قطعیت فزاینده همراه است و این امر نشان‌دهنده تمایل رو به رشد قدرت‌های منطقه‌ای و میانی برای هماهنگی نزدیک‌تر در مسائل امنیتی است.»

وی افزود: «اگر این چارچوب سه‌جانبه نهادینه شده و به همکاری‌های عملی تبدیل شود، می‌تواند وزن دیپلماتیک و دفاعی جمعی این سه کشور را افزایش دهد و در عین حال به شکل‌گیری ساختار امنیتی‌ای کمک کند که بیش از گذشته بر ابتکارهای منطقه‌ای متکی باشد.»

ترکیه دومین نیروی نظامی بزرگ ناتو را در اختیار دارد. عربستان سعودی، قدرتمندترین کشور خلیج فارس، میزبان مقدس‌ترین اماکن اسلامی و یکی از بزرگ‌ترین صادرکنندگان نفت جهان است؛ در حالی که پاکستان تنها کشور مسلمان دارای سلاح هسته‌ای به شمار می‌رود.

شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان، که ژنرال عاصم منیر، فرمانده قدرتمند ارتش این کشور، او را همراهی می‌کرد، پیش از ورود رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، مناسک عمره را در مکه به جا آورد.

آنها سپس با محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی، دیدار کردند؛ کشوری که از زمان آغاز جنگ در ۲۸ فوریه بارها هدف حملات ایران و نیز متحدان حوثی تهران در یمن و شبه‌نظامیان شیعه در عراق قرار گرفته است.

این درگیری همچنین امنیت متحدان عربستان در خلیج فارس را دستخوش تحول کرده و بخش عمده کشتیرانی در تنگه هرمز را متوقف ساخته است؛ مسیری که پیش از جنگ حدود یک‌پنجم عرضه انرژی جهان از آن عبور می‌کرد.

این پیمان پس از نزدیک به یک سال مذاکره به امضا رسید؛ مذاکراتی که خبر آن را رویترز در ژانویه گزارش کرده بود. در آن زمان، هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، گفته بود آنکارا از ایجاد یک سازوکار امنیتی گسترده‌تر در منطقه برای تقویت همکاری و ثبات حمایت می‌کند.

پیمانی بر پایه روابط دیرینه نظامی

خاورمیانه از زمان حمله ۷ اکتبر ۲۰۲۳ حماس به اسرائیل، نزدیک به سه سال است که در آتش درگیری‌ها می‌سوزد و تقریباً همه کشورهای منطقه نوعی حمله فرامرزی یا آتش موشکی و پهپادی را تجربه کرده‌اند. اسرائیل در غزه جنگ به راه انداخته، به جنوب لبنان حمله کرده، بخش‌هایی از خاک سوریه را تصرف کرده و همچنین دو کارزار هوایی علیه ایران انجام داده است.

تهران نیز به پایگاه‌های آمریکا و زیرساخت‌های غیرنظامی در عربستان سعودی، کویت، بحرین، قطر، امارات متحده عربی، عمان، اردن و اسرائیل حمله کرده است.

اگرچه ترکیه و پاکستان که در حاشیه مرزهای خاورمیانه قرار دارند از حملات مستقیم گسترده در امان مانده‌اند، اما هر دو کشور نگران تشدید درگیری‌هایی هستند که امنیت و سلامت اقتصادی خودشان را نیز تهدید می‌کند.

برای عربستان سعودی، پیامدهای سه سال درگیری در خاورمیانه شدیدتر بوده است؛ به‌گونه‌ای که صادرات نفت و برنامه‌های بلندپروازانه توسعه‌ای این کشور را در معرض خطر قرار داده و پرسش‌های جدی درباره قابلیت اتکای چتر امنیتی دیرینه آمریکا ایجاد کرده است.

امضای این توافق در روز جمعه در مکه، مقدس‌ترین مکان جهان اسلام، بار نمادین بیشتری به پیمانی می‌بخشد که بر پایه روابط نظامی دوجانبه و دیرینه میان سه کشور بنا شده است.

منصور احمد از مرکز مطالعات راهبردی و دفاعی دانشگاه ملی استرالیا گفت پاکستان و ترکیه دارای صنایع دفاعی قدرتمندی هستند، در حالی که عربستان سعودی می‌تواند از طریق سرمایه‌گذاری‌های فناورانه به این همکاری کمک کند.

او افزود که با این حال، بعید است این توافق شامل مؤلفه هسته‌ای باشد، زیرا بازدارندگی اتمی پاکستان عمدتاً بر مقابله با آنچه تهدید ناشی از هند می‌داند متمرکز است.

پاکستان طی دهه‌ها آموزش و کمک‌های فنی در اختیار نیروهای سعودی قرار داده است؛ در حالی که ترکیه و پاکستان نیز ناوهای جنگی و هواپیماهای آموزشی میان خود مبادله کرده‌اند. در سال ۲۰۲۳، ریاض با خرید پهپادهای ترکیه‌ای موافقت کرد؛ قراردادی که آنکارا آن را بزرگ‌ترین قرارداد صادراتی صنایع دفاعی خود توصیف کرد.

رویترز در ماه مه گزارش داده بود که پاکستان حدود ۸ هزار نیرو، جنگنده، پهپاد و سامانه پدافند هوایی به عربستان اعزام کرده و همزمان به دنبال گسترش همکاری‌های امنیتی با کشورهای خلیج فارس بوده است. همچنین رویترز در ماه ژوئیه گزارش داد که اسلام‌آباد مذاکراتی را با کویت برای گسترش یک پیمان همکاری آغاز کرده است؛ توافقی که در ازای همکاری‌های انرژی و سرمایه‌گذاری دنبال می‌شود.