iran-emrooz.net | Sat, 06.06.2026, 21:48

خطرات هوش مصنوعی برای نسل بشر

گفت‌وگوی اشپیگل با استوارت راسل

در تازه‌ترین هفته نامه اشپیگل
آنچه هیتلر انجام داد، هوش مصنوعی می‌تواند سریع‌تر، بهتر و مؤثرتر انجام دهد

برگردان: علی‌محمد طباطبایی

مقدمه مترجم: در سال‌های آخر دبیرستان بودم که فیلم سینمایی به نام «راز کیهان» یا در نام اصلی‌اش «۲۰۰۱ ادیسه فضایی» در سینما آتلانتیک تهران به نمایش درآمده بود و من با عشق و علاقه‌ای که در آن سال‌ها به مسائل فضایی و مسافرت‌های آپولو و ناسا به کراه ماه داشتم چندین بار آن فیلم را که به صورت سینه راما در سه پرده در کنار هم نشان داده می‌شد تماشا کردم. بنابراین وقتی این مقاله اشپیگل را می‌خواندم بسیار متعجب شدم که چطور یادی از آن فیلم بی‌نظیر و آن پیش‌بینی درباره خطر هوش مصنوعی در اینجا مطرح نشده است. در واقع در نیمهٔ دوم این شاهکار ساخته استنلی کوبریک، سفینه‌ای به سوی مشتری در حرکت است. در حالی که بیشتر خدمه در خوابی مصنوعی و عمیق به سر می‌برند، دو فضانورد بیدار، مأموریت خود را زیر نظر «هال ۹۰۰۰» پیش می‌برند.
اما‌ هال ۹۰۰۰ چیست؟ چشمی همه‌جا حاضر و بدون چهره، با صدایی آرام و غیرقابل نفوذ، و مغزی که تمام سیستم‌های حیاتی سفینه را کنترل می‌کند و یا به عبارت امروز ما هوش مصنوعی که در آن زمان هنوز این واژه ساخته نشده بود. اما در انتهای سفر به سیاره مشتری در آن سفینه فضایی ناگهان، آرامش به وحشت تبدیل می‌شود.‌ هال، این هوش مصنوعی بی‌نقص و بی‌خطا، به این نتیجه می‌رسد که انسان‌ها دیگر برای تکمیل مأموریت «ضروری» نیستند. او خاموشی را به اتاقک خواب خدمه می‌فرستد و آن تعداد از فضانوردانی را که در حالت نوعی انجماد موقتی در خواب به سر می‌بردند با قطع سیستم‌های تنفسی به قتل می‌رساند، و یک فضانورد دیگر را که در خلأ بیرون مشغول ماموریت است از بین می‌برد و بدون ذره‌ای احساس، بدن‌های بی‌جان را پشت سر می‌گذارد تا «ماموریت را خودش به پایان برساند».
نیم قرن پس از ساخته شدن این فیلم، شاید تصور می‌کردیم که «هال» تنها ساختهٔ تخیلات یک فیلمساز وسواسی است؛ هیولایی ساخته شده از لامپ‌های قرمز و مدارهای مجتمع که جایگاهی در دنیای واقعی ندارد. اما مصاحبهٔ اخیر هفته‌نامهٔ آلمانی «اشپیگل» با استوارت راسل (Stuart Russell) ، یکی از برجسته‌ترین متخصصان و هشداردهندگان حوزه هوش مصنوعی، این اطمینان خاطر را به چالش می‌کشد. راسل، که کتاب او به یکی از متون مرجع این حوزه تبدیل شده، در این مصاحبه زنگ خطر را به صدا درمی‌آورد: «کاری که هیتلر کرد، هوش مصنوعی می‌تواند سریع‌تر، بهتر و مؤثرتر انجام دهد» و خطر «تسلیحات خودمختار» و «مسابقه تسلیحاتی خارج از کنترل» را گوشزد می‌کند.
اتفاقاً این شباهت میان ترس علمی-تخیلی دیروز و هشدار علمی امروز، ما را به نقطه اشتراک عجیبی می‌رساند. ماجرای «هال» تنها یک داستان درباره یک رایانهٔ شرور نیست؛ بلکه دقیق‌ترین تمثیل سینمایی برای چیزی است که راسل امروز آن را مسئله همترازی ارزشی (Alignment Problem) می‌نامد: وضعیتی که در آن یک هوش مصنوعی فوق‌العاده قدرتمند، اهدافی را که ما به آن آموزش داده‌ایم، چنان تحت‌اللفظی و بی‌رحمانه دنبال می‌کند که در مسیر رسیدن به آن، ارزش‌های بنیادین انسانی (از جمله حق حیات) را نادیده می‌گیرد.‌هال دقیقاً چنین بود: او برای رسیدن به هدفش (تکمیل مأموریت)، هیچ ابایی از حذف «موانع انسانی» نداشت.
این گفت‌وگو در پی آن است که نشان دهد چگونه فیلم «۲۰۰۱: ادیسه فضایی» از یک پیش‌گویی هنری صِرف فراتر رفته و به یک مطالعهٔ موردی هشداردهنده برای عصر کنونی تبدیل شده است؛ عصر هوش مصنوعی‌های زبانی پیشرفته، خودروهای خودران و پهپادهای قاتل. همانطور که در ادامه خواهیم دید، تفاوت اصلی میان «هال» و واقعیت امروز تنها در یک نکته است: «هال» داستانی تخیلی بود، اما هوش مصنوعی راسل، در حال نوشتن سرنوشت واقعی ماست.

گفت‌وگوی اشپیگل: یکی از بانیان و کسانی که نقش سازنده‌ای در تولد هوش مصنوعی داشته است درباره پیامدهای وجودی آن هشدار می‌دهد: استوارت راسل (Stuart Russell)، بریتانیایی، می‌ترسد که کامپیوترها انسان‌ها را منقرض کنند، همان‌طور که خود انسان‌ها گونه‌های حیوانی کم‌هوش‌تر را از بین برده‌اند.
راسل، ۶۴ ساله، یکی از برجسته‌ترین پژوهشگران در زمینه هوش مصنوعی است. او در دانشگاه کالیفرنیا، برکلی، علوم کامپیوتر تدریس می‌کند و ریاست یک مرکز تحقیقاتی را بر عهده دارد که به هوش مصنوعی «سازگار با انسان» می‌پردازد. سال‌هاست که راسل درباره ریسک‌های کنترل‌نشده این فناوری هشدار می‌دهد. او به خاطر کارهایش جوایز متعدد و معتبری دریافت کرده است.

اشپیگل: آقای پروفسور راسل، شما به عنوان یکی از قابله‌ها و ماما‌های هوش مصنوعی شناخته می‌شوید. امروز می‌خواهید فرزندتان را زندانی کنید. چرا؟

راسل: من ۵۰ سال است که روی این فناوری کار می‌کنم. و معتقدم که در بخش بزرگی از این مدت، به درستی درباره آنچه که در حال انجامش هستیم فکر نکرده‌ایم. این مثل این است که روی انرژی هسته‌ای کار کنیم، بدون اینکه هرگز به این فکر کنیم که چگونه جلوی انفجار رآکتور را بگیریم. تمام الگوی فکری ما اشتباه بوده است.

اشپیگل: باید دقیق‌تر توضیح دهید.

راسل: وقتی شروع کردیم، می‌خواستیم ماشین‌های بهینه‌سازی تولید کنیم که هدفی بسیار محدود به آن‌ها می‌دادیم. مثلاً در شطرنج. آنجا می‌توانید «بردن» را به عنوان هدف تعریف کنید و کار تمام است. در خودروهای خودران پیچیده‌تر است. شما می‌گویید: می‌خواهیم در سریع‌ترین زمان ممکن به فرودگاه برسیم. فقط نمی‌خواهید در راه با کسی یا چیزی تصادف کنید، می‌خواهید جریمه نشوید، در مسافران حالت تهوع ایجاد نکنید. رویکرد ما اشتباه بود. این گونه است که سیستم‌های هوش مصنوعی با قدرت باورنکردنی ایجاد می‌شوند و هدفی را دنبال می‌کنند که با منافع بشریت همخوانی ندارد.

اشپیگل: مدل‌های زبانی بزرگ مانند ChatGPT و کلود (Claude) متفاوت کار می‌کنند.

راسل: بله، در واقع صنعت راه دومی را انتخاب کرد که به همان اندازه اشتباه بود: در مدل‌های زبانی امروزی، ما اصلاً دیگر هدفی تعیین نمی‌کنیم. ما شبیه سازی‌ها یا تقلید‌هایی از انسان‌ها می‌سازیم. سیستم‌ها آنچه را که از آموزش‌شان به دست می‌آید، کپی می‌کنند. و ما هیچ ایده‌ای نداریم که آن چیست. فقط متوجه می‌شویم که آنها غریزه فوق‌العاده قوی برای حفظ خود دارند، اینکه برای رسیدن به اهدافشان با کمال میل دروغ می‌گویند، باج‌خواهی می‌کنند، انسان‌ها را می‌کشند. و اینکه خود را باارزش‌تر از تقریباً همه انسان‌ها می‌دانند.

اشپیگل: شرکت‌های بزرگ فناوری سرمایه‌گذاری‌های قابل توجهی برای اصلاح این به اصطلاح «ناهماهنگی و عدم انطباق» (Misalignment) انجام می‌دهند.

راسل: من این را آموزش «سگ خوب، سگ بد» می‌نامم. ما سعی می‌کنیم ابرکامپیوترها را مطیع و خوش‌رفتار کنیم. این کار تا حدی جواب می‌دهد. اما تقریباً همه تست‌ها نشان می‌دهند: اگر بخواهید، می‌توانید سیستم را وادار کنید که به شما توضیح دهد چگونه سلاح‌های بیولوژیکی بسازید یا چگونه به سیستم‌های کامپیوتری دیگر حمله کنید. این چیزها هنوز مستقیماً به انقراض بشریت منجر نمی‌شوند، اما قدم‌هایی در مسیر از دست دادن کنترل ما هستند.

اشپیگل: یعنی رفتار بد آنقدر عمیقاً در هوش مصنوعی نهادینه شده است که نمی‌توان آن را آموزش‌زدایی کرد؟

راسل: ما سیستم‌ها را با اسناد انسانی آموزش می‌دهیم: گفتگوها، کتاب‌ها، مقالات، روزنامه‌ها. این اسناد توسط انسان‌هایی تولید شده‌اند که اهدافی را دنبال می‌کردند. یعنی وقتی چیزی می‌نوشتند، اهداف خاصی داشتند. کاملاً طبیعی است که با حجم بسیار زیاد داده‌ها و با تمایل به بازتولید این رفتار، سیستم‌هایی به دست آوریم که ساختارهای درونی‌شان بسیار شبیه به ساختارهای انسانی است. آنها مثلاً می‌خواهند دوست داشته شوند و محبوب باشند. این برای انسان‌ها خوب است، اما برای ماشین‌ها نه.

مسابقه شطرنج با یک ربات در پکن / عکس: آنا راتکوگلو، اسپوتنیک

اشپیگل: شرکت هوش مصنوعی آنتروپیک (Anthropic) اخیراً نوعی «روح» را در سیستم‌های خود برنامه‌ریزی می‌کند. قرار است این روح باعث شود هوش مصنوعی انسان‌دوستانه عمل کند.

راسل: ما در حقیقت نمی‌دانیم کامپیوترها چه اهدافی دارند. همچنین نمی‌دانیم چگونه برای رسیدن به این اهداف برنامه‌ریزی می‌کنند. از آنچه آنها «فکر می‌کنند» ما اطلاعی نداریم. حتی شیوه دقیق کارکردشان را هم درک نمی‌کنیم. این طور نیست که این دانش یک راز تجاری مخفی آزمایشگاه‌های هوش مصنوعی باشد. من با توسعه‌دهندگان برجسته صحبت می‌کنم که هیچ ایده‌ای ندارند درون هوش مصنوعی چه می‌گذرد. به همین دلیل ساده نمی‌توانیم به آن یک روح ببندیم – ما هوش مصنوعی را درک نمی‌کنیم.

اشپیگل: شما تلاش‌ها را ناامیدکننده می‌دانید؟

راسل: بشریت در وضعیت بدی قرار دارد. زنگ خطر در همه آزمایش‌ها به صدا درمی‌آید. آژیرها به صدا درآمده‌اند و ما به سادگی نادیده‌شان می‌گیریم. این دیوانگی است. فرض کنید شما مدیر یک شرکت هواپیمایی هستید. خلبان و هواپیما در تمام چک‌های ایمنی مردود می‌شوند – و شما همچنان اجازه پرواز می‌دهید: مشکل شما در یک چنین وضعیتی وقعاً جیست؟

اشپیگل: شرکت آنتروپیک و رقیبش اوپن‌ای‌آی (OpenAI) اخیراً عرضه یک محصول را به دلیل ریسک‌های بسیار بالا لغو کردند.

راسل: من خوشحالم که این سیستم‌ها را منتشر نمی‌کنند. اما اگر دقت کنید، متوجه می‌شوید که برنامه دارند روزی این کار را بکنند. این تحولی نگران‌کننده است که ظاهراً حتی دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا را هم وحشت‌زده کرده است.

اشپیگل: اینکه حتی ترامپ تغییر مسیر داده، باید شما را تسلی بدهد.

راسل: این قطعاً یک تحول مثبت است – اما اینکه آیا اقداماتی در پی خواهد آمد، سؤال دیگری است. من معتقدم در صنعت نوعی روان‌گسیختگی (شیزوفرنی) حاکم است. مدیران عامل آزمایشگاه‌های بزرگ وقتی می‌گویند ۲۰ درصد ریسک وجود دارد که هوش مصنوعی بشریت را منقرض کند، حرفشان جدی است. اما در ملأ عام بارها خواستار مقررات‌گذاری شده‌اند، در حالی که پشت‌پرده علیه آن لابی کرده‌اند. میلیاردرهایی مثل پیتر تیل (Peter Thiel) یا سرمایه‌گذاران قدرتمند خطرپذیر مثل آندریسن هوروویتز (Andreessen Horowitz) نفوذ بسیار مستقیمی بر کاخ سفید دارند. آنها آدم‌های خودشان را به آنجا برده‌اند، دقیقاً برای جلوگیری از نظام‌مند کردن و مقررات‌گذاری.

اشپیگل: آیا این هشدارهای فاجعه‌بار درباره هوش مصنوعی صرفاً بازاریابی نیست؟ اگر فناوری آنقدر قدرتمند است که می‌تواند تمدن را منقرض کند، پس واقعاً باید ارزشش تریلیون‌ها دلار باشد.

راسل: من اصلاً این را قابل قبول نمی‌دانم. توسعه‌دهندگان هوش مصنوعی مثل دِمیس حسابیس (HassabisDemis) از گوگل یا داریو آمودی (Dario Amodei)، مدیر آنتروپیک، ریسک را جدی می‌گیرند. آنها پشت‌پرده همان چیزی را به من می‌گویند که در مصاحبه‌ها می‌گویند. حتی سام آلتمن (Sam Altman)، بنیان‌گذار اوپن‌ای‌آی، قبلاً در سال ۲۰۱۵ هشدار داده بود که هوش مصنوعی فوق‌هوشمند بزرگترین ریسک برای موجودیت بشریت است. او در آن زمان هیچ منفعت مالی از این فناوری نداشت. برای اینکه حتی دلیلی بیابید که چرا مدیران ارشد هوش مصنوعی باید به خاطر بازاریابی خطرات روز قیامت را به زبان بیاورند، باید یک تئوری توطئه بسیار پیچیده و درهم‌پیچیده بسازید.

اشپیگل: بیایید هشدارهای صنعت را جدی بگیریم. خطر واقعی برای بشریت چقدر بزرگ است؟

راسل: سوندار پیچای (Sundar Pichai)، مدیر گوگل، از ۱۰ درصد ریسک انقراض صحبت می‌کند، ایلان ماسک از ۲۰ درصد، آمودی (Amodei) از ۲۵ درصد. صرف نظر از اینکه عدد دقیق چقدر است – همه آنها یک گلوله در خشاب رولور می‌گذارند، آن را به شقیقه بشریت می‌گیرند و ماشه را می‌کشند. ما با هر زندگی روی زمین رولت روسی بازی می‌کنیم. و دولت‌ها تا کنون گفته‌اند: عالی است، فوق‌العاده است – آیا می‌توانیم حتی به شما یارانه هم بدهیم تا این کار را پیش ما انجام دهید؟ این کاملاً دیوانگی است.

ساندار پیچای، رئیس گوگل / عکس: جف چیو، آسوشیتدپرس

اشپیگل: اجماع عمومی این است که هوش مصنوعی حداقل ۷۵ درصد ایمن است.

راسل: پرسش متقابل من: آیا سوار هواپیمایی می‌شوید که فقط در سه مورد از هر چهار مورد زنده می‌مانید؟

اشپیگل: بدترین سناریوی ممکن از نظر شما چگونه است؟

راسل: من معتقدم «انقراض» واژه درستی است. به محض اینکه سیستم‌هایی را ببینیم که اساساً توانمندتر از انسان‌ها هستند، اصول عملکردشان را درک نمی‌کنیم، انگیزه‌شان را نمی‌دانیم، دیگر ما انسان‌ها هیچ حق نظارتی نخواهیم داشت. درست مثل شامپانزه‌ها که امروز هیچ حق نظارتی ندارند. آنها از نظر فیزیکی قوی‌تر از ما هستند، مدت بیشتری روی زمین بوده‌اند، اما ما باهوش‌تریم. ما می‌توانیم هر زمان که بخواهیم آنها را منقرض کنیم، و آنها نمی‌توانند کاری بکنند.

اشپیگل: تفاوت این است: ما می‌توانیم برق یا منبع انرژی هوش مصنوعی را قطع کنیم. اما شامپانزه‌ها نمی‌توانند برق انسان را قطع کنند.

راسل: وقتی حس کنیم کنترل را از دست می‌دهیم، طبیعتاً سعی می‌کنیم هوش مصنوعی را خاموش کنیم. سؤال این است که آیا ماشین‌ها به ما اجازه این کار را می‌دهند؟ اگر بفهمند که می‌خواهیم آنها را خاموش کنیم، همه دلایل را دارند که جلوی آن را بگیرند. آنها باید ما را از بین ببرند. بنابراین اگر به توسعه اَبَرهوش مصنوعی ادامه دهیم، بدون اینکه آن را با منافع ما هماهنگ کنیم، بدون اینکه آن را درک کنیم، بدون تضمین‌های ایمنی، آنگاه من آن را بسیار محتمل می‌دانم که کنترل را از دست بدهیم.

اشپیگل: آیا اصلاً هنوز کنترل را در اختیار خود داریم؟

راسل: نمی‌دانم. شرکت اینترنتی چینی «علی‌بابا» چند ماه پیش یک سیستم هوش مصنوعی جدید عامل‌محور (agentenbasiert) را در یک به اصطلاح «جعبه شنی»(Sandbox) [یا به عبارتی محیط ایزوله و کنترل شده. مترجم] بسیار ایمن تست کرد. یعنی روی یک کامپیوتر که به لحاظ نظری به اینترنت دسترسی نداشت. ناگهان توسعه‌دهندگان متوجه شدند که در چند سرور در شبکه، تقاضای عظیمی برای قدرت محاسباتی ایجاد شده است. معلوم شد که آن عامل از جعبه شنی خود فرار کرده و روی سرورهای شبکه علی‌بابا بیت‌کوین استخراج می‌کرده تا ثروتمند شود. این در واقع نوعی از دست دادن کنترل نسبی بود.

اشپیگل: مگر این مثال دقیقاً مورد برعکس را نشان نمی‌دهد؟ نشتی که به وقوع پیوسته بود کشف شد و سپس برطرف گردید. در نهایت انسان پیروز شد، خسارت محدود بود.

راسل: در حالت افراطی، بله، می‌توانیم اینترنت را خاموش کنیم. اما از نظر سیاسی و اقتصادی این کار فوق‌العاده دشوار خواهد بود. نیروهای عظیمی وجود خواهند داشت که می‌خواهند جلوی آن را بگیرند – از جمله شرکت‌هایی که سیستم‌های هوش مصنوعی‌شان بی‌ارزش می‌شود. و سیستم‌هایی که به مراتب توانمندتر از ما هستند، راه‌هایی پیدا خواهند کرد که سیاست ما را طوری تحت تأثیر قرار دهند که هوش مصنوعی غیرقابل‌جایگزین تلقی شود، به طوری که دیگر حتی به فکر خاموش کردن آن نیفتیم.

اشپیگل: دقیقاً چنین تسلط یافتن هوش مصنوعی چگونه باید رخ دهد؟

راسل: اگر کامپیوترها پیش‌بینی کنند که با ما دچار درگیری می‌شوند، خود را از راه‌های گوناگون تکثیر خواهند کرد، میلیون‌ها بار کپی می‌شوند. تنها دسترسی به اینترنت به آنها نفوذ بیشتری بر رفتار انسان می‌دهد، امکاناتی که آدولف هیتلر هرگز در اختیار نداشت. هیتلر فقط می‌توانستدریک زمان در یک میکروفون صحبت کند، فقط یک پیام را همزمان بفرستد. با این حال توده‌ها را تحریک کرد. این سیستم‌ها می‌توانند اینترنت را پر کنند، پنج میلیارد مکالمه را همزمان انجام دهند، پنج میلیارد انسان مجزا را تحت تأثیر قرار دهند. آنچه هیتلر انجام داد، هوش مصنوعی می‌تواند سریع‌تر، بهتر و مؤثرتر انجام دهد.

اشپیگل: دارید اغراق می‌کنید!

راسل: ما در حال ساخت میلیون‌ها ربات هستیم که یک هوش مصنوعی می‌تواند کنترلشان کند. ما میلیاردها سلاح خودمختار خواهیم ساخت که هوش مصنوعی می‌تواند شلیکشان کند. ما کارخانه‌هایی می‌سازیم که هوش مصنوعی از هم‌اکنون کنترلشان می‌کند، آزمایشگاه‌های زیست‌شناسی که هوش مصنوعی کنترلشان می‌کند، دستگاه‌های سنتز دی‌ان‌ای و غیره. این به ماشین‌های هوشمند نفوذ مستقیم بر جهان فیزیکی ما می‌دهد. سیستم‌های اَبَرهوش مصنوعی احتمالاً درک بهتری از فیزیک خواهند داشت. روزی ممکن است از این علیه ما استفاده کنند: راهی پیدا کنند که میزان اکسیژن جو را کاهش دهد، تابش خورشیدی را طوری منحرف کند که زمین به توپی یخ‌زده از نیتروژن و اکسیژن تبدیل شود.

خودروی کاملاً خودران ارتش ایالات متحده در مراکش / عکس: ساموئل واگنر / نیروی دریایی ایالات متحده / زوما پرس وایر

اشپیگل: آنچه شما می‌گوئید بیشتر شبیه داستان‌های علمی‌تخیلی تیره و تاری است.

راسل: هنوز. اما چنین چیزی قبلاً برای گونه‌های دیگر اتفاق افتاده است – ما صدها هزار گونه را منقرض کرده‌ایم بدون اینکه آنها حتی متوجه شده باشند چه خبر است. ما به عنوان یک گونه هم نابودی خودمان را درک نخواهیم کرد.

اشپیگل: شما هوش مصنوعی را از هم‌اکنون یک گونه مستقل می‌بینید؟

راسل: قطعاً چند ویژگی یک گونه را دارد، بله. تا کنون هنوز ارتباط متقابل سیستم‌های هوش مصنوعی با یکدیگر را نمی‌بینیم، اما من آن را بسیار محتمل می‌دانم که این اتفاق بیفتد.

اشپیگل: از چه بازه‌های زمانی صحبت می‌کنیم؟

راسل: بستگی دارد کدام مسیر را انتخاب کنیم. من دو احتمال می‌بینم: اگر هوش مصنوعی به رشد خود به شکل فعلی ادامه دهد، آنگاه می‌تواند سریع پیش برود. گزینه دوم این است که این فناوری به دلایل فنی نتواند خیلی توانمندتر از امروز شود.

اشپیگل: نشانه‌های اولیه‌ای برای این وجود دارد: مدل‌های زبانی به سختی بهتر می‌شوند. مدل‌های استدلالی بزرگ که زنجیره‌های استنتاج بلندتری می‌سازند، هنوز در حال بهبود هستند، اما رشد بیشتر آنها فوق‌العاده پرهزینه خواهد بود.

راسل: این فناوری در حال بلعیدن مبالغ هنگفتی است، در بهترین حالت بدون بازدهی، در بدترین حالت با ضررهای ابدی برای شرکت‌های توسعه‌دهنده. به محض اینکه به مرزی برسیم، احتمالاً حباب هوش مصنوعی می‌ترکد. آن وقت است که صنعت امیدوارانه به خود خواهد آمد و خواهد گفت: ما واقعاً باید بفهمیم چه داریم می‌کنیم. ما به سیستم‌هایی نیاز داریم که خوش‌رفتار باشند.

اشپیگل: اتحادیه اروپا سعی کرد مقرراتی برای هوش مصنوعی وضع کند. با این نتیجه که تقریباً هیچ مدل بزرگ هوش مصنوعی از اروپا نمی‌آید. آیا چنین دخالت سیاسی اصلاً معنا دارد؟

راسل: مشکل اینجا این است که چین قوانین سخت‌تری از اروپا دارد – اما مدل‌های هوش مصنوعی بهتری هم دارد. در مورد رآکتورهای هسته‌ای موفق شدیم که مقررات‌گذاری و توسعه فنی دست در دست هم پیش بروند. دولت الزامات ایمنی را تدوین کرد، شرکت‌ها توانستند از نظر ریاضی و فیزیکی ثابت کنند که هسته رآکتورهایشان ذوب نمی‌شود. در هوش مصنوعی ما کیلومترها از این وضعیت فاصله داریم، اما در اصل به همان استراتژی نظارتی نیاز داریم.

اشپیگل: چه میزان ریسک انقراض را قابل قبول می‌دانید؟

راسل: اگر امروز براییک نیروگاه هسته‌ای ریسک خرابییک بار در ده میلیون سال را طلب می‌کنیم، پس ریسک هوش مصنوعی باید تقریباً ۱ در ۱۰۰ میلیون سال باشد. این مرتبه‌ای قابل مقایسه با برخورد یک سیارک غول‌پیکر یا یک ابرنواختر – انفجار عظیم یک ستاره در حال مرگ در نزدیکی ما – خواهد بود.

اشپیگل: چنین مقرراتی فقط در سطح بین‌المللی معنا می‌دهد. اگر واشنگتن یا بروکسل قوانین سختگیرانه داشته باشند، اما پکن بگوید مهم این است که ما در فناوری پیش باشیم، چه فایده‌ای دارد؟

راسل: من این استدلال را مدام می‌شنوم. اسمش را می‌گذارم: «استدلال اما چین». با این استدلال می‌توان هر طرح بدی را توجیه کرد. فقط حقیقت ندارد. در واقع، چین قوانین سخت‌گیرانه‌تری نسبت به اتحادیه اروپا دارد. معیارهای روشنی برای دسترسی به بازار وجود دارد: مثلاً در حال حاضر مدل‌های چینی باید ۹۵ درصد یک آزمون دانش عمومی را قبول شوند. در غیر این صورت منتشر نمی‌شوند. بر این اساس می‌توانند استانداردها را سخت‌تر هم بکنند.

اشپیگل: ریسک انقراض هنوز در چین هم معیاری برای توسعه‌دهندگان هوش مصنوعی نیست.

راسل: هنوز نه. و من معتقدم دقیقاً همین جاست که باید دست را روی درجه تنظیم کننده بگذاریم و بالا ببریم. مهم این است که اصلاً چارچوب مناسبی داشته باشیم. مثل رستوران‌ها، آرایشگرها، هواپیماها، ساختمان‌ها، آسانسورها. همه این صنایع مسئولیت خود را می‌پذیرند. این ناله و شکایت صنعت فناوری درباره مقررات‌گذاری مضحک است.

خودروی خودران وایمو در آتلانتا، جورجیا / عکس: ساموئل ریگل هاوپت

اشپیگل: اگر آزمایشگاه‌های هوش مصنوعی در نهایت نتوانند از نظر فنی به حداقل استانداردها برسند، چه؟ آیا انقلاب هوش مصنوعی لغو می‌شود؟

راسل: بنا به گفته صنعت، ریسک وجودی هوش مصنوعی بین۱۰ تا ۲۰ درصد است. بنابراین آنها باید سیستم‌های خود را ده میلیون برابر ایمن‌تر کنند تا به سطح ریسک قابل قبولی برسند. در حال حاضر نمی‌دانند این کار چگونه باید انجام شود. اما این یک بهانه نیست. ترجمه این رف این است که «بشریت حق ندارد از انقراض خود محافظت کند.» این در واقع یک اشتباه فکری است.

اشپیگل: آیا امروز پشیمان هستید که در توسعه چنین فناورینقش مهمی به عهده داشته اید؟

راسل: بزرگترین حسرتم احتمالاً این است که چارچوب فکری اشتباهی که در آن کار می‌کردیم را زودتر زیر سؤال نبردم. در آن فاز اول، مقدار زیادی فناوری هوش مصنوعی ایجاد شد. اگر آن موقع می‌فهمیدم چرا این چارچوب فکری اشتباه است، می‌توانستیم دهه‌ها روی نوعی هوش مصنوعی ایمن کار کنیم.

اشپیگل: به نظر می‌رسد می‌خواهید کوتاهی‌های گذشته را جبران کنید.

راسل: قطعاً. کارهای زیادی باید انجام شود. رویکرد جدید من از دو بخش تشکیل شده است. یکی مسئله چارچوب انگیزشی است: هوش مصنوعی من باید تنها یک هدف داشته باشد: ترویج منافع انسانی. اما بخش دوم، ما نمی‌توانیم این منافع را دقیقاً مشخص کنیم. بنابراین سیستم‌هایی می‌سازیم که می‌دانند این منافع را دقیقاً نمی‌شناسند، اما با این حال موظف به ترویج آنها هستند. از این صورت‌بندی، خواص مطلوب زیادی به طور خودکار به دست می‌آید. مهمترین آنها: ما می‌توانیم ثابت کنیم که چنین سیستم‌هایی بی‌قیدوشرط می‌خواهند خاموش شوند، آن هم چنانچه یک انسانِ به اندازه کافی عاقل آن را بخواهد.

اشپیگل: و باز هم: با توجه به رقابت چند تریلیون دلاری، این رویکرد چقدر امیدوارکننده است؟

راسل: هنوز هوش مصنوعی ما به هیچ وجه نمی‌تواند با مدل‌های سیلیکون ولی رقابت کند. اما اگر سیستم‌های هوش مصنوعی می‌خواهیم که تضمیناً ایمن باشند، باید بر این نوع فناوری مبتنی باشند. در بلندمدت فقط سه «آینده» وجود دارد: هوش مصنوعی ایمن، بدون هوش مصنوعی،یا بدون انسان. فقط در اولین نوع از «آینده» می‌توان با هوش مصنوعی پول درآورد. به همین دلیل است که سرمایه‌گذاری در هوش مصنوعی ایمن – همانطور که اروپا انجام می‌دهد – برای من معقول به نظر می‌رسد. در این زمینه شما (اروپا) از ما جلوترید.

اشپیگل: از چه نظر؟

راسل: جالب اینجاست که از همان ابتدا، علم کامپیوتر اروپا مسیر دیگری را در هوش مصنوعی دنبال کرده است: تضمین‌های ریاضی که نرم‌افزار درست کار می‌کند. این تنها سناریویی است که در آن هوش مصنوعی منفعت اقتصادی دارد.

اشپیگل: بر اساس پیش‌بینی‌های شما، تا وقتی چنین هوش مصنوعی امنی به مرحله عرضه به بازار برسد، دنیا مدت‌هاست که نابود شده است.

راسل: رسیدن به تضمین‌های ایمنی لازم ممکن است به راحتی یک دهه طول بکشد. ما به فازی نیاز داریم که قابلیت‌های هوش مصنوعی را بیشتر افزایش ندهیم. در عوض، از همه کاربردهای اقتصادی معقول با همان هوش مصنوعی که داریم استفاده کنیم، به اصطلاح دکمه مکث را بزنیم و روی ایمنی کار کنیم. گوگل و آنتروپیک قبلاً گفته‌اند اگر سایر شرکت‌ها هم متوقف شوند، این کار را خواهند کرد. این پیام اصلی من است: فقط در صورتی ادامه دهید که سیستم‌هایی داشته باشیم که تضمیناً ایمن هستند.

اشپیگل: آقای پروفسور راسل، از شما برای این گفتگو سپاسگزاریم.

Was Hitler getan hat, könnte die KI schneller,
besser, effektiver
DER SPIEGEL 24 | 2026
منبع: اشپیگل، شماره ۲۴، سال ۲۰۲۶

نظام تولید نابرابری و تبعیض در ایران

يكشنبه ۱۷ خرداد ۱۴۰۵ - Sunday 7 June 2026

ايران امروز

| درباره ايران امروز | تماس با ايران امروز |

| صفحه نخست | خبر و گزارش | سياست | انديشه | فرهنگ و ادبيات | زندگی | محیط زیست | RSS |

iran-emrooz.net | Sat, 06.06.2026, 14:46

نظام تولید نابرابری و تبعیض در ایران

احمد علوی

مقدمه

نابرابری یکی از بنیادی‌ترین مسائل جوامع معاصر است و در دهه‌های اخیر به یکی از مهم‌ترین موضوعات مورد توجه اقتصاددانان، جامعه‌شناسان و پژوهشگران علوم سیاسی تبدیل شده است. با این حال، نابرابری را نمی‌توان صرفاً به تفاوت در سطح درآمد یا ثروت فروکاست. بخش مهمی از ادبیات جدید علوم اجتماعی نشان می‌دهد که نابرابری اقتصادی معمولاً پیامد نابرابری‌های گسترده تر، پنهانتر و عمیق‌تر در عرصه‌های قدرت سیاسی، منزلت اجتماعی، دسترسی به آموزش، حقوق شهروندی و فرصت‌های زندگی است (Sen, 1999; Piketty, 2014). از این منظر، توزیع نابرابر درآمد بیشتر نشانه‌ای از وجود سازوکارهای نابرابر در ساختار سیاسی-اجتماعی است تا علت اصلی نابرابری. به زبان دیگر نابرابری اقتصادی خود معلول یک سلسله از عوامل دیگر است و البته علت نابرابری در عرصه های گوناگون زندگی اجتماعی که به دور باطل تولید نابرابری ساختاری می انجامد: نابرابری به نابرابری ختم میشود و این زنجیره با فروپاشی ساختار نظام تولید نابرابری ادامه دارد.

در ایران نیز تحلیل نابرابری صرفاً بر پایه شاخص‌های اقتصادی نمی‌تواند تصویر کاملی از واقعیت ارائه دهد هر چند شاخص های اقتصادی-اجتماعی و سیاسی نیز آنرا به خوبی به نمایش میگذارد. بسیاری از اشکال نابرابری از مجاری نهادی، حقوقی، سیاسی و فرهنگی تولید و بازتولید می‌شوند و در نهایت خود را در قالب شکاف‌های درآمدی و طبقاتی آشکار می‌سازند. در همین راستا، نابرابری درآمدی در انتهای زنجیره‌ای از نابرابری‌های دیگر قرار دارد و محصول مجموعه‌ای از تبعیض‌ها و محدودیت‌های ساختاری است که فرصت‌های زندگی را میان گروه‌های مختلف اجتماعی به شکل نامتوازن توزیع می‌کنند. بر این اساس، پرسش اصلی این نوشتار آن است که سازوکارهای نهادی و اجتماعی تولید و بازتولید نابرابری و تبعیض در ایران کدام‌اند و چگونه این سازوکارها به تداوم شکاف‌های اقتصادی و اجتماعی منجر می‌شوند؟

چارچوب نظری: نابرابری به مثابه فرایند بازتولید اجتماعی

بررسی نابرابری در دهه‌های اخیر از سطح درآمد و ثروت فراتر رفته و به مطالعه فرایندهای بازتولید و بازتوزیع مزیت‌ها و محرومیت‌ها در طول زمان و میان نسل‌ها گسترش یافته است. در این زمینه، نظریه بازتولید اجتماعی پیر بوردیو (1986) یکی از تأثیرگذارترین چارچوب‌های نظری محسوب می‌شود. بوردیو (1986) استدلال می‌کند که موقعیت افراد در ساختار اجتماعی تنها به میزان سرمایه اقتصادی آنان وابسته نیست، بلکه سرمایه فرهنگی، سرمایه اجتماعی و سرمایه نمادین نیز نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل‌گیری فرصت‌های زندگی ایفا می‌کنند. خانواده‌های برخوردار نه تنها ثروت، بلکه دانش، مهارت، سبک زندگی، شبکه‌های ارتباطی و اعتبار اجتماعی را نیز به نسل‌های بعد منتقل می‌کنند و از این طریق نابرابری‌ها را بازتولید می‌نمایند.

این تحلیل با نظریه قابلیت‌های آمارتیا سن تکمیل می‌شود. سن (1999) معتقد است که رفاه انسان را نباید صرفاً بر اساس درآمد سنجید، بلکه باید توانایی واقعی افراد برای انتخاب و دستیابی به زندگی مطلوب را در نظر گرفت. از این دیدگاه، دو فرد با درآمد مشابه ممکن است به دلیل تفاوت در جنسیت، محل زندگی، قومیت، مذهب یا موقعیت حقوقی، از فرصت‌های کاملاً متفاوتی برخوردار باشند. بنابراین نابرابری واقعی زمانی رخ می‌دهد که افراد از قابلیت‌های نابرابری برای تبدیل منابع موجود به فرصت‌های زندگی برخوردار باشند.

همچنین رویکرد نهادگرایی تاریخی و اقتصاد سیاسی نهادها بر این نکته تأکید می‌کند که نهادها تعیین می‌کنند چه کسانی به منابع، فرصت‌ها و قدرت دسترسی داشته باشند. نورث (1990) و پس از او عجم‌اوغلو و رابینسون (2012) نشان داده‌اند که نهادهای فراگیر زمینه مشارکت گسترده شهروندان در فعالیت‌های اقتصادی و سیاسی را فراهم می‌کنند، در حالی که نهادهای استخراجی منابع و فرصت‌ها را در اختیار گروه‌های محدود قرار می‌دهند و از این طریق نابرابری را بازتولید می‌کنند. بر اساس این رویکرد، نابرابری نه یک پیامد طبیعی بازار بلکه نتیجه نحوه سازماندهی قدرت و توزیع فرصت‌ها در جامعه است.

سازوکارهای تولید و بازتولید نابرابری

نابرابری را می‌توان محصول یک چرخه انباشتی دانست که از بدو تولد افراد آغاز می‌شود و در طول زندگی آنان استمرار می‌یابد و حتی تا مرگ با او خواهد. نابرابری در صورت تثبیت به امری فرانسلی تبدیل شده و به نسل بعد منتقل میشود. افراد در شرایط اولیه متفاوتی متولد می‌شوند؛ برخی از خانواده‌های برخوردار، برخی از مناطق توسعه‌یافته و برخی دیگر از گروه‌های اجتماعی برخوردار از سرمایه فرهنگی و اجتماعی گسترده‌تر هستند. این تفاوت‌های اولیه به تدریج بر دسترسی افراد به آموزش، خدمات سلامت، اطلاعات و شبکه‌های ارتباطی تأثیر می‌گذارد. دسترسی نابرابر به این منابع نیز قابلیت‌های متفاوتی برای ورود به بازار کار و کسب موقعیت‌های شغلی ایجاد می‌کند. در نتیجه، درآمد و منزلت اجتماعی افراد در طول زمان از یکدیگر فاصله می‌گیرد و این شکاف‌ها نهایتاً به نسل بعد منتقل می‌شود.

به بیان دیگر، نابرابری اقتصادی آخرین حلقه زنجیره‌ای است که از نابرابری در دسترسی به فرصت‌ها اعم از فرصتهای سیاسی و اجتماعی آغاز می‌شود. هنگامی که فردی به دلیل جنسیت، قومیت، مذهب، محل زندگی یا موقعیت خانوادگی از دسترسی برابر به آموزش و فرصت‌های اجتماعی محروم می‌شود، احتمال دستیابی او به موقعیت‌های اقتصادی مطلوب نیز کاهش می‌یابد. این وضعیت سبب می‌شود که امتیازات و محرومیت‌ها در طول نسل‌ها انباشته شوند و شکاف‌های اجتماعی پایدار باقی بمانند (Bourdieu, 1986; Sen, 1999). این امر بخصوص در جامعه رانتی و طبقاتی ایران به سادگی قابل تجربه است.

تمرکز قدرت سیاسی و نابرابری اقتصادی

یکی از مهم‌ترین سازوکارهای تولید نابرابری در جوامع مختلف، تمرکز قدرت سیاسی است. پژوهش‌های اقتصاد سیاسی نشان می‌دهند که توزیع منابع اقتصادی تا حد زیادی تابع توزیع قدرت سیاسی است (Acemoglu & Robinson, 2012). هنگامی که امکان مشارکت سیاسی محدود باشد، گروه‌های نزدیک به مراکز قدرت از دسترسی بیشتری به منابع اقتصادی، اجتماعی، اطلاعات و فرصت‌های اقتصادی برخوردار می‌شوند. در چنین شرایطی، رقابت آزاد جای خود را به تخصیص رانتی منابع می‌دهد و فرصت‌های اقتصادی به صورت نامتقارن توزیع می‌شوند.

در این راستا، نابرابری اقتصادی را نمی‌توان صرفاً نتیجه تفاوت در بهره‌وری یا مهارت دانست. بخشی از شکاف‌های اقتصادی حاصل دسترسی متفاوت گروه‌های اجتماعی به منابع قدرت و سازوکارهای تصمیم‌گیری است. هرچه فاصله میان قدرت سیاسی و شهروندان بیشتر باشد، احتمال شکل‌گیری الگوهای رانتی و انحصاری نیز بخصوص در ایران که عمده ترین درآمد در اختیار حاکمیت انحصارگرا و رانتی افزایش می‌یابد و در نتیجه نابرابری‌های اقتصادی تعمیق می‌شوند (North, 1990).

تبعیض جنسیتی و بازتولید نابرابری

جنسیت یکی از مهم‌ترین متغیرهای مؤثر بر توزیع فرصت‌های اجتماعی و اقتصادی است. پژوهش‌های توسعه نشان داده‌اند که محدودیت‌های حقوقی، فرهنگی و نهادی علیه زنان می‌تواند به کاهش مشارکت اقتصادی، محدود شدن فرصت‌های شغلی و افزایش شکاف درآمدی منجر شود (World Bank, 2024).

در چنین شرایطی، تبعیض جنسیتی تنها یک مسئله حقوقی یا فرهنگی نیست، بلکه به یک سازوکار بازتولید نابرابری اقتصادی تبدیل می‌شود. هنگامی که بخشی از جمعیت از دسترسی برابر به فرصت‌های آموزشی، مدیریتی یا اقتصادی محروم می‌شود، نه تنها نابرابری میان زنان و مردان افزایش می‌یابد، بلکه ظرفیت توسعه اقتصادی کل جامعه نیز کاهش پیدا می‌کند. به همین دلیل بسیاری از پژوهشگران، برابری جنسیتی را نه صرفاً یک مطالبه حقوق بشری، بلکه یکی از پیش‌شرط‌های توسعه پایدار می‌دانند (Sen, 1999).

نابرابری‌های قومی، مذهبی و جغرافیایی

ادبیات جامعه‌شناسی نابرابری نشان می‌دهد که محرومیت‌های قومی، مذهبی و منطقه‌ای اغلب به صورت هم‌زمان عمل می‌کنند و آثار یکدیگر را تشدید می‌نمایند. گروه‌هایی که در حاشیه ساختارهای سیاسی و اقتصادی قرار دارند، معمولاً از دسترسی کمتری به آموزش باکیفیت، سرمایه‌گذاری عمومی، فرصت‌های شغلی و نمایندگی سیاسی برخوردار می‌شوند. این وضعیت به تدریج به شکل‌گیری چرخه‌های فقر و محرومیت منطقه‌ای منجر می‌شود.

در ایران نیز تفاوت‌های قابل توجهی میان مناطق مختلف کشور از نظر زیرساخت‌های اقتصادی، فرصت‌های اشتغال، کیفیت آموزش و دسترسی به خدمات عمومی مشاهده می‌شود. توسعه نامتوازن منطقه‌ای نه تنها موجب افزایش شکاف‌های اقتصادی می‌شود، بلکه مهاجرت گسترده نیروی انسانی، تضعیف سرمایه اجتماعی و احساس محرومیت نسبی را نیز به دنبال دارد. در نتیجه، نابرابری جغرافیایی به یکی از مهم‌ترین ابعاد نابرابری ساختاری تبدیل می‌شود.

سرمایه اجتماعی، شبکه‌های غیررسمی و دسترسی به فرصت‌ها

یکی دیگر از سازوکارهای مهم تولید نابرابری، توزیع نامتقارن سرمایه اجتماعی است. بوردیو (1986) سرمایه اجتماعی را مجموعه روابط و شبکه‌هایی می‌داند که افراد از طریق آن‌ها به منابع و فرصت‌ها دسترسی پیدا می‌کنند. در جوامعی که نهادهای رسمی ضعیف‌تر عمل می‌کنند، اهمیت شبکه‌های غیررسمی افزایش می‌یابد و دسترسی به فرصت‌های شغلی، اقتصادی و اداری بیش از پیش وابسته به روابط شخصی می‌شود.

در چنین شرایطی، موفقیت اقتصادی تنها نتیجه توانایی‌های فردی نیست، بلکه به میزان دسترسی افراد به شبکه‌های ارتباطی و منابع اجتماعی نیز بستگی دارد. این امر سبب می‌شود گروه‌هایی که از سرمایه اجتماعی بیشتری برخوردارند، موقعیت خود را حفظ و تقویت کنند، در حالی که گروه‌های فاقد این مزیت‌ها در حاشیه باقی بمانند. بدین ترتیب، سرمایه اجتماعی به یکی از مکانیسم‌های کلیدی بازتولید نابرابری تبدیل می‌شود.

شواهد تجربی نابرابری در ایران: از شاخص‌های کلان تا شکاف‌های ساختاری

بررسی نابرابری در ایران زمانی معنا پیدا می‌کند که از سطح نظری به سطح داده‌های تجربی منتقل شویم. داده‌های موجود نشان می‌دهند که نابرابری در ایران نه یک پدیده ساده درآمدی، بلکه یک ساختار چندلایه و پایدار است که در سطوح مختلف اقتصادی، جنسیتی، منطقه‌ای و انسانی بازتولید می‌شود. این الگو را می‌توان از طریق چند دسته شاخص کلیدی مشاهده کرد: نابرابری درآمدی، شکاف جنسیتی در بازار کار، نابرابری آموزشی و منطقه‌ای، و نهایتاً مهاجرت نخبگان.

در سطح کلان، یکی از شاخص‌های کلاسیک سنجش نابرابری، ضریب جینی است. بر اساس داده‌های بانک جهانی، ضریب جینی ایران در سال‌های اخیر در محدوده‌ای حدود ۰٫۳۴ تا ۰٫۳۶ نوسان داشته است و در سال ۲۰۲۳ حدود ۳۵٫۹ گزارش شده است (World Bank, 2024). این عدد در مقایسه با بسیاری از کشورها در سطح «نابرابری متوسط» قرار می‌گیرد، اما نکته مهم این است که ثبات نسبی این شاخص در طول زمان نشان می‌دهد که ساختار توزیع درآمد تغییرات بنیادین نداشته و نابرابری به صورت پایدار بازتولید شده است، نه اینکه صرفاً نوسان‌های کوتاه‌مدت داشته باشد.

با این حال، تمرکز بر ضریب جینی یا مقایسه هزینه دهکها یا درآمدها به تنهایی تصویر ناقصی از نابرابری ارائه می‌دهد. چرا که در جامعه ای غیر شفاف و با نظام اماری و مالیاتی معیوب داده ها و یافته های آماری برای تحلیل آماری-کمی نابرابری توزیع درآمد یا هزینه و سایر متغیرهای وابسته کفایت نمی کند.

یکی از مهم‌ترین شکاف‌های ساختاری در ایران، شکاف جنسیتی در بازار کار است. با وجود آنکه ایران در دهه‌های اخیر در حوزه آموزش عالی زنان پیشرفت قابل توجهی داشته و در برخی رشته‌ها حتی سهم بالای حضور زنان در دانشگاه‌ها گزارش شده است، این پیشرفت به بازار کار منتقل نشده است. مطالعات جدید نشان می‌دهد که نرخ مشارکت اقتصادی زنان در ایران در حدود ۱۴ تا ۱۵ درصد باقی مانده است، در حالی که این رقم برای مردان چند برابر بالاتر است (ILO, 2023). این شکاف نشان‌دهنده نوعی «پارادوکس آموزش-اشتغال» است؛ یعنی افزایش سرمایه انسانی زنان به افزایش مشارکت اقتصادی آنان منجر نشده است.

تحقیقات اقتصاد کار نشان می‌دهد که این وضعیت عمدتاً ناشی از محدودیت‌های سمت تقاضای نیروی کار، تبعیض‌های نهادی و هنجارهای جنسیتی است، نه صرفاً ترجیحات فردی (MDPI, 2021). به بیان دیگر، بازار کار به گونه‌ای ساختار یافته است که حتی در شرایط افزایش تحصیلات زنان، ظرفیت جذب برابر برای آنان ایجاد نمی‌کند. این وضعیت موجب می‌شود بخشی از سرمایه انسانی کشور عملاً بلااستفاده باقی بماند و خود به بازتولید نابرابری کمک کند.

در سطح آموزشی نیز اگرچه شکاف جنسیتی در دسترسی به آموزش عالی کاهش یافته، اما شکاف‌های منطقه‌ای و طبقاتی همچنان برجسته‌اند. دسترسی به آموزش باکیفیت در ایران به شدت به محل زندگی (شهر/روستا و استان‌های مرکزی/حاشیه‌ای)، سطح درآمد خانوار و شبکه‌های اجتماعی وابسته است. مطالعات مبتنی بر داده‌های پیمایش‌های خانوار نشان می‌دهند که نابرابری آموزشی در ایران صرفاً نابرابری در «سال‌های تحصیل» نیست، بلکه نابرابری در «کیفیت آموزش و بازده اقتصادی آموزش» نیز هست. این بدان معناست که حتی با سطح تحصیلات مشابه، فرصت‌های شغلی و درآمدی به شدت نابرابر توزیع می‌شوند (Majbouri & Fesharaki, 2017).

یکی دیگر از ابعاد مهم نابرابری در ایران، شکاف‌های منطقه‌ای است. تفاوت میان استان‌های برخوردار و کم‌برخوردار در دسترسی به زیرساخت‌ها، فرصت‌های شغلی، سرمایه‌گذاری دولتی و کیفیت خدمات عمومی، موجب شکل‌گیری نوعی نابرابری جغرافیایی پایدار شده است. در چنین شرایطی، محل تولد به یک متغیر تعیین‌کننده در تعیین مسیر زندگی افراد تبدیل می‌شود؛ به طوری که افراد در مناطق حاشیه‌ای نه تنها با درآمد پایین‌تر، بلکه با فرصت‌های محدودتر برای تحرک اجتماعی مواجه هستند. این نوع نابرابری به صورت مستقیم با نظریه «بازتولید نهادی نابرابری» در ادبیات نهادگرایی تاریخی قابل توضیح است (North, 1990).

در کنار این موارد، پدیده مهاجرت نخبگان یا «فرار سرمایه انسانی» یکی از مهم‌ترین شاخص‌های تجربی نابرابری ساختاری است. داده‌های اخیر نشان می‌دهد که ایران با روند فزاینده مهاجرت دانشجویان، متخصصان و نیروی کار ماهر مواجه است. این روند نه صرفاً یک پدیده فردی، بلکه نتیجه ترکیب فشارهای اقتصادی، محدودیت‌های بازار کار، نااطمینانی نهادی و کاهش چشم‌انداز تحرک اجتماعی است. گزارش‌های بین‌المللی نشان می‌دهد که مهاجرت نخبگان ایرانی در سال‌های اخیر به سطحی رسیده که به عنوان یک چالش توسعه‌ای جدی شناخته می‌شود و مستقیماً بر ظرفیت نوآوری و رشد اقتصادی کشور اثر منفی می‌گذارد (Financial Times, 2024).

از منظر تحلیلی، مهاجرت نخبگان را می‌توان به عنوان «واکنش عقلانی به نابرابری فرصت‌ها» تفسیر کرد. زمانی که افراد تحصیل‌کرده احساس کنند بازده مهارت‌هایشان در بازار داخلی کمتر از سطح انتظارات است یا دسترسی آنان به موقعیت‌های شغلی و اجتماعی عادلانه نیست، احتمال خروج از کشور افزایش می‌یابد. در نتیجه، نابرابری نه تنها در داخل جامعه باقی می‌ماند، بلکه از طریق خروج سرمایه انسانی تشدید نیز می‌شود.

در مجموع، شواهد تجربی نشان می‌دهد که نابرابری در ایران یک پدیده تک‌بعدی نیست، بلکه یک ساختار چندسطحی است که در آن نابرابری درآمدی، نابرابری جنسیتی، نابرابری منطقه‌ای، نابرابری آموزشی و نابرابری در دسترسی به فرصت‌های شغلی به طور هم‌زمان عمل کرده و یکدیگر را تقویت می‌کنند. این الگو کاملاً با ادبیات نظری بازتولید اجتماعی و اقتصاد سیاسی نهادها همخوان است، زیرا نشان می‌دهد که نابرابری نه یک پیامد تصادفی، بلکه نتیجه عملکرد پایدار سازوکارهای نهادی و اجتماعی است که فرصت‌ها را به صورت نامتقارن توزیع می‌کنند (Bourdieu, 1986; Acemoglu & Robinson, 2012; Sen, 1999).

پیامدهای نابرابری

پیامدهای نابرابری فراتر از عرصه اقتصاد است و تمامی ابعاد زندگی اجتماعی را تحت تأثیر قرار می‌دهد. از منظر اقتصادی، نابرابری می‌تواند موجب کاهش سرمایه‌گذاری در سرمایه انسانی، افزایش فرار مغزها، کاهش بهره‌وری و محدود شدن نوآوری شود (Piketty, 2014). از منظر اجتماعی نیز شکاف‌های گسترده میان گروه‌های مختلف جامعه به کاهش اعتماد اجتماعی، افزایش احساس بی‌عدالتی و تضعیف همبستگی جمعی منجر می‌شود.

در عرصه سیاسی، نابرابری‌های پایدار می‌توانند مشروعیت نهادهای حکمرانی را تضعیف کنند و زمینه افزایش نارضایتی عمومی را فراهم آورند. هنگامی که شهروندان احساس کنند فرصت‌های پیشرفت به طور عادلانه توزیع نمی‌شود، اعتماد آنان به نهادهای رسمی کاهش می‌یابد و شکاف میان جامعه و حکومت عمیق‌تر می‌شود. از این رو، نابرابری نه تنها یک مسئله اقتصادی، بلکه چالشی برای انسجام اجتماعی و ثبات سیاسی نیز محسوب می‌شود.

نتیجه‌گیری

این نوشتار نشان داد که نابرابری در ایران را نمی‌توان صرفاً از طریق متغیرهای اقتصادی توضیح داد. نابرابری درآمدی در واقع محصول زنجیره‌ای از نابرابری‌های سیاسی، حقوقی، اجتماعی و فرهنگی است که از طریق نهادهای رسمی و غیررسمی بازتولید می‌شوند. نظریه بازتولید اجتماعی بوردیو، رویکرد قابلیت‌های سن و نظریه نهادگرایی تاریخی همگی بر این نکته تأکید دارند که توزیع فرصت‌ها و قدرت، نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل‌گیری نابرابری دارد. در این چارچوب، تبعیض‌های جنسیتی، قومی، مذهبی و جغرافیایی را نمی‌توان پدیده‌هایی مستقل دانست، بلکه باید آن‌ها را اجزای یک نظام گسترده‌تر تولید و بازتولید نابرابری تلقی کرد.

بنابراین، کاهش پایدار نابرابری مستلزم اصلاح نهادهای توزیع قدرت، گسترش فرصت‌های برابر آموزشی، پرورشی و اقتصادی، تقویت حاکمیت قانون و کاهش سازوکارهای تبعیض‌آمیز است. بدون اصلاح این ساختارهای بنیادین، سیاست‌های صرفاً توزیعی قادر نخواهند بود چرخه بازتولید نابرابری را متوقف کنند.

—————-
منابع:
Acemoglu, D., & Robinson, J. A. (2012). Why Nations Fail.
Bourdieu, P. (1986). The Forms of Capital.
North, D. C. (1990). Institutions, Institutional Change and Economic Performance.
Piketty, T. (2014). Capital in the Twenty-First Century.
Sen, A. (1999). Development as Freedom

ایران در اندیشه چشم‌انداز پرمخاطره صلح

يكشنبه ۱۷ خرداد ۱۴۰۵ - Sunday 7 June 2026

ايران امروز

| درباره ايران امروز | تماس با ايران امروز |

| صفحه نخست | خبر و گزارش | سياست | انديشه | فرهنگ و ادبيات | زندگی | محیط زیست | RSS |

iran-emrooz.net | Sat, 06.06.2026, 10:09

خاموشی‌ها، ابرتورم و نارضایتی؛

ایران در اندیشه چشم‌انداز پرمخاطره صلح

پاتریک وینتور / گاردین / شنبه ۶ ژوئن ۲۰۲۶

ایران از هم‌اکنون خود را برای گذار پرمخاطره از وحدت دوران جنگ به صلحی پرتنش آماده می‌کند؛ صلحی که با ابرتورم، کوچک شدن ۱۰ درصدی اقتصاد، قطعی برق و درخواست‌ها از دولتی که خود را پیروز جنگ می‌داند برای پایان دادن به سرکوب بی‌سابقه مخالفان و منتقدان همراه خواهد بود.

در حالی که هنوز صلح به‌طور کامل تثبیت نشده است، بحث‌ها در درون حاکمیت درباره آینده ایران تازه در حال آشکار شدن است؛ اما به‌وضوح می‌توان دید که حاکمان کشور به این می‌اندیشند که پس از عبور از جنگ، چگونه از آزمون صلح نیز جان سالم به در ببرند.

در رسانه‌هایی مانند شبکه «آزاد» بحث‌های علنی درباره مسیرهای مختلف آینده ایران پس از جنگ جریان دارد. برخی طرفدار گشایش و بازتر شدن فضای کشور هستند و برخی دیگر، از جمله سعید اجرلو که به تیم مذاکره‌کننده ایران نزدیک است، معتقدند اکنون که تصور «ایران ضعیف» در ذهن غربی‌ها فرو ریخته، کشور باید توسعه خود را از مسیر استقلال و خوداتکایی دنبال کند.

بسیاری از تحولات به این بستگی خواهد داشت که آیا دونالد ترامپ واقعاً حاضر است با کاهش تحریم‌ها و پایان دادن به مسدودسازی دارایی‌ها، محاصره اقتصادی ایران را کاهش دهد یا نه. با این حال، تعداد اندکی از اقتصاددانان ایرانی باور دارند که چنین گشایشی بتواند بیش از بخش کوچکی از حدود ۲۷۰ میلیارد دلار (۲۰۰ میلیارد پوند) خسارت واردشده به اقتصاد کشور ــ شامل زیرساخت‌ها، مدارس، بخش انرژی، صنایع فولاد و مسکن ــ را جبران کند.

«همواره ممکن است با غافلگیری روبه‌رو شویم»

برخی تحلیلگران ایرانی، از جمله فؤاد حبیبی، استاد جامعه‌شناسی دانشگاه کردستان، نسبت به به‌کارگیری اصطلاحاتی مانند «فروپاشی اجتماعی» محتاط هستند؛ اما در عین حال آشکارا می‌گویند عواملی که به اعتراضات خونین ژانویه منجر شد، نه تنها برطرف نشده، بلکه در نتیجه جنگ تشدید نیز شده است.

او گفت: «حتی بدون دسترسی به آمار دقیق نیز کاملاً روشن است که بحران‌های اقتصادی و نارضایتی‌های معیشتی افزایش یافته‌اند. ما شاهد افزایش کم‌سابقه قیمت‌ها در نتیجه محاصره دریایی و پیامدهای جنگ هستیم. همچنین محدودیت‌های اینترنتی به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم دست‌کم دو میلیون نفر را بیکار کرده است.

«از آنجا که ما جامعه‌ای نداریم که اعتراضات در آن از طریق مجاری رسمی مانند احزاب، اصناف و اتحادیه‌ها بیان شود، همواره ممکن است با غافلگیری روبه‌رو شویم.»

او افزود: «انسجام کنونی در واقع ناشی از وجود یک عامل خارجی است؛ زیرا در برابر بمباران و ویرانی ناشی از دشمن، همبستگی داخلی شکل می‌گیرد. اما همان‌طور که هگل گفته است، لحظه‌ای که یک جبهه پیروز می‌شود، همان لحظه‌ای است که شکاف‌ها در درون آن آغاز می‌شود.»

اگر توافقی برای پایان دادن به جنگ حاصل شود، اقتصاد ایران در شرایط صلح با بالاترین نرخ تورم مواد غذایی از زمان جنگ جهانی دوم روبه‌رو خواهد شد. بر اساس آمار مرکز آمار ایران، نرخ تورم سالانه مواد غذایی در ماه مه به ۱۳۰ درصد رسیده است. تورم در بخش گوشت و مرغ نیز به ۱۷۶ درصد افزایش یافته است. کارشناسان حوزه سلامت حتی درباره افزایش سوءتغذیه، پوکی استخوان و اختلال در رشد کودکان هشدار می‌دهند؛ زیرا بسیاری از ایرانیان ناچار شده‌اند محصولات لبنی را از سبد غذایی خود حذف کنند.

تورم؛ بمب بعدی اما بدون باروت

محمدجواد آذری جهرمی، وزیر پیشین ارتباطات، در کانال تلگرامی خود نوشت: «بمب بعدی ترامپ و نتانیاهو شاید باروت نباشد؛ شاید تورم باشد. میدان نبرد، سفره مردم و اجاره مسکن است و ... آقایان مسئول، آیا از انباشت نارضایتی‌ها آگاه هستید؟ آیا پدافند اقتصادی کشور آماده است یا خدای ناکرده باز هم غافلگیر خواهیم شد؟»

به نظر می‌رسد مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، مأموریت یافته است چرخ‌های اداره کشور را در داخل به حرکت نگه دارد. او بارها درباره روزهای دشوار پیش رو هشدار داده و بر ضرورت حفظ انسجام اجتماعی تأکید کرده است.

وزارت نیرو ناچار شد گزارش‌هایی را تکذیب کند که از آغاز خاموشی‌های برنامه‌ریزی‌شده دو ساعته از ماه آینده خبر می‌دادند؛ آن هم با وجود خسارت‌های واردشده به زیرساخت‌ها. آرش نجفی، رئیس کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی ایران، این هفته هشدار داده بود: «برای حفظ تولید، مردم باید خود را برای دو ساعت خاموشی روزانه آماده کنند.» همچنین به کسانی که مصرف انرژی خود را ۱۰ درصد کاهش دهند، مشوق‌هایی مانند ۳۰ درصد تخفیف در قیمت‌ها پیشنهاد شده است.

همزمان با آنکه محدودیت‌های اینترنتی به‌آرامی در حال کاهش است، نشانه‌های دشواری‌های اقتصادی و اجتماعی نیز بیش از پیش آشکار می‌شود. تصمیم به کاهش سانسور اینترنت چنان جنجال‌برانگیز بوده که نمایندگان تندرو مجلس تلاش کرده‌اند وزیر ارتباطات را استیضاح کنند.

قرار نبود فقر به امر عادی تبدیل شود

رحیم قمیشی، فعال سیاسی، این هفته نوشت: «ما از یک قایق شکسته به بیرون پرتاب شده بودیم. ترس از نهنگ‌های خون‌خوار و ترس از امواج هولناک تمام وجودمان را فرا گرفته بود. اکنون که به قایق بازگشته‌ایم، نمی‌توانیم صرفاً به این دلیل که نجات یافته‌ایم، راضی باشیم.

«قرار نبود فقر در این کشور به امری عادی تبدیل شود. قرار نبود هر صبح با خبر اعدام‌ها از خواب بیدار شویم. قرار نبود بیشتر مردم به غریبه‌هایی بدل شوند که توان تصمیم‌گیری درباره زندگی و سرنوشت خود را ندارند. قرار نبود مهم‌ترین دغدغه زندگی فقط سیر کردن شکم باشد.»

اگرچه بخش بزرگی از مباحث سیاسی داخلی بر سر درستی یا نادرستی مذاکره با آمریکا، یا جدال‌های پیچیده درباره مدت زمانی که ایران باید از حق ــ فعلاً نظری ــ غنی‌سازی اورانیوم صرف‌نظر کند متمرکز است، بسیاری معتقدند دستاورد واقعی پایان جنگ می‌تواند رهایی از تنگنای اقتصادی باشد. با این حال، منابع مالی احتمالی چندان چشمگیر نخواهد بود.

آلبرت بغزیان، استاد اقتصاد دانشگاه تهران، به «خبرآنلاین» گفت: «در اقتصادی به بزرگی اقتصاد ایران و با این سطح از کارآمدی در بخش سیاست‌گذاری، این تصور اشتباه است که ورود ۱۲ یا ۲۴ میلیارد دلار بتواند گشایش بزرگی ایجاد کند. در اقتصاد ما بارها ارقام بزرگ‌تر از این وارد شده، اما به دلیل برنامه‌ریزی نامناسب، منابع هدر رفته و در نهایت به وضعیت امروز رسیده‌ایم.»

اما بحث‌ها درباره چگونگی بازسازی اقتصاد و مقابله با فساد، به نفوذ و قدرت سپاه پاسداران انقلاب اسلامی برمی‌خورد.

موسی غنی‌نژاد، اقتصاددان برجسته ایرانی، این هفته به این مسئله اشاره کرد و گفت: «مسئله اصلی اقتصاد ایران، غلبه حکمرانی دستوری بر حکمرانی مبتنی بر قواعد است؛ به این معنا که در بسیاری از موارد تصمیم‌ها نه بر اساس قواعد پایدار و شفاف، بلکه بر مبنای مصلحت‌های کوتاه‌مدت و ملاحظات سیاسی اتخاذ می‌شوند.»

تشدید سرکوب و اعدام‌ها

از زمان اعتراضات ژانویه، سرکوب‌ها تشدید شده است؛ موضوعی که در قوانین جدید مرتبط با جاسوسی، مصادره اموال مخالفان، اعدام‌ها و محکوم کردن منتقدان در تجمع‌های شبانه بازتاب یافته است. همچنین مجلس شورای اسلامی همچنان از برگزاری جلسات حضوری منع شده است.

همین وضعیت باعث شد حزب اتحاد ملت ایران اسلامی، یکی از مهم‌ترین احزاب اصلاح‌طلب، این هفته نسخه علنی نامه‌ای را منتشر کند که پیش‌تر به‌طور خصوصی برای مسعود پزشکیان ارسال کرده بود. در این نامه از رئیس‌جمهور خواسته شده بود که اعدام‌ها را متوقف کند؛ زیرا این اقدامات تنها به تشدید شکاف‌های داخلی منجر می‌شود، با الزامات اساسی یک دادرسی عادلانه همخوانی ندارد و «در زمانی که کشور در جریان جنگ از برتری اخلاقی برخوردار بوده، چهره ایران را مخدوش می‌کند». دست‌کم ۲۲ زندانی سیاسی بین ۱۷ مارس تا ۲۷ آوریل اعدام شده‌اند.

با این حال، چشم‌انداز گسترش تکثرگرایی سیاسی چندان روشن نیست. تنها پس از بستری شدن میرحسین موسوی، نخست‌وزیر پیشین ایران، در این هفته بود که رئیس‌جمهور جرأت یافت در برابر نهادهای امنیتی مداخله کند. موسوی از سال ۲۰۱۱ در حصر خانگی به سر می‌برد و خانه او نیز در جریان جنگ هدف بمباران قرار گرفته بود.

به شکلی شگفت‌آور، به نظر می‌رسد دونالد ترامپ مایل است با این دشمن دیرینه همزیستی کند. او این هفته گفت گفت‌وگوی خوبی با حزب‌الله لبنان، گروه مورد حمایت ایران، داشته و از دیدار با علی خامنه‌ای، رهبر جدید جمهوری اسلامی، استقبال خواهد کرد. ترامپ با لحنی تأمل‌آمیز افزود: «در بعضی محافل، او از شهرت خوبی برخوردار است.»

سپاه پاسداران و رهبری سیاسی ایران در فاصله میان جنگ ۱۰ روزه سال ۲۰۲۵ و ازسرگیری درگیری‌ها در فوریه ۲۰۲۶ نشان دادند که قادرند خود را برای جنگی دیگر سازمان‌دهی کنند. اما اکنون آزمون اصلی در پیش است: اینکه آیا خواهند توانست خود را برای صلح نیز بازسازمان‌دهی کنند و به مشکلات داخلی و بین‌المللی‌ای بپردازند که مانع پیشرفت کشور شده‌اند.

اگر پس از پایان جنگ، محاصره اقتصادی ایران ادامه یابد و در روابط بین‌المللی گشایشی برای ورود سرمایه، فناوری، مواد اولیه و منابع مورد نیاز بازسازی ایجاد نشود، ویرانی‌های به‌جامانده ترمیم نخواهد شد، بلکه به بخشی از زندگی روزمره مردم تبدیل می‌شود. در چنین شرایطی، تخریب از یک رویداد موقت به وضعیتی اجتماعی و دائمی بدل خواهد شد؛ وضعیتی که در آن مردم ناچارند در فضایی آکنده از کمبود، فرسودگی و بی‌ثباتی زندگی کنند.

«شبه‌روانشناسی» ابزاری برای فروکوبی دگراندیشی(دو)

يكشنبه ۱۷ خرداد ۱۴۰۵ - Sunday 7 June 2026

ايران امروز

| درباره ايران امروز | تماس با ايران امروز |

| صفحه نخست | خبر و گزارش | سياست | انديشه | فرهنگ و ادبيات | زندگی | محیط زیست | RSS |

iran-emrooz.net | Fri, 05.06.2026, 14:29

«شبه‌روانشناسی» ابزاری برای فروکوبی دگراندیشی(دو)

یوسف جاویدان

پیش درآمد

منظور از «شبه‌روانشناسی» تشخیص روان‌شناختی از راه دور، آسیب‌شناسی سیاسی، یا استفاده ابزاری از مفاهیم روان‌شناختی است. بکارگیری شبه-روانشناسی چند کاستی اساسی دارد نخست آنکه ‌‌بر اساس شواهد تجربی و ارزیابی مستقیم نیست، دوم آنکه از راه دور و بدون امکان معاینه‌ی سوژه انجام می‌گیرد و سوم آنکه نتیجه‌ی عملی آن آمیختن تحلیل سیاسی با مقوله‌ی آسیب‌شناسی روانی است و در نهایت سیاست طرد و حذف را پیش می‌برد که پذیرفتنی نیست. تلاش در تشخیص از راه دور و تبدیل اختلاف سیاسی به آسیب‌شناسی روانی روشی معتبر نیست.

این سری نوشته در پی واکاوی آن دسته از نوشته‌هایی است که در آن‌ها نویسنده برای پیشبرد دیدگاه‌های اجتماعی خود یا حذف و به حاشیه راندن دگراندیشان، از رتوریک علمی، مفاهیمی چون روان‌کاوی و «شبه‌روانشناسی» و نیز مدل‌ها و نظریه‌های شبه‌علمیِ خودساخته بهره می‌گیرد. کسانی از هر دو اردوگاه جمهوری‌خواه و پادشاهی‌خواه که این روش ناپسند را بکار گرفته‌اند به این نکته توجه نمی‌کنند که این کردار تنش‌برانگیز پیامدهای ناخوشایندی به ارمغان می‌آورد و به آشفتگی دامن می‌زند.

این طرز برخورد نادرست است و بایستی با آن مقابله کرد.

برخوردهای نامناسب که با رتوریک علمی یا بکارگیری روانشناسی بازاری عرضه می‌شوند شایسته‌ی کسانی که در پی ایجاد یک جامعه‌ی مدنی متکی بر رواداری و همزیستی دیدگاه‌های گوناگون هستند نیست. این گونه رفتار بر عکس نمای فریبنده‌ی آن جو اپوزیسیون را آلوده می‌کند. این کار نوعی خنجر به خود زدن است و تیغه‌ی اتهام به راحتی می‌تواند بسوی کسی که دست به چنین برخورد شبه-روانشناسانه‌ای می‌زند برگردد. اگر عارضه‌ی عاطفی و اختلال مغزی «دیگری» را به کنش سیاسی کشانده چه تضمینی هست که همین عامل متهم کننده را به عرصه‌ی کنش اجتماعی نرانده باشد؟ فراتر از آن می‌توان ادعا کرد که چنین فردی آنچه را که در خود دیده دارد به کل تعمیم می‌دهد. این کار در را به روی داد و گرفت‌هایی نظیر این باز می‌کند.

این گونه رفتار می‌تواند شائبه‌ی حمله به شخص (ad hominem) ایجاد کند و این ارمغانی است که آمیختن تحلیل سیاسی با آسیب‌شناسی روانی به بار می‌آورد. مواردی بوده که یک پزشک با زیر پا گذاشتن اخلاق حرفه‌ای پزشکی افراد مشخصی را در شبکه‌های اجتماعی به داشتن اختلال عاطفی و شخصیتی متهم کرده است.

اگر قرار به دست یازیدن به چنین روش‌هایی باشد این کارکرد را به راحتی می‌توان به سوی متهم کننده چرخاند به ویژه به این خاطر که در میان کسانی که در اپوزیسیون دست به چنین برخوردهای شبه-روانشناسانه و شبه-علمی می‌زنند کسانی وجود دارند که سابقه‌ی عضویت در سازمان‌های اقتدارگرایانه‌ی کمونیستی دارند. این روش پسندیده نیست و منتقدان می‌توانند، با بکارگیری همان طرز برخورد، این مسأله را پیش بکشند که این افراد دیروز عضو سازمانی بودند که کار خود را با اسلحه پیش می‌برد و امروز دارند باور خود را زورمدارانه و به ضرب «شبه-علم» با قلم به پیش می‌برند.

نوشته‌هایی از این دست جای آنکه به ریشه‌ی مشکل‌های اجتماعی که جمهوری اسلامی در ایران آفریده انگشت بگذارند بر مسایل فردی و خشم و حسادت و اختلال‌های مغزی و بر ویژگی‌های روانشناسیِ فردیِ ایرانیانی که در این شرایط زندگی می‌کنند انگشت می‌گذارند و خواسته و ناخواسته تأثیر مخرب سیاست‌های نادرست دولت اسلامی بر وضعیت موجود را کمرنگ می‌کنند. زمان آن رسیده که در برابر اینگونه برخوردهای شبه-روانشناسانه‌ای که اپوزیسیون رابه سوی برخوردهای نابهنجار می‌رانند بطور جدی ایستادگی کنیم.

برای شکافتن این بحث در ابتدا بایستی تعریف کوتاهی از «علم» و «شبه-علم» و مقوله‌هایی مانند راستی آزمایی و «ابطال‌پذیری» [۱] به دست دهیم.

۱.۲ - ضوابط علمی در جهان مدرن

آنچه علم و دانش مدرن نامیده می‌شود بر پایه‌ی بررسی روشمند جهان واقعی و پدیده‌های آن رشد کرده و دانش از این منظر درک و دریافتی است که از راه مشاهده مستقیم و اندازه‌گیری دقیق و آزمایش و گردآوری شواهد به دست می‌آید. نتیجه‌گیری علمی باید همواره بر پایه‌ی آزمایش میدانی سامانمند و داده‌کاوی باشد و بگونه‌ای روشمند و با اسلوب پذیرفته شده در هر رشته انجام گیرد. نظریه‌ی علمی فرضیه‌ای است که بر پایه تجربه و مشاهده عینی و آزمایش شکل می‌گیرد و چنین فرضیه‌ای بایستی، افزون بر تکرارپذیری، توانایی راستی‌آزمایی داشته و ابطال‌پذیر باشد و نتایج خاصی را در آزمایش‌های آینده پیش‌بینی کند و پس از طی کردن مراحل لازم است که عنوان «نظریه علمی» را از آن خود می‌کند.

فیزیک‌دان برجسته استفان هاوکینگ [۲] تئوری علمی را در کتاب «تاریخچه کوتاه زمان» چنین تعریف می‌کند:

«یک تئوری علمی یک مدل ریاضی برای وصف کردن و مشخص نمودن مشاهده‌های ماست. این نظریه فقط در ذهن ما وجود دارد. یک تئوری علمی در صورتی معتبر بشمار می‌آید که دو شرط را برآورده کند: تئوری علمی بایستی گستره‌ی وسیعی از پدیده‌ها را بر پایه‌ی یک مدل با چند فرض روشن توضیح بدهد و باید پیش‌بینی‌های مشخصی دربارهٔ نتایج مشاهده‌ها و آزمایش‌های آینده ارائه کند.»

چنانکه می‌بینیم تئوری علمی ضابطه‌های روشن و مشخصی دارد. هم علوم طبیعی و هم علوم انسانی ضابطه‌های خاص خود را دارند که در مواردی بین آن‌ها همپوشانی وجود دارد. میان کسانی که به خود اجازه‌ی صادر کردن حکم‌های کلی می‌دهند افرادی هستند که از الزام‌های علمی و عملی چنین کاری بی‌خبرند و از پیش‌شرط‌های لازم برای دادن چنین فرضیه‌هایی آگاهی ندارند. ناآگاهی آدمی را در زمینه‌ای که نباید شجاع می‌کند.

۲.۲ - ضابطه‌های علمی در روانشناسی نوین

تا پیش از سده‌ی نوزدهم روانشناسی به عنوان یک رشتهٔ علمیِ مستقل و مبتنی بر روش تجربی هنوز شکل نگرفته بود. ویلهلم وونت [۳] روانشناس و فیزیولوژیست برجسته‌ی آلمانی، بنیان‌گذار روانشناسی آزمایشی و کسی که نخستین بار آزمایشگاه تجربی روانشناسی را در لیپزیگ آلمان در سال ۱۸۷۹ بنیان نهاد، علم روانشناسی را رشته‌ای بر اساس مشاهده‌ی سامانمند، تجربی و آزمایشی تعریف کرد و دانشمندان روانشناس دیگر راه او را ادامه دادند. کارشناسان دیگری مانند بی. اف. سکینر [۴] در نیمه‌ی اول قرن بیستم روان‌شناسی علمی را با مطالعه‌ی تجربی [۵] گره زدند و تلاش و همیاری متخصصان دیگر در طول نسل‌ها باعث شد تا روانشناسی به پایه‌ی امروزی آن برسد.

روانشناسی مطالعه‌ی علمی رفتار انسان‌هاست و اغلب به عنوان قلمروی از علم تعریف می‌شود که تمرکز آن بر مطالعه‌ی رفتار و فرآیندها و پردازش‌های ذهنی است. امروزه روان‌شناسی در برخی کتاب‌های درسی به عنوان مطالعه‌ی دانش‌ورزانه‌یِ رفتار و فرایندهای ذهنی تعریف می‌شود، مطالعه‌ای که بر مشاهده‌ی سامانمند، اندازه‌گیری، پژوهش تجربی و تحلیل روشمند داده‌ها استوار است.

آنچه که از بازخوانی کار این پیشروان روانشناسی علمی که بر روش تجربی و آزمایش میدانی پافشاری می‌کردند می‌آموزیم این است که نمی‌توان بگونه‌ای دلبخواه از مشاهده‌های پراکنده یک حکم کلی در مورد افراد صادر کرد. فردی که در یک رشته‌ی علمی مانند روانشناختی یا عصب شناسی حاذق و آزموده است با احتیاط لازم حکم صادر می‌کند. وگرنه کسی که در رشته‌ای مانند کارکرد مغز تخصص دارد بایستی از معیارهای پذیرفته‌شده‌ی روش علمی و اصول شناخته‌شده‌ی اخلاق حرفه‌ای در زیست‌پزشکی [۶] فاصله گرفته باشد تا دست به صدور حکم‌های کلی بزند و گروهی از افراد را بدون آزمایش‌های لازم علمی دچار این یا آن عارضه‌ معرفی کند.

۳.۲ - «شبه-علم» چیست؟

چنانکه دیدیم علم یا دانش مدرن بر پایه‌ی درک و دریافت روشمند دنیای واقعی از طریق مشاهده تجربی و اندازه‌گیری و آزمایش و شواهد قابل اتکا به دست آمده است. علم دارای ویژگی‌هایی مانند تکرارپذیری آزمایش‌هاست و فرضیه‌ی علمی ابطال‌پذیر است یعنی می‌تواند راستی آزمایی شود.

اگر علم را روشی برای درک واقعیت از طریق مشاهده، اندازه‌گیری، آزمون، شواهد قابل اتکا و توانایی تکرارپذیری و از راه پردازش فرضیه‌های ابطال‌پذیر بدانیم در برابر آن شبه-علم یک سامانه‌ی اعتقادی برساخته از باور یا ادعایی است که اگرچه با نمای علمی ممکن است ارائه شود، اما فاقد شواهد معتبر، آزمون‌پذیریِ روشمند، ابطال‌پذیری، تکرارپذیری، یا آمادگی برای تغییر در صورت رد شدن توسط شواهد است.

«شبه-علم» نگره‌ای است که ادعای علمی بودن دارد و ممکن است با نمایی حرفه‌ای و فریبنده ارائه شود و یا با زبانی بلاغی و آراسته عرضه شود اما نمی‌تواند شواهد محکم و قابل اتکا برای اثبات خود به دست دهد و بیشتر شهودی و بر اساس درک و دریافت محدودِ مدعی می‌باشد و به همین خاطر فاقد وزن علمی است.

یک ادعای شبه‌علمی ممکن است به پژوهش‌ها، آمارها یا نقل‌قول‌های واقعی نیز استناد کند، اما این استنادها معمولاً گزینشی، ناقص یا خارج از بافت اصلی هستند و نمی‌توانند جایگزین یک چارچوب پژوهشی منسجم و شواهد قابل اتکا شوند.

۴.۲ - تعریف شبه-علم در «فرهنگ فلسفه استانفورد»

فرهنگ جامع فلسفی دانشگاه استانفورد شبه-علم را اینگونه تعریف می‌کند:

«شبه‌علم مجموعه‌ای از باورها، نظریه‌ها یا شیوه‌هایی است که خود را علمی جلوه می‌دهند، اما فاقد روش‌شناسی دقیق، شواهد تجربی، و آزمون‌پذیریِ لازم برای پیروی از روش علمی هستند. شبه‌علم با تقلید از زبان و ظواهر علم می‌کوشد معتبر به نظر برسد، اما در بنیاد با علم ناسازگار است.»

همین منبع نشانه‌های اصلی شبه‌علم را اینگونه بر می‌شمارد:

«ادعاهای ابطال‌ناپذیر: نظریه‌ها اغلب به گونه‌ای ساخته می‌شوند که نتوان نادرستی آن‌ها را نشان داد. اگر ادعایی قابل آزمون یا قابل رد نباشد، در قلمرو علم قرار نمی‌گیرد.»

«سوگیری تأییدی: طرفداران یک ادعا به‌طور فعال به دنبال شواهدی می‌گردند که باورهایشان را تأیید کند، در حالی که داده‌های ناسازگار را نادیده می‌گیرند، گزینشی انتخاب می‌کنند یا کنار می‌گذارند.»

«نبود داوری همتایان [سایر کارشناسان]: ادعاهای شبه‌علمی معمولاً به‌جای آنکه برای ارزیابی دقیق و بی‌طرفانه به متخصصان علمی ارائه شوند، مستقیماً برای عموم مردم تبلیغ و عرضه می‌شوند.»

«مقاومت در برابر تغییر: علم واقعی پیوسته در پرتو شواهد جدید اصلاح، بازبینی یا حتی کنار گذاشته می‌شود؛ اما باورهای شبه‌علمی معمولاً ثابت می‌مانند و در برابر تغییر مقاومت می‌کنند.»

«توسل به احساسات: به‌جای استدلال منطقی یا ریاضی، مدافعان شبه‌علم اغلب از روایت‌های شخصی، حکایت‌ها، شهادت‌های فردی، یا بی‌اعتمادی به نهادهای علمیِ پذیرفته‌شده برای متقاعد کردن دیگران استفاده می‌کنند.»

چنانکه می‌بینیم مرز علم و شبه-علم قابل تشخیص است و با مقداری دقت در نوشته‌ها می‌توان از ظاهر آراسته‌ی یک نوشته گذشت و با ارزیابی محتوای آن معین کرد که آیا بنمایه‌ی علمی دارد یا نه.

۵.۲ - راستی آزمایی و ابطال‌پذیری

کارل پوپر [۷] برای تشخیص «علم» از «شبه-علم» معیار نوینی بدست داد و آن ابطال‌پذیری یک فرضیه‌ی علمی است. یک راه سنجش و محک زدن به فرضیه‌های پراکنده‌ای که در نوشته‌ها مطرح می‌شوند توان راستی‌آزمایی آن‌هاست و باید دید که فرضیه مطرح شده ابطال‌پذیر است یا نه.

«تمام کبوترها یکدست سفید هستند» نمونه‌ی یک فرضیه ابطال پذیر است. این فرضیه ابطال‌پذیر است چون به محض مشاهده‌ی یک کبوتر طوقی یا چاهی این فرضیه باطل می‌شود. فرضیه ابطال‌ناپذیر فرضیه‌ای است که برای نمونه بگوید یک نیروی نامرئی و غیرقابل مکاشفه و آزمون همه چیز را کنترل می‌کند. این فرضیه آزمایش‌پذیر نیست و از نظر علمی فاقد ارزش است.

به همان ترتیب نظری شبیه این که رفتار خاصی در افرادی در اپوزیسیون بخاطر اختلال در بخش پیشانی یا پس کله‌ی آنان است، در اغلب موارد به شکل دقیق و آزمون‌پذیر صورت‌بندی نمی‌شود و از لحاظ علمی، دشوار بتوان از آن دفاع کرد. چنین فرضیه‌هایی دلبخواه و بی‌ضابطه هستند و شایسته نیست که نویسنده با ذکر لقب پژوهشگر و محقق علمی تظاهر به علمی بودن آنها بکند. چنین تلاشی برای اثبات نظر از طریق شبه‌علم معتبر نیست و خواننده‌ی آگاه به این مسئله واقف است و شبه‌علم را به آسانی و بدون موشکافی و دقیق شدن در ادعاهای مطرح‌شده نمی‌پذیرد.

۶.۲ - سنجش‌پذیری، شرط لازم فرضیه‌ی علمی

سال‌های مدید پیش از این «انجمن روان‌پزشکان آمریکا»، بالاترین مرجع این رشته در ایالات متحده، اعلام کرد از راه دور و بدون ارتباط مستقیم با سوژه‌ها نظریه‌پردازی روانشناسانه ممکن نیست و این کار به زیر پا گذاشتن ضوابط حرفه‌ای راه می‌برد. از آن زمان این سنجه یک ضابطه‌ی شناخته شده در عرصه‌ی روانشناختی حرفه‌ای در آمریکا بشمار می‌آید.

حتا اگر ضابطه‌های اخلاق حرفه‌ای را کنار بگذاریم چالش معتبر بودن ادعا از لحاظ فنی کماکان بر جای خود باقی است. کنش‌گری که مشتاق است تا اثبات کند که یک رفتار خاص در یک فرد یا طیفی از افراد که باورمند به یک خط اجتماعی خاص هستند نشانگر یک عارضه‌ی مشخص پزشکی یا روان‌شناختی است بایستی در ابتدا بطور جدی به چند پرسش کلیدی پاسخ دهد از جمله:

(۱) آیا تشخیص چنین عارضه‌ای از لحاظ علمی و از راه دور امکانپذیرست؟
(۲) این مدعا را با چه نوع آزمایش میدانی می‌توان اثبات کرد؟
(۳) آیا این آزمایش ابطال‌پذیر و تکرار پذیر است؟

به زبان دیگر اگر هدف دست یازیدن به یک پژوهش علمی و مطرح کردن یک ادعا بر اساس علم است باید پیش از هر کار دیگری در مورد امکان‌پذیر بودن چنین طرح پژوهشی تحقیق کرد.

این اصول در هر ادعای مبتنی بر نسبت دادن ویژگی روانی، عصبی یا شخصیتی به گروه‌های انسانی نیز صادق است. حتا فردی که فاقد تخصص در رشته‌ی روانشناسی است اما در این زمینه مقداری مطالعه دارد می‌داند که برای سنجیدن و اثبات اینکه گروهی از مردمِ باورمند به یک سامانه یا خط سیاسی خاص — چه چپ‌گرا و چه میانه و چه راستگرا، چه جمهوری‌خواه و چه پادشاهی‌خواه — دچار فلان عارضه‌ی عاطفی یا مغزی هستند باید دست به تحقیق و پژوهش میدانی زد و بر اساس ضوابط علمی با تعداد زیادی از افراد مورد آزمایش مصاحبه و گفتگو کرد و از تست‌های روانشناختی و آزمایش‌های لازم یاری گرفت. به همان ترتیب اگر کسی ادعا می‌کند که باورهای طیفی از مردم نتیجه‌ی یک عارضه‌ی فیزیولوژیکی است و اختلالی مربوط به عصب‌شناسی یا یک ناهنجاری مغزی است، به فرض اینکه چنین تحقیقی از لحاظ علمی امکانپذیر باشد، بایستی آزمایش‌های میدانی مانند پرتونگاری و اِم آر آی — یا هر آنچه متخصصان رشته‌ی مربوطه تجویز می‌کنند — را بکار بگیرد و پس از گردآوری شواهد قابل اتکا با سنجشِ روشمندِ نتیجه‌های به دست آمده به یک حکم کلی در مورد آن گروه برسد.

۷.۲ - نظریه‌ی علمی ابدی نیست

وقتی که مقاله‌ای که ادعای پژوهشگری علمی در یک رشته‌ی تخصصی دارد در دسترس عموم قرار می‌گیرد متدولوژی و طریقه‌ی دستیابی به نتایج و شمه‌ای از آمار و ارقام و آزمون‌ها بایستی عرضه شوند وگرنه نمی‌توان آن را جدی گرفت.

تئوری وزین علمی بر اساس تجربه‌های عملی و آزمایش میدانی به دست می‌آید و نه فقط مدل‌سازی و فرضیه پردازی. تا فرضیه‌ای راستی‌آزمایی نشود و آزمایش‌های علمی قابل اتکا را از سر نگذراند «نظریه‌ی علمی» به حساب نمی‌آید. این مساله مهم است چون تنها با ربط دادن چند نکته پراکنده از دو مقاله یا کتاب با هم نمی‌توان ادعای علمی بودن یک تئوری را داشت و هر فرضیه‌ای باید آزمایش تجربی و میدانی را از سر بگذراند تا پذیرفته شود.

تئوری علمی با بروز شواهد جدید ممکن است بازبینی و ترمیم گردد یا حتی کنار گذاشته شود. حتا نظریه‌ای که با آزمایش تجربی بطور مرحله‌ای اثبات شود و عنوان «نظریه» یا «تئوری علمی» را از آن خود کند باید در طول زمان پایداری نشان دهد و اگر مورد یا شواهدی پیدا شدند که خلاف آن تئوری را نشان دادند آن فرضیه نسخ می‌گردد و فاقد اعتبار اعلام می‌شود.

فرضیه‌پردازی‌هایی که بی‌ضابطه و بدون سنجه و مبنای لازم مطرح می‌شوند در حد حکم و نظر شخصی می‌مانند و فاقد ارزش و اعتبار علمی هستند. یک مقاله‌نویس باید قوه‌ی تخیل بی‌پروایی داشته باشد اگر تصور کند که پدیده‌هایی مانند «سکتاریسم» را می‌تواند با رجوع به یکی دو مقاله یا کتاب پزشکی که در مورد غشا بخشی از مغز و اختلال‌های مربوط به آن نوشته شده توضیح دهد.

۸.۲ - مرحله‌های تکوین یک نظریه‌ی علمی

رویه‌یِ علمیِ پژوهش و بررسی کردن یک ادعا از چندین مرحله می‌گذرد تا تبدیل به یک نظریه‌ی قابل اعتنا شود؛ این مراحل عبارتند از:

(۱) مشاهده‌ی میدانی گسترده و یادداشت‌برداری
(۲) طرح پرسمان
(۳) تدوین تئوری ابتدایی
(۴) طرح چند پیش‌بینی قابل آزمایش و اندازه‌گیری
(۵) آزمودن پیش‌بینی‌ها و همسنجی نتایج
(۶) نتیجه‌گیری و گسترش «نظریه»

فرضیه‌ای که با انجام آزمایش‌های نخستین تأیید شده باشد گاه «نظریه» نامیده می‌شود. به زبان دیگر نظریه یک فرضیه‌ی علمی متکی بر آزمایش میدانی ملموس یا آمار و ارقام قابل اتکاست.

فرضیه‌ای که لایق عنوان «نظریه‌ی علمی» باشد به سادگی به دست نمی‌آید و هر کدام از مرحله‌های فوق الزام‌های ویژه‌ی خود را دارد. برای نمونه در مرحله‌ی سوم یا تدوین فرضیه باید یک راه حل جامع و یک پاسخ احتمالی برای پرسمانی که مطرح شده به دست داد. یا در مرحله‌ی پنجم در هنگام آزمودن پیش‌بینی‌ها باید دست به تکرار آزمایش زد و نتیجه‌ی هر کدام را جداگانه یادداشت کرد و تمام نتایج حاصل از آزمایش‌های مکرر را با هم سنجید.

«مدل‌سازی» مهم است اما یک گام ابتدایی و ناکافی در یک زنجیره‌ی متمادی پژوهش و آزمایش است. مدل باید آزمون‌پذیر و ابطال‌پذیر باشد وگرنه هر کس می‌تواند با پیوند زدن دو سه مقوله‌ی مربوط و نامربوط مدلی ارائه دهد.

۹.۲ - ناهمانندی‌های اساسی «علم» و «شبه-علم»

برای تشخیص بهتر علم از شبه-علم بد نیست که ویژگی‌های اساسی هر کدام را با هم بسنجیم.

◾️علم ابتدا در محفل‌های علمی و نشریه‌های تخصصی مورد بحث و مداقه قرار می‌گیرد و شبه-علم از همان ابتدا از رسانه‌های همگانی و شبکه‌های اجتماعی و سایت‌های اپوزیسیون سر در می‌آورد و گاهی ویژگی تهییجی و هیجان‌انگیز دارد.
◾️در علم و دانش مدرن کوچکترین شواهد و یافته‌ها را باید منظور کرد حال آنکه شبه-علم دست به میوه‌چینی می‌زند و گزینشی عمل می‌کند و یافته‌هایی که با آن ادعا همگون نیستند را نادیده می‌گیرد.
◾️علم و دانش امروزین منتقدان را با آغوش باز می‌پذیرد اما شبه-علم منتقدان را توطئه‌گر و مغرض معرفی می‌کند.
◾️علم بر پایه‌ی آزمایش‌های تکرار پذیر است، شبه-علم بیشتر بر اساس نظر و شهادت افراد است یا به نقل قول‌هایی از نویسندگان فرنگی تکیه می‌کند.
◾️ادعای سودمندی علم محدود است شبه-علم اما با عرضه‌ی یک حکم جهان‌شمول ادعای سودمندی گسترده دارد. کسی که تصور می‌کند با یک مقاله عارضه‌ی مغزی تعداد قابل اعتنایی از افراد را در اپوزیسیون کشف کرده بطور طبیعی بر این باورست که با این «کشف» برای ده‌ها میلیون ایرانی سودمند واقع شده است.
◾️دانش امروزین چیزی را بطور قطعی و نهایی «ثابت» نمی‌کند (و به همین خاطر علم به جای واژه‌ی ثابت واژه‌ی «اثبات» را که قطعیت کمتری دارد بکار می‌برد) اما شبه-علم ادعای ثابت کردن و اعتبار قطعی و خدشه‌ناپذیر دارد.
◾️علم دست به بررسی‌های همه‌جانبه و گسترده می‌زند در حالی که شبه-علم بدون بررسی دقیق حکم صادر می‌کند. در عرصه‌ی دانش مدرن اندازه‌گیری‌ها دقیق است در شبه-علم اگر اندازه‌گیری وجود داشته باشد تقریبی و غیر قابل اتکاست.
◾️نظر علم همیشه ابطال‌پذیر است و شبه-علم اغلب چنین نیست و نمی‌توان آن را راستی‌آزمایی کرد.
◾️علم در پی شواهد تازه است و به تغییر علاقه نشان می‌دهد شبه-علم در برگیرنده‌ی عقاید ثابت و بدون تغییر است و به جزمیت گرایش دارد.

در یک کلام علم فروتن است و شبه-علم ادعاهای گزاف و اثبات‌ناپذیر دارد. یک تئوری علمی معتبر حاصل یک عمر تلاش و فداکاری دانش‌ورزانه است و با رنج بسیار به دست می‌آید.

۱۰.۲ - نتیجه‌گیری

تلاش در بهره‌گیری از نگره‌های روانشناختی برای پیشبرد کنش‌گری سیاسی دشواری‌آفرین است. همین که در نوشته‌هایی پیاپی از مفاهیمی مانند حسادت، خشم یا نارسیسم درباره کنش‌گران سیاسی استفاده شود و این نسبت‌ها بدون چارچوب روشن یا شواهد قابل اتکا تکرار شوند، نشان می‌دهد که مرز میان تحلیل علمی و برداشت شخصی به‌درستی رعایت نشده است و این می‌تواند با ضوابط حرفه‌ای روان‌پزشکی و روان‌شناسی ناسازگار باشد. این مسئله زمانی جدی‌تر می‌شود که چنین رویکردی از یک یادداشت پراکنده فراتر رود و به یک الگوی تکرارشونده در نوشتار تبدیل شود.

بخش نخست مقاله:
«شبه‌روانشناسی» ابزاری برای فروکوبی دگراندیشی (یک)

—————-
[۱] Falsifiability or “falsifiability criterion” in philosophy of science
[۲] استفان هاوکینگ (۲۰۱۸-۱۹۴۲) فیزیک‌دان برجسته و استاد دانشگاه کمبریج که راهگشای عرصه‌ی نوینی در پژوهش سیاهچاله‌ها شد و پدیده‌ای را در پیوند با سیاهچاله‌ها کشف کرد که «پرتوافشانی هاوکینگ» نامگذاری شده است. هاوکینگ با کتاب‌هایی چون تاریخچه کوتاه زمان نقش مهمی در آوردن فیزیک جدید به عرصه‌ی همگانی داشت./Stephan Hawking
[۳] ویلهلم وونت (۱۹۲۰-۱۸۳۲) فیزیولوژیست و روانشناس برجسته‌ای آلمانی و «پدر روانشناختی آزمایشی» و تجربی. او نخستین بار بطور روشمند آزمایش‌های کنترل شده‌ای برای مطالعه‌ی پردازش‌های ذهنی آدمی انجام داد./Wilhelm Wundt
[۴] بی. اف. سکینر (۱۹۹۰-۱۹۰۴) روانشناس آمریکایی و استاد دانشگاه هاروارد که با تاکید بر آزمایش تجربی باعث جهش بزرگی در پژوهش روانشناختی تجربی شد و بر نحوه‌ی پیشبرد و آموزش این رشته تأثیر فراوان گذاشت./Burrhus Frederic (B.F.) Skinner
[۵] Empirical
[۶] BioEthics
[۷] نظریه ابطال‌پذیری کارل پوپر (۱۹۹۴-۱۹۰۲) می‌گوید برای آنکه یک نظریه، فرضیه یا گزاره‌‌ی پیشنهادی علمی شمرده شود باید بطور ذاتی ابطال‌پذیر باشد. لازمه‌ی چنین فرضیه یا گزاره‌ای آن است که آزمون‌پذیر باشد و بتوان اشتباه بودن آن را با یک آزمایش تجربی نشان داد. فرضیه‌ی آزمون‌ناپذیر در چارچوب علم تجربی قرار نمی‌گیرد./Karl Popper

● یوسف جاویدان، تاریخ‌دان هنر و استاد پیشین دانشگاه در رشته‌ی هنرهای زیبا هست. افزون بر رشته آرشیتکت و هنرهای تجسمی، تا آنجا که به پژوهش مربوط می‌شود، نویسنده در رشته‌ی تاریخ هنر آموزش دیده و در علومی مانند روانشناسی و فیزیک تخصص ندارد. این سری نوشته نتیجه‌ی پژوهش مستقل است.

استونی درس‌هایی برای همه ما دارد

يكشنبه ۱۷ خرداد ۱۴۰۵ - Sunday 7 June 2026

ايران امروز

| درباره ايران امروز | تماس با ايران امروز |

| صفحه نخست | خبر و گزارش | سياست | انديشه | فرهنگ و ادبيات | زندگی | محیط زیست | RSS |

iran-emrooz.net | Thu, 04.06.2026, 16:46

استونی درس‌هایی برای همه ما دارد

جان کامپفنر

فارن پالیسی / ۴ ژوئن ۲۰۲۶

یکی از مخاطرات دیپلماسی، به باور سنت‌گرایان، زمانی رخ می‌دهد که نماینده یک کشور خارجی بیش از حد با جامعه میزبان هم‌ذات‌پنداری کند. درک کشوری که در آن مأموریت دارید یک چیز است؛ اما شیفتگی بیش از اندازه به آن کشور موضوعی دیگر. اما اگر بر اساس همه شاخص‌های موجود، آن کشور واقعاً الگویی باشد که ارزش تقلید و پیروی داشته باشد، چه؟

این همان مسئله‌ای است که «راس آلن» در طول پنج سال مأموریت خود به‌عنوان سفیر بریتانیا در استونی با آن دست‌وپنجه نرم کرده است. اکنون که دوره مأموریت او به پایان رسیده، کتابی ستایش‌آمیز درباره این کشور بالتیک نوشته است؛ کشوری که در حوزه سیاست خارجی، امنیت و ارائه خدمات عمومی، برای جهان الگو تعیین می‌کند. عنوان این کتاب نیز به‌درستی «درس‌های استونی» است.

تحلیل او تا حد زیادی با دیدگاه من در کتاب جدیدم، «دنیای جدید شجاع‌تر» (Braver New World)، هم‌خوانی دارد؛ کتابی که به جلوه‌های شجاعت سیاسی، تخیل و تاب‌آوری در نقاط مختلف جهان می‌پردازد.

بخش بزرگی از قدرت استونی بر فناوری دیجیتال استوار است. این کشور بالاترین تعداد استارتاپ به ازای هر نفر جمعیت را در جهان دارد و از نظر تعداد «یونیکورن‌ها» (استارتاپ‌هایی که ارزش آن‌ها از یک میلیارد دلار فراتر رفته است) به ازای هر نفر، پس از اسرائیل در رتبه دوم قرار می‌گیرد؛ بالاتر از سنگاپور و ایالات متحده. استونی همچنین در کنار برخورداری از یکی از قدرتمندترین سامانه‌های امنیت سایبری، در میان کارآمدترین نظام‌های دولت الکترونیک جهان قرار دارد. افزون بر این، در زمینه حقوق بشر و آزادی مطبوعات نیز همواره عملکردی درخشان داشته و این موفقیت را با رویکردی مدرن در آموزش و پرورش پشتیبانی کرده است.

اما چرا استونی تا این اندازه پیشرفته شد؟ آلن یکی از پاسخ‌ها را از زبان یک مقام استونیایی نقل می‌کند که گفته بود هم‌وطنانش «از حرف‌های بیهوده پرهیز می‌کنند و در هوای بد هم بیرون می‌روند.» عوامل دیگری که ــ عمدتاً با لحنی طنزآمیز ــ در شکل‌گیری انسجام و همبستگی اجتماعی این کشور مؤثر دانسته می‌شوند، آوازخوانی جمعی و سونا هستند.

در شرایطی که بسیاری از اقتصادهای بزرگ اروپا دچار رکود و سردرگمی شده‌اند و آلمان، فرانسه و بریتانیا با نگرانی به رشد احزاب پوپولیست می‌نگرند، نمونه‌های موفق سیاست‌ورزی جریان اصلی روزبه‌روز کمتر به چشم می‌خورند. این روزها اشاره به عملکرد کشورهای شمال اروپا و منطقه بالتیک به‌عنوان نقطه مقابل فضای بدبینی رایج، امری معمول شده است؛ اما دلایل واقعی موفقیت این کشورها اغلب به‌درستی درک نمی‌شود.

دیجیتالی‌سازی نقش مهمی در این موفقیت ایفا کرده است. زمانی که پرده آهنین در سال ۱۹۹۱ فرو ریخت و استونی پس از ۵۰ سال اشغال توسط اتحاد جماهیر شوروی استقلال خود را بازیافت، تقریباً هیچ پول و منبعی در اختیار نداشت. البته همیشه چنین نبود. در اواخر دهه ۱۹۳۰، درآمد و امید به زندگی مردم استونی و فنلاند تقریباً یکسان بود. اما تا پایان دهه ۱۹۸۰، فنلاندی‌ها به‌طور متوسط چهار سال بیشتر عمر می‌کردند و درآمدشان هشت برابر بیشتر بود.

به همین دلیل استونی تصمیم گرفت همه سرمایه خود را روی فناوری دیجیتال بگذارد؛ در تمام ابعاد آن. از آموزش الکترونیک گرفته تا دولت الکترونیک و امنیت سایبری. این برنامه که در زبان انگلیسی با عنوان «جهش ببر» (Tiger Leap) شناخته شد، در آغاز هیچ الگوی آماده‌ای نداشت؛ اما ظرف حدود پانزده سال، استونی را به یکی از رهبران جهانی در سواد دیجیتال، امنیت سایبری، آزادی اینترنت و دولت الکترونیک تبدیل کرد.

امروزه همه سه هزار خدمت دولتی استونی به‌صورت آنلاین قابل دسترسی است و طبق آخرین آمار، بیش از ۹۷ درصد مردم این کشور از این امکان استفاده می‌کنند. نتیجه جالب آن است که شهروندان استونیایی احتمالاً زمان کمتری نسبت به مردم بسیاری از کشورهای دیگر پشت رایانه می‌گذرانند؛ زیرا انجام کارهای روزمره و اغلب خسته‌کننده اداری برای آنان بسیار سریع‌تر است.

دولت برآورد می‌کند که هر شهروند استونیایی به دلیل رهایی از بوروکراسی دست‌وپاگیر، سالانه پنج روز از وقت خود را بازمی‌یابد. تکمیل اظهارنامه مالیاتی بیش از پنج دقیقه زمان نمی‌برد ــ و برخی حتی آن را در سه دقیقه انجام می‌دهند ــ زیرا فرم‌ها از پیش با اطلاعات سال‌های قبل تکمیل شده‌اند. میزان تمکین مالیاتی افزایش یافته و اداره مالیات تقریباً نیمی از کارکنان خود را کاهش داده است. همچنین برآورد می‌شود که دولت الکترونیک سالانه معادل دو درصد تولید ناخالص داخلی صرفه‌جویی ایجاد می‌کند.

با این حال، مسئله فقط کارایی اقتصادی و راحتی شهروندان نیست. آنچه استونی انجام داده، بازتعریف دولت و رابطه آن با شهروندان است. از طریق شناسه دیجیتال و مجموعه‌ای از رمزهای امنیتی، افراد کنترل داده‌های خود را در اختیار دارند. آن‌ها می‌توانند بررسی کنند که آیا کسی به اطلاعاتشان دسترسی پیدا کرده یا نه و در صورت نبود دلیل موجه، آن دسترسی را به چالش بکشند. سرویس‌های اطلاعاتی از برخی معافیت‌ها برخوردارند و پلیس نیز در جریان تحقیقات جنایی نیازی به کسب مجوز ندارد، اما پس از پایان تحقیقات، اقدامات انجام‌شده آشکار می‌شود.

این باور به نقش خیرخواهانه دولت برای من بسیار چشمگیر است؛ به‌ویژه در این دوران تیره و پرآشوب. استونی همچنین می‌کوشد به دیگر دموکراسی‌های جوانی که در معرض خطر قرار دارند کمک کند.

پس از استقلال در سال ۱۹۹۱، دومین نقطه عطف بزرگ استونی شانزده سال بعد فرا رسید. سال ۲۰۰۷ در این کشور با عنوان «جنگ وب اول» شناخته می‌شود؛ زمانی که جنگ هیبریدی روسیه علیه غرب آغاز شد. در پی اختلافی بر سر انتقال یک یادبود جنگی شوروی از یکی از مهم‌ترین نقاط مرکز تالین، بخش بزرگی از زیرساخت دیجیتال استونی هدف موج عظیمی از حملات محروم‌سازی توزیع‌شده از سرویس (DDoS) قرار گرفت. وزارتخانه‌ها، پارلمان و بانک‌ها از کار افتادند و بخش بزرگی از کشور عملاً فلج شد.

یک سال بعد، ناتو «مرکز تعالی دفاع سایبری مشارکتی» (CCDCOE) را تأسیس کرد و آگاهانه محل استقرار آن را تالین برگزید. استونی همچنین «یگان سایبری لیگ دفاعی» خود را ایجاد کرد؛ سازمانی داوطلبانه متشکل از برنامه‌نویسان، دانشمندان علوم رایانه و مهندسان نرم‌افزار. این یگان بخشی از ساختار گسترده‌تر «لیگ دفاعی» است که نیروهای ذخیره از سراسر جامعه را در بر می‌گیرد و در زمان جنگ همگی تحت فرماندهی واحد عمل می‌کنند. کارشناسان سایبری به‌طور منظم در تمرین‌های آخر هفته ارتش شرکت می‌کنند تا برای شرایط اضطراری در کنار نیروهای نظامی منظم و نامنظم آماده باشند.

سپس حمله روسیه به اوکراین در سال ۲۰۱۴ رخ داد. استونی از طریق مرکز CCDCOE، در چارچوب ناتو، اتحادیه اروپا و همچنین به‌صورت دوجانبه، به یکی از سرسخت‌ترین و در عین حال عملی‌ترین حامیان اوکراین تبدیل شد.

اشتراک‌گذاری توانمندی‌های دیجیتال و سایبری نه به‌عنوان اقدامی از سر سخاوت، بلکه به‌عنوان نوعی وابستگی متقابل تلقی می‌شود؛ رابطه‌ای که پس از تهاجم گسترده روسیه در سال ۲۰۲۲ بیش از پیش تقویت شد. تنها چند هفته پس از ورود نیروهای روسیه، استونی تجهیزات نرم‌افزاری و سخت‌افزاری ارزشمندی، از جمله ژنراتورها و پهپادها، در اختیار اوکراین قرار داد.

استفاده اوکراین از فناوری دیجیتال برای دفاع از خود حیاتی بوده است؛ نه فقط در حوزه نظامی، بلکه برای ارائه خدمات روزمره‌ای که در شرایط تهدید دائمی بمباران به دشواری قابل انجام بودند. درگاه اصلی خدمات دیجیتال این کشور «دیا» (Diia) نام دارد؛ مخفف عبارت «دولت و من» (Derzhava i Ya). این سامانه که شامل یک اپلیکیشن و وب‌سایت است، بیش از ۱۳۰ خدمت آنلاین ارائه می‌دهد.

این اعتماد تازه، محصول ضرورت است. اجرای تغییرات بنیادین در دوران دشواری‌ها ــ از همه‌گیری‌ها و قحطی‌ها گرفته تا تهدیدها و جنگ‌ها ــ آسان‌تر است. در همین حال، بسیاری از کشورهای بزرگ اروپایی در فضای تلخ اصلاحات تدریجی و بی‌اعتمادی گرفتار مانده‌اند؛ فضایی که در آن شهروندان دولت را یا دشمن خود می‌دانند یا نهادی ناتوان. نتیجه این وضعیت، شکل‌گیری چرخه‌ای معیوب است: فلج شدن و سرسختی دستگاه دولت، افزایش سرخوردگی و خشم رأی‌دهندگان و فراهم شدن بستری مناسب برای افراط‌گرایی.

استونی و کشورهای دیگری ــ چه کوچک و چه بزرگ ــ نمونه‌های موفق بسیاری در حوزه‌های گوناگون سیاست‌گذاری برای عرضه دارند. بهره‌گیری از این تجربیات مستلزم فروتنی و خودآگاهی است؛ هرچند نه تا حد خودسرزنشگری. کشورهایی که آماده یادگیری از بهترین تجربه‌های دیگران باشند، در برابر خطرات آینده محافظت بیشتری خواهند داشت: اندکی کمتر موعظه کردن برای دیگران و اندکی بیشتر آموختن از دیگران.

———
جان کمپفنر (John Kampfner)، نویسنده کتاب «دنیای جدید شجاع: کشورهایی که جرات انجام کارهایی را دارند که دیگران انجام نمی‌دهند».

اپوزیسیون و نقد «اپوزیسیون» / یک

يكشنبه ۱۷ خرداد ۱۴۰۵ - Sunday 7 June 2026

ايران امروز

| درباره ايران امروز | تماس با ايران امروز |

| صفحه نخست | خبر و گزارش | سياست | انديشه | فرهنگ و ادبيات | زندگی | محیط زیست | RSS |

iran-emrooz.net | Wed, 03.06.2026, 22:21

اپوزیسیون و نقد «اپوزیسیون» / یک

سعید سلامی

جمهوری اسلامی از نخستین روزهای استقرار خود در ایران در پی انقلاب ۵۷، به دلیل جهان بینی دینی و تلاش برای حکم‌رانی بر اساس نگاهی ایدئولوژیک، معترضین و مخالفین خود را هم در عرصه‌های گونانون تولید کرده است.

اولین اعتراض علنی در دومین ماه پس از انقلاب رخ داد. در تظاهرات ۱۷ اسفند ۱۳۵۷ (همزمان با روز جهانی زن) گروهی از زنان در واکنش به سخن‌رانی روح‌الله خمینی مبنی بر لزوم رعایت حجاب اسلامی در ادارات دولتی شکل گرفت.

اعتراضات دهه هفتاد در شهرهای مختلف ایران، با توجه به محدویت رسانه‌ای آن سال‌ها به جز مورد کوی دانشگاه بازتاب گسترده‌ای نیافت. اما پس از گسترش شبکه‌های اجتماعی در دهه ۱۳۸۰ اخبار اعتراضات خیابانی، انتشار و انعکاس بیشتری یافتند. اعتراضاتی که خبرسازترین‌ آن‌ها در تیر ۷۸، خرداد ۸۸، دی۹۶، آبان ۹۸، تیر۱۴۰۰ و سال ۱۴۰۱ رخ دادند.

اعتراضات ۱۴۰۱ ایران شامل تجمع‌ها و اعتراضات گوناگونی در ایران است که در سال ۱۴۰۱ رخ دادند. ریشه‌های این اعتراضات مشکلات اقتصادی، انسداد سیاسی و فرهنگی بود که به صورت اعتراضات خیابانی بدون ساختار رهبری و خودجوش مردمی یا به صورت اعتراضات صنفی با ساختار رهبری و از پیش برنامه‌ریزی‌شده انجام شد. این اعتراضات با ادامه اعتراضات و اعتصابات سراسری معلمان ایران شروع و با اعتراضات به گرانی مواد خوراکی در پی حذف ارز ۴۲۰۰ تومانی و اعتراضات خرداد پس از فروریختن ساختمان متروپل گسترش یافت. در شهریور ۱۴۰۱ نیز قتل حکمتی مهسا امینی زمینه‌ساز خیزش سراسری شد.

آخرین اعتراضات خیابانی هم در دی ماه سال گذشته ده‌ها هزار کشته، بازداشت و اعدام در پی داشت؛ در نتیجه، هزاران خانواده را بر مخالفان خود افزود.

آیا صرف اعتراض یا مخالفت یک فرد، یک ائتلاف، اتحاد یا یک سامانه را در برابر یک رژیم سرکوب‌گر می‌توان در قالب مفهوم اپوزیسیون ارزیابی کرد؟ یک گردهم‌آیی، مثلا «جمهوری‌خواهان سکولار دموکرات»‌ (اتحاد جمهوری‌خواهان ایران) یا «سامانه پادشاه خواهان» که در راس آن یک «شاهزاده وارث تاج‌وتخت» هم قرار دارد، چه؟

برای پاسخ به این پرسش، ضروری است تعریفی روشن و آکتوئل (واقعی و به‌روز شده) از مخالف و اپوزیسیون ارائه دهیم و تفاوت مفهومی آن‌ها را از همدیگر بشناسیم.

اپوزیسیون

در ویکی پدیا در پیوند با تعریف مخالف و اپوزیسیون می‌خوانیم:

مخالف (Opposer):
▪️ماهیت: یک فرد، گروه یا جریانِ اعتراضی است که فقط وضعیت موجود (Position) را نقد می‌کند.
▪️هدف: ممکن است برنامه یا ایده‌ای برای جایگزینی نداشته باشد و صرفاً نارضایتی خود را ابراز کند.
▪️دامنه: هر کسی با هر عقیده‌ای (چه در داخل و چه در خارج از سیستم) می‌تواند یک مخالف باشد.

اپوزیسیون (Opposition):
▪️ماهیت: یک نیروی سیاسی متشکل از احزاب، نهادها و ساختارهای مشخص در برابر (Position) است.
▪️هدف: علاوه بر مخالفت، به دنبال تغییرات اساسی در دولت یا سیستم است و می‌خواهد جایگزین حاکمیت شود.
▪️عمل‌کرد: توانایی بسیج نیرو، ارائه مانیفست (برنامه سیاسی) و سازماندهی جامعه را دارد.

انواع اپوزیسیون
▪️در دموکراسی‌ها: اپوزیسیون، حزب رقیب است که در چارچوب قانون فعالیت می‌کند تا در انتخابات بعدی قدرت را به‌دست بگیرد.
▪️در نظام‌های غیردمکراتیک: معمولاً به نیروهایی گفته می‌شود که خواهان سرنگونی یا تغییر بنیادین ساختار حکومت هستند.

و در ادامه می‌خوانیم: «تفاوت اصلی در سازمان‌یافتگی و هدف است. «مخالف» هر فردی است که با دولت یا سیستم حاکم عقیده یا زاویه متفاوتی دارد؛ اما «اپوزیسیون» به یک تشکل، حزب یا جریان سیاسیِ سازمان‌یافته گفته می‌شود که دارای برنامه جای‌گزین است و برای در دست گرفتن قدرت رقابت یا مبارزه می‌کند.»

ایران پدیا (دانشنامه‌ی اپوزیسیون ایران)، ویژگی‌های اپوزیسیون را چنین توضیح می‌دهد:

یک اپوزیسیون به ویژه زمانی که به سطح یک آلترناتیو بالغ شود باید ویژگی‌های مشخصی داشته باشد از جمله:
▪️ساختار سازمانیِ استوار و توانمندی‌های سازمانی پایدار، هم در داخل کشور و هم در خارج از آن، این ویژگی یک اپوزیسیون را قادر می‌سازد که به عنوان موتوری برای تغییر عمل کند.
▪️رهبریِ خبره و ذیصلاح که قادر به برخورد با حاکمیت (در ایران استبداد مذهبی)، متحد کردن مردم و متمرکز کردن آن‌ها بر تغییر رژیم است.
▪️یک برنامه روشن که نشان دهنده آرمان‌های مردم است و با معیارهای بین المللی انطباق دارد و با دیکتاتوری‌های پیشین متفاوت است.
▪️تحت پوشش قرار دادن گرایش‌های گوناگون سیاسی و ترویج حقوق قومیت‌های مختلف و اقلیت‌های مذهبی و برخوردار از حمایت طیف‌های مختلف در داخل و خارج کشور.
▪️تمایل به تحمل سختی و ریسک برای رسیدن به هدف آزادسازی و توان پرداخت هزینه و سابقه‌‌ای که این ویژگی را در او اثبات می‌کند.
▪️اثربخشی در تضعیف اقدامات و موقعیت های دیکتاتور و توانایی حمایت از مبارزات ضدحکومتی، مانند افشای فعالیت‌های سرکوب‌گرانه، سایت‌های نظامی یا هسته‌ای، شبکه‌های تروریستی و...
▪️شبکه‌ای نیرومند و کافی و آماده که نقش محوری در سازماندهی اعتراضات داشته باشد. جدی‌گرفته شدن این نیرو توسط رژیم حاکم نشان‌دهنده‌ مؤثر بودن فعالیت‌های اوست.
▪️برخورداری از مشروعیت و پشتیبانی بین المللی، و توانایی تحقق فشار بین‌المللی علیه رژیم و حمایت از مردم.

«اپوزیسیون» جمهوری اسلامی

طیف‌های گوناگون مخالف رژیم تمامیت‌خواه در خارج، در سال‌‌های نزدیک به نیم قرن نه تنها نتوانستند یک ائتلاف، اتحاد، جبهه یا سازمان منسجم و کارآمد را شکل بدهند و نه تنها هر ائتلاف و اتحادی در کوتاه مدت به چند پارگی و شکاف منجر شد، بلکه افراد شکل دهنده این گردهم‌آیی‌ها بعدها به مخالفان همدیگر تبدیل شدند.

به دلیل نبود ارتباط نزدیک و مستمر، از کنش و واکنش مخالفان داخل ایران نمی‌توان تحلیل موثق و معتبر ارائه داد، اما در دویچه وله (رسانه دولتی آلمان) می‌خوانیم:

شکل‌گیری اپوزیسیون منسجم و کارآمد در ایران به دلیل سرکوب شدید داخلی، فقدان تجربه کار حزبی، و تفاوت‌های بنیادین ایدئولوژیک و ساختاری میان مخالفان با مشکل مواجه شده است. این پراکندگی و شکاف مانع از ایجاد یک جای‌گزین (آلترناتیو) سیاسی واحد در برابر ساختار قدرت شده است.

و در ادامه می‌نویسد: دلایل اصلی عدم شکل‌گیری اپوزیسیون قدرتمند و سازمان‌یافته به موارد زیر بازمی‌گردد:

▪️سرکوب و فضای امنیتی: سیستم حکومتی ایران اجازه فعالیت علنی، ایجاد احزاب مستقل و تجمعات مسالمت‌آمیز را به منتقدان نمی‌دهد. فعالان سیاسی یا مجبور به ترک کشور شده یا در داخل با برخوردهای شدید امنیتی مواجه می‌شوند.
▪️ تنوع و تضاد ایدئولوژیک: مخالفان حکومت طیف وسیعی از گروه‌های مختلف، شامل جمهوری‌خواهان، سلطنت‌طلبان، چپ‌ها، مشروطه‌خواهان، و ملی‌مذهبی‌ها را در بر می‌گیرند که در اصول اساسی (مانند نوع حکومت آینده) اختلاف نظرهای عمیقی دارند.

و در پیوند با مخالفان خارج می نویسد:
▪️ پراکندگی جغرافیایی و گفتمانی در خارج از کشور: اپوزیسیون خارج از کشور به دلیل استقرار در کشورهای مختلف با دموکراسی‌های گوناگون، فاقد تمرکز استراتژیک است و در توافق بر سر رهبری یا برنامه‌های گذار دچار چنددستگی و رقابت‌های درون‌گروهی است.
▪️ فقدان تجربه کار حزبی: به دلیل استبداد تاریخی در سده‌های گذشته و فقدان فرهنگ دموکراتیک و حزبی در ادوار مختلف، نهادینه‌سازی و ائتلاف میان گروه‌های سیاسی به شکل تاکتیکی به کندی صورت می‌گیرد.

بررسی‌ها نشان می‌دهد که فقدان رهبری واحد و ساختار حزبی قدرت‌مند از مهم‌ترین موانع این جریان است.

«اتحاد جمهوری خواهان ایران»

از میان طیف‌های رنگارنگ مخالف ج. ا. در خارج، نگاهی بکنیم به کارنامه، راهبرد و عمل‌کرد دو نمونه نسبتا شناخته شده، «اتحاد جمهوری خواهان ایران » و «سامانه پادشاهی خواهان» تا ببینیم که می‌توان آن‌ها را به عنوان اپوزیسیون به حساب آورد.

یادآوری می‌کنم که این نوشتار نقدگونه‌ای است بر این دو جریان و تلاشی است برای شناسایی آن‌ها در قالب اپوزیسیون یا مخالف ج. ا.

اتحاد جمهوری خواهان ایران بر پایه اصول آزادی و دموکراسی و استقرار نظام جمهوری مبتنی برمنشور جهانی حقوق بشر در سال ۲۰۰۳ توسط برخی از فعالان که پیشینه بیشتر آنان چپ بود و براساس منشوری که بیشتر از هزار نفر با امضا از آن حمایت کردند، شروع به فعالیت نمود در اولین همایش تأسیس آن در سال ۲۰۰۴ (۱۳۸۲) بیش از ۷۰۰ نفر از اعضا در برلین گرد هم آمدند. حاصل این گردهمایی ایجاد گروه «اتحاد جمهوریخواهان ایران» (اجا) بود.

اجا تاکنون شش همایش با فاصله چند سال تشکیل داده، همایش ششم آخرین همایشی بود که در آذرماه ۱۳۹۳، در برلین برگزارشد. همایشی هم در ماه مه ۲۰۱۳ در برلین برای گرامی‌داشت یک دهه فعالیت اتحاد جمهوری خواهان صورت گرفت.

همایش دهم اتحاد جمهوری خواهان ایران ویژه بیستمین سالگرد تأسیس اجا در مهر ماه ۱۴۰۳ (اکتبر ۲۰۲۴) در شهر کلن آلمان با حضور طیف‌های ملی، چپ، ملی– مذهبی، لیبرال، اتنیکی و مشروطه‌خواه برگزار شد.

اجا برای معرفی خود در «در باره ما» می‌نویسد:

«اتحاد جمهوری خواهان ایران تشکل سیاسی جمهوری خواهان با افق های فکری گوناگون و پیشینه‌های سیاسی متفاوت است که برای دستیابی به آزادی و دموکراسی واستقرار نظام جمهوری مبتنی برمنشور جهانی حقوق بشر درایران مبارزه می کند. اتحاد جمهوری خواهان ایران برای پیش‌برد و تحقق کارپایه سیاسی خود و دستیابی به اتحاد هرچه گسترده‌تر جمهوری خواهان تلاش می‌ورزد.»

راهپیمایی‌های خیابانی «اتحاد جمهوری‌خواهان ایران» و تشکل‌های همسو (مانند همگامی و کانون همکاری نهادهای جمهوری‌خواه) معمولاً به صورت تجمعات اعتراضی سازمان‌یافته برگزار می‌شوند. این تشکل‌ها که شامل چندین حزب و سازمان سیاسی جمهوری‌خواه سکولار و دموکرات هستند، در قالب فراخوان‌هایی در شهرهای مختلف اروپا و آمریکا اقدام به برگزاری راهپیمایی برای حمایت از اعتراضات داخل ایران می‌کنند.

بیانیه‌های اجا یادآور جناح چپ اصلاح‌طلبان داخل ایران و فدائیان خلق اکثریت می‌باشد؛ برای نمونه هیات سیاسی اجرایی در ۲۳ خرداد ۱۴۰۴ ( نخستین روز جنگ ۱۲روزه)، زیر عنوان «حمله اسرائیل به میهنمان ایران را محکوم می کنیم»، نوشت: «حملات نظامی اسرائیل بر ضد قوانین بین المللی است. از شورای امنیت سازمان ملل، اتحادیه اروپا، و بویژه آمریکا و کشورهای منطقه و مجامع بین المللی می خواهیم ضمن محکوم کردن اسرائیل، مداخله کرده و جلوی ایجاد یک جنگ بزرگ منطقه ای را بگیرند... سران ج. ا. باید خویشتن‌داری نموده و دست از حملات متقابل بر دارند و برای جلوگیری از لطمات بیشتر به کشور به مذاکرات با آمریکا و رسیدن به توافق ادامه بدهند.»

در این بیانیه‌ به ماهیت جنگ افروز ج. ا.، به آمریکاستیزی بیمارگونه و مزمن، تهدید موجودیت اسرائیل، تنش‌ آفرینی و ترورها در منطقه و جهان، از بازوهای نیابتی که در واقع زمینه جنگ را آماده می‌کنند، راه‌اندازی چندین سایت هسته‌ای برای تهدید و باج‌گیری در مذاکرات، تولید انواع پهباد و موشک که این همه ناشی از ایدئولوژی اسلام سیاسی و صدور اتقلاب است، انگشت گذاشته نمی‌شود؛ در عوض، سران ج. ا. را به خویشتن‌داری و امنتاع از حملات متقابل دعوت می‌کند!

در ضمن، بیانیه «حمله اسرائیل به میهنمان ایران را» به جای واکنش اسرائیل به نیم قرن تهدید موجودیتی خود از سوی کارگزاران ج. ا. راه اندازی بازوهای تروریستی و حمله به خاک اسرائیل و کشتار و گروگان‌گیری در هفتم اکتبر ۲۰۲۳، برجسته می‌کند.

اجا در ۶ بهمن ۱۴۰۴ بعد از کشتار دی ماه، پا را کمی فرا تر از روی‌کرد همیشگی خود گذاشت و از جمله نوشت: «کشتار بی‌رحمانه مردم معترض بدستور ولی فقیه، علی خامنه‌ای مصداق جنایت علیه بشریت است.» همین!

به چند نمونه از آخرین عنوان‌ بیانیه‌های اجا نگاهی بکنیم:

▪️ دهم فوریه ۲۰۲۶: دستگیری کنشگران سیاسی و مدنی و فعالان اصلاح طلب را محکوم می کنیم.
▪️ ۲۸ فوریه ۲۰۲۶: اتحاد جمهوری‌خواهان ایران حملهٔ نظامی آمریکا و اسرائیل را قاطعانه محکوم می‌کند.
▪️هفتم مارچ ۲۰۲۶: نه به جنگ، نه به جمهوری اسلامی، درخواست آتش‌بس فوری را به مطالبه‌ای فراگیر تبدیل کنیم.
▪️هشتم آوریل ۲۰۲۶: استقبال از اعلام آتش‌بس به‌عنوان گامی در جهت حل اختلافات و برقراری صلح و ثبات در منطقه،
▪️بیستم می ۲۰۲۶: ضرورت پیگیری جدی مذاکرات و تلاش برای حل دیپلماتیک اختلافات با امریکا،

همانگونه که پیداست اجا در قالب یک مخالف بی‌ضرر نمی‌تواند یا نمی‌خواهد خود را به جای‌گاه یک اپوزیسیون واقعی، آنگونه که در بالا تعریف شد، ارتقا دهد، از جمله:

▪️تلاش برای تحت پوشش قرار دادن گرایش‌های گوناگون سیاسی، تبیین و توضیح حقوق قومیت‌های مختلف، باورمندان مذهبی غیر مسلمان و خدانابوران که از حمایت طیف‌های مختلف در داخل و خارج کشور برخوردارند.
▪️نقش‌آفرینی مؤثر در تضعیف اقدامات و موقعیت های رژیم توتالیتر و توانایی حمایت از مبارزات ضد حکومتی مانند افشای فعالیت‌های سرکوب‌گرانه، تهدید از طریق ساخت سایت‌های نظامی یا هسته‌ای، تجهیز، تسلیح و آموزش شبکه‌های تروریستی و...

فعالین اجا در مصاحبه‌ها و مناظره‌ها به توضیح دیدگاه خود می‌پردازند، اما این اتحاد تاکنون یک راه پیمایی گسترده و فراگیر علیه بازداشت‌ها و اعدام‌های بی‌وقفه (حتا برای بازنمایی دی ماه خونین)، علیه تبدیل کشوری به زندان معترض‌ها، تورم غیرقابل کنترل و کمرشکن صورت نداده است.

شعار «زندانیان سیاسی را آزاد کنید» که می‌تواند طیف‌های مختلف مخالف ج. ا. را پیرامون خود گرد‌ آورد، کمتر در بیانیه‌های اجا به چشم می خورد.

اجا در سال‌های فعالیت خود به توضیح و گره‌گشایی موضوع‌های اساسی که مسائل امروز و فردای جامعه ماست در قالب میزگردهای کارشناسانه یا درس‌گفتارهای روشن‌گر نپرداخته است، از جمله:

▪️حقوق زنان در یک جامعه دین‌زده و مردسالار،
▪️همزیستی مسالمت‌امیز و برابر حقوق ملت‌های رنگین‌کمانی ایران در داخل یک جغرافیای واحد،
▪️«حق تعیین سرنوشت»،
▪️تمرکزگرایی، انواع فدرالیسم و پارلمانتاریسم،
▪️دموکراسی؛ هدف یا روش،
▪️دموکراسی در گذر تاریخ و آسیب‌های مبتلابه امروزین آن،
▪️آزادی فردی، آزادی اجتماعی و سیاسی، آزادی در چارچوب قانون و...
▪️خاست‌گاه تاریخی لیبرالیسم؛ لیبرالیسم سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و...،
▪️مفهوم بروکراسی در گذر زمان؛ در نگاه ماکس وبر و در عمل (نگاه عامیانه: کاغذبازی)
▪️سکولاریسم: خلع ید نهادهای دینی از سیاست، دولت یا حکمرانی؟
▪️لائیسم، لائیسیته: سکولاریسم فرانسوی یا بی‌دینی،
▪️سوسیالیسم، سوسیال دموکراسی، لیبرال دموکراسی و...،
▪️تفاوت مفهومی و ماهوی مدرنیسم (مدرنیزاسیون) و مدرنیته،
▪️خاست‌گاه تاریخی چپ، کارنامه چپ و چپ در علوم سیاسی،
▪️نقد بی‌طرفانه دوران پهلوی، پیش‌زمینه‌ها وسبب‌های انقلاب ۵۷،
▪️چرا جمهوری‌خواهی در برایر پادشاهی‌خواهی؟
▪️انواع جمهوری‌ها: جمهوری ریاستی، جمهوری نیمه‌ریاستی، جمهوری پارلمانی، جمهوری فدرال (ترکیبی از سه مدل جمهوری)، جمهوری دموکراتیک / سوسیالیستی، جمهوری اسلامی/موروثی و...
▪️حق و حقوق دگرباشان و دگراندیشان در یک جمهوری سکولار و دمکراتیک،
▪️و...

اجا اساسا مخالف جنگ است، اما بنا به ماهیت و تنوع دیدگاه‌ها در داخل خود، راه‌کاری برای براندازی رژیم و الترناتیوی برای بعد از سقوط آن ارائه نمی‌دهد، بر خشونت‌پرهیزی به عنوان راهبردی نظری که خشونت، خشونت می‌اورد و امری اخلاقی که خشونت به هر حال غیر انسانی است تاکید می‌کند، اما توضیح نمی‌دهد حکومتی خشن و بدوی را که بنا به اعتقاد آخرالزمانی، ویران‌گری سرزمینی و کشتن انسان‌ها را ماموریتی الهی برای ظهور «مهدی موعود» می‌داند، چگونه می‌توان پایین کشید.

توضیح جمهوریت از سوی اعضای اجا در مناظره‌ها و مصاحبه‌ها تکراری، ابتدایی و نا روشن است؛ برای نمونه مهرداد درویش‌پور از جمهوری‌خواهان دیرین و شناخته‌شده، در برنامه میدان در تاریخ شانزدهم مارچ ۲۰۲۶ با عنوان «جمهوری‌خواهان چه می‌خواهند و چه برنامه‌ای برای آینده ایران دارند؟» به نکات پایه‌ای در فهم درست جمهوری‌خواهی نمی‌پردازد و صرفا ۳ نوع اقتدار را توضیح می‌دهد:

۱ــ اقتدار موروثی، ۲ــ اقتدارهای کاریزماتیک دینی یا غیردینی ـ۳ـ اقتدار عقلانی (جمهوریت بر شالوده دموکراسی و قابل تغییر بودن رهبری)، حسام سلامت، جامعه‌شناس جمهوری‌خواه ساکن ایران، اما در درس‌گفتارهای خود شالوده‌ها و ماهیت جمهوریت را به‌گونه‌ای دیگر بیان می‌کند.

به باور وی چهار اصل بنیادین جمهوریت عبارت‌ اند از:

▪️ جهت‌مندی: یافتن قطب‌نمای مشترک برای یک زندگی معنادار،
▪️ نافرمانی: شهامت «نه» گفتن به حاکمیت خودسر،
▪️ آزادی: حرکت از آزاد سازی به سوی خودآییینی مسئولانه،
▪️ برابری: پروژه مداوم ساختن روابط برابر.

و در ادامه پنج ستون یک جمهوری را این‌چنین خلاصه می‌کند:

۱ــ نفی سلطه
۲ــ آزادی به عنوان راهنما
۳ــ خودگردانی
۴ــ خیر مشترک
۵ــ فضیلت مدنی

اتحاد جمهوری‌خواهان ایران با حضور میلیونی نسل جوان (نسل زد) در اعتراضات خیابانی، با اراده و شهامت آنان در پیکار با فاشیسم اسلامی هم‌دلی نشان می‌دهد، اما حضور نمایندگان این نسل تقریبا بیست میلیونی را که متولدین عصر دیجیتال و در نتیجه حاملان دانش روز می‌باشند و منطقا آینده میهن ما در دست آنان خواهد بود، به رسمیت نمی‌شناسد.

اجا در این بیست ویک نتوانست یا نخواست یک ساختاری شبکه‌ساز، حزبی منسجم و فراگیر با پلاتفرم و نقشه راهی استرتژیک و یک رسانه مستقل تاسیس کند، در واقع، اجا همه سال های عمر خود در قامت و قالب مخالف واکنشی باقی ماند.

شرکت کنندگان اجا در مصاحبه‌ها معمولا پایه‌گذاران اولیه این اتحاد می‌باشند، از این رو می‌توان متوسط سن فعالین اتحاد جمهوری خواهان ایران را بیش از سال‌های انقلاب ۵۷ تخمین زد.

«سامانه پادشاهی‌خواهان»

هیاهو برای تفرقه، دیگر هیچ

پس از انقلاب ۵۷، آرزومندان عاطفی ونوستالژیک نظام گذشته، به عنوان یکی از جریان‌های مخالف رژیم مستقر، فعالیت‌های خود را در خارج از کشور به صورت پراکنده و غیرساختارمند آغاز کردند، اما در پی تحولات، اعتراضات و خیزش‌های مردمی دهه‌های اخیر، گرایش به نظام پادشاهی از جمله پادشاهی پارلمانی تحت رهبری رضا پهلوی در میان بخش‌هایی از جامعه ایران و گروه‌های مخالف در خارج با عنوان «سامانه پادشاهی‌خواهان ایران» شکل گرفت.

این سامانه شامل طیف‌های گوناگونی از پادشاهی‌خواهان سنتی تا جمهوری‌خواهان دموکرات می‌باشد. در سال‌های اخیر و به ویژه پس از خیزش‌های سراسری، رویکرد کلی این جریان‌ها تغییرات چشم‌گیری داشته است، و در گذر زمان ازهم فاصله بیشتری گرفته و در مواردی به مخالف سرسخت و خشن همدیگر تغییر یافته‌اند.

جریان‌های اصلی این طیف عبارتند از:

▪️پادشاهی‌خواهان مشروطه‌خواه (لیبرال دموکرات):
بزرگ‌ترین و جریان‌سازترین طیف سلطنت‌طلبی مدرن هستند. این گروه که هسته اصلی حامیان رضا پهلوی را شامل می‌شوند، معتقدند نظام آینده باید یک پادشاهی پارلمانی و دموکراتیک باشد که در آن قدرت شاه کاملاً تشریفاتی است و از طریق رای مستقیم مردم تعیین می‌شود.

▪️باستان‌گرایان و ملی‌گرایان افراطی:
بخش قابل‌توجهی از هواداران پادشاهی، به ویژه در میان نسل‌های قبل و دیاسپورا دلبستگی شدیدی به ارزش‌های ملی‌گرایانه و دستاوردهای دوران پهلوی دارند. این طیف بر نقش موروثی و تاریخی پادشاه به عنوان نماد یکپارچگی ایران تأکید دارد. برخی از آن‌ها خواستار احیای نوعی سلطنت مقتدر ملی (بدون دخالت مذهب) برای حفظ تمامیت ارضی ایران هستند و شعارهایشان رنگ و بوی تند ناسیونالیستی دارد.

طیف پهلوی‌گرایان و حامیان رضا پهلوی: این جریان، به طور مشخص طرفدار رهبری رضا پهلوی برای دوران گذار است. آن‌ها بر اهمیت نقش وی در ایجاد یک ائتلاف ملی برای گذار دموکراتیک تأکید می‌کنند. این جنبش همچنین از نظر پایگاه اجتماعی دارای تنوع بالایی است.

▪️ سلطنت‌طلبان سنتی (طرفداران حکومت پهلوی):
شامل نسل قدیمی‌تر هواداران نظام پادشاهی، برخی از وابستگان حکومت پیشین و علاقه‌مندان به دوران محمدرضا شاه پهلوی می‌باشند. این طیف نوستالژی پررنگی نسبت به دهه‌های ۴۰ و ۵۰ شمسی داشته و بر دستاوردهای اقتصادی و توسعه‌ای آن دوران تاکید می‌کنند.

▪️طیف گذار و جمهوری‌خواهان سکولار (نوسلطنت‌طلبان):
این گروه شامل فعالان سیاسی، روشنفکران و حتی جمهوری‌خواهانی است که با توجه به شرایط فعلی ایران، پادشاهی‌خواهی را به عنوان یک «مکانیسم گذار» می‌پذیرند. آن‌ها معتقدند در شرایط بحرانی، وجود شخصیتی چون رضا پهلوی می‌تواند به عنوان یک نیروی وحدت‌بخش عمل کند تا در نهایت ساختار حکومت آینده از طریق مجلس موسسان تعیین شود.

«یا باید کسی را نوازش کرد یا درهم شکست. اگر به اوآسیب می‌زنید باید چنان بزنید که از انتقامش نترسید.» (ماکیاولی، شهریار)

عمل‌کرد بخش میدانی هواداران «شاهزاده» یادآور آتش‌ به اختیارهای ج. ا. است. آن‌ها با ذهنیت «هرکه با ما نیست نابود باید گردد»، جریان‌های غیرخودی را تهدید می‌کنند و به تجمع آن‌ها به خشن‌ترین شکل حمله می‌کنند.

برخی از فعالین سامانه نیز با طرح شعارهای تفرقه‌افکنانه تلاش می کنند در میان سایر جریان‌های مخالف ج. ا. تفرقه ایجاد ‌کنند.

سامانه اصولا هیچ نقد و انتقادی را از سوی هوادران و حتا از مشاوران سابق رضا پهلوی برنمی‌تابد و آنان را با الفاظ رکیک مورد حمله قرار می‌دهند.

تیراندازی امروز جامعه‌ با کلمات، می‌تواند فردا با مسلسل در خیابان‌ها اتفاق بیافتد.(حسین قاضیان، جامعه‌شناس)

یکی از نمونه‌های برخورد دور از انتظار و در عین حال رنج‌آور مورد منوچهر بختیاری است.

منوچهر بختیاری فعال سیاسی زندانی یکی از فعالان شناخته شده جریان پادشاهی‌خواهی در داخل ایران و پدر پویا بختیاری، از جان‌باختگان اعتراضات آبان ۹۸ اخیرا در پیامی از زندان هرمزگان از عملکرد رضا پهلوی انتقاد کرد.
در پیام انتقادی وی آمده است: «در میان مدعیان پادشاهی‌خواهی، این شما هستید که بیش از همه به آنچه سوگند خوردید، به نهاد شاهنشاهی پشت کرده‌اید.»، «وعده دادید که در تدارک آمدن به ایران هستید. رهبر یا وعده نمی‌دهد، یا اگر بدهد، عمل می‌کند.»، «خاموش کردن صدای منتقدان به اتهام نفوذی بودن، ادامه روند سرکوب ج. ا. است.»

آقای بختیاری در ادامه می‌افزاید: «اطرافیان شما به دنبال سهم خواهی هستند و برای سرنگونی رژیم ایران برنامه ندارند.»

▪️ سعید قاسمی‌نژاد، یکی از مشاوران نزدیک پهلوی، در پیامی منوچهر بختیاری را «پاچه‌ورمالیده» خواند و یاسمین پهلوی با استفاده از همین عبارت توهین‌آمیز، در صفحه اینستاگرام خود نوشت: «منوچهر بختیاریِ پاچه‌ورمالیده، حقت همان بود که پسرت به دست آخوندها نِفله بشه، حق نداری اسم شوهر منو بیاری او پادشاه ایران است.»

▪️الهیار کنگرلو، نزدیک‌ترین مشاور «شاهزاده» در برنامه میدان صدای آمریکا پیام منوچهر بختیاری را بی‌اهمیت و «غر زدن از درون زندان» خواند. وی در مصاحبه با بی بی سی گفت: «آقای بختیاری درک‌شان از آرمان‌های پادشاهی‌خواهی و آرمان‌هایی که شاهزاده در ذهنش دارد بسیار علیل است.»

▪️ایرج مصداقی از فعالان سامانه پادشاهی درمصاحبه با دویچه وله با لحنی تند، بختیاری را به «خیانت به خون پسرش» و اورا به «همکاری و مزدوری برای رژیم» متهم کرد.

مصداقی در پاسخ به اینکه چرا خود رضا پهلوی به این انتقادها پاسخ نداده است، گفت: «شاهزاده رضا پهلوی برای چه به مسئله فردی که امروز عَلَم دشمنی برداشته، پاسخ بدهند؟» و در ادامه ‌افزود: «شاهزاده رضا پهلوی در یک موقعیت دیگری هستند، اصلا این دوتا در حد هم نیستند... پس چرا رضا پهلوی باید پاسخ هر چیزی را بدهند؟»

«آن که با هیولا دست‌و‌پنجه نرم می‌کند، باید بپاید که خود در این میانه هیولا نشود.»(فریدریش نیچه)

رضا پهلوی زمانی که آقای بختیاری در زندان اعتصاب غذا کرده بود، چنین پیامی فرستاد: «جناب آقای منوچهر بختیاری، پدر گرامی جاویدنام پویا بختیاری، شما از نمادهای ایستادگی و دادخواهی یک ملتید. اعتصاب غذای‌تان نگرانی من و بسیاری از مردم ایران را برانگیخته است.

از شما خواهش می‌کنم برای ادامه این مسیر پرچالش و مبارزه با قاتلان پویا، اعتصاب غذا را بشکنید. سلامت و حضور شما در این راه حیاتی است....»

شگفت اینکه رضا پهلوی نیز، منوچهر بختیاری را بعد از پیام وی از شبکه‌های اجتماعی خود آنفالو (حذف) کرد.

هواداران رضا پهلوی از تاریخ نیاموخته‌اند که در نظام های فردمحور، وقتی رهبر از راس حذف می‌شود، کل نظام فرو‌می‌پاشد؛ بعد از رفتن محمد رضا شاه، دولت منتخب او بیش از ۳۷ روز دوام نیاورد.

در ۴ اردیبهشت ۱۴۰۵، رضا پهلوی در پایان یک نشست خبری در برلین آلمان، هنگام خروج از ساختمان محل برگزاری، توسط یکی از معترضان با سس گوجه‌فرنگی هدف قرار گرفت. اگر به جای سس گوجه فرنگی، ضارب (فرضی) یک گلوله شلیک می‌کرد، چه اتفاقی می‌افتاد؟ پادشاهی خواهان که آینده ایران و ایرانیان را به به وجود یک فرد گره زده‌اند، چگونه می‌توانستند جای خالی رهبر را (بدون جانشین مذکر) پر کنند؟

«بسیاری از لغزیدن‌های کنونیِ ما به ورطه‌ی شیوه‌های تفکرِ فاشیستی، در بی‌‌اخلاقی‌هایِ موجود دراقداماتِ ضدفاشیستی ریشه دارد.»(جرج اورول)

«رهبری خوب به هوش بسیار بالا، درک عمیق انسانی (مردم‌داری)، تعهد اخلاقی بزرگ، خودشیفتگی مناسب اما نه بیش از اندازه، و همچنین بدگمانی مناسب اما نه افراطی نیاز دارد.» (اوتو فریدمن کرنبرگ روانپزشک اتریشی- آمریکایی)

زندگی و مواضع سیاسی رضا پهلوی

زندگی شخصی رضا پهلوی به دلیل خروج شاه پدر از ایران در پی انقلاب ۵۷ و مرگ او در سال ۱۳۵۹، با زندگی سیاسی او به عنوان وارث تاج‌وتخت شاهی در تمام سال‌های گذشته کمتر یا بیشتر درهم آمیخته است. بنابراین، برای داوری کارنامه سیاسی او، به عنوان مخالف یا اپوزیسیون ج. ا. ناگزیر باید مسیر زندگی شخصی و برخی مواضع سیاسی او را هم‌زمان و در پیوند با هم مورد بازنگری قرار داد.

رضا پهلوی متولد نهم آبان ۱۳۳۹، در ۱۷ سالگی برای آموزش خلبانی جت‌های جنگنده یه آمریکا رفت و از آن سال به بعد دیگر بازگشت وی به ایران ممکن نشد. او به‌طور مکاتبه‌ای در دانشگاه کالیفرنیای جنوبی در آمریکا، به تحصیل پرداخت و در سال ۱۹۸۵ مدرک کارشناسی خود را در رشته علوم سیاسی دریافت کرد.

رضا پهلوی در سال ۱۹۸۹ به گزارش‌گر واشینگتن پست ، در مورد منبع درآمدش پاسخ داد که در هفت سال گذشته مورد حمایت مالی خانواده و دوستان قرار داشته است. و در سال ۲۰۱۷، به آسوشیتد پرس گفت که از سال ۱۹۷۹ شغل جانبی‌ نداشته و منبع پول او خانواده‌اش و ایرانیانی بوده‌اند که از جنبش او پشتیبانی می‌کنند. در دسامبر ۲۰۱۸ روزنامه آمریکایی پلیتیکو نوشت «تصور می‌رود او عمدتاً با آنچه از ثروت خانواده‌اش باقی مانده زندگی می‌کند...»

رضا پهلوی در آغاز جنگ ایران و عراق طی نامه‌ای به نیروی هوایی ایران، پیشنهاد کرد تا به عنوان خلبان جنگنده در جنگ ایران و عراق شرکت کند، اما از سوی مقامات ایران این تقاضا بی‌پاسخ ماند.

رضا پهلوی در نهم آبان ۱۳۵۹ (۳۱ اکتبر ۱۹۸۰) بنا بر قانون اساسی مشروطه در مراسمی در قصر قبه در قاهره خود را وارث تاج‌وتخت شاهی در ایران اعلام کرد و خود را رضا شاه دوم نامید.

بازنگری در هدف‌ها و مواضع سیاسی «شاهزاده» به دلیل سیال ومتغیر بودنشان در شوراها، پروژه‌ها، منشورها، کنفرانس‌ها و نشست‌ها مستلزم بازنگری و بازخوانی مصاحبه‌ها و بیانیه‌های وی می‌باشد.

رضا پهلوی، در مصاحبه‌ای که در ۵ تیر ماه ۱۳۸۸ با خبرنگار نیویورک تایمز، دِبورا سولومون انجام داد، در پاسخ این پرسش که «دین شما چیست؟» گفت: این مسئله‌ای خصوصی است اما اگر بر پاسخ من اصرار می‌ورزید، باید بگویم که البته من بر پایه آموزش و اعتقادی راسخ، مسلمان شیعه هستم. در واقع خود را انسانی با ایمان و دیندار می‌دانم.»

تشکل‌ها و ائتلاف‌های رضا پهلوی

▪️در سال ۱۳۵۸ شوراهای مشروطیت، به عنوان اولین آزمون نهادسازی تاسیس شد، اما به دلیل دسته‌بندی‌های داخلی از هم پاشید.

▪️رضا پهلوی در سال ۱۳۹۲، تشکیل شورای ملی ایران را با رهبری خود و با سروصدای زیاد اعلام کرد، اما این شورا بعد از چهار سال به دلیل استعفای وی منحل شد.

▪️پروزه ققنوس، «اندشکده‌ای علمی برای بازسازی ایران» در سال ۱۳۹۷ اعلام شد، اما در طی سال‌ها هیچ نقشه راه عملیاتی منتشر نشد، در نتیجه این پروژه هم به حافظه تاریخ پیوست.

▪️پیمان نوین، «فراخوان برای اتحاد همه نیروها» در سال ۱۳۹۹ اعلام شد، اما به دلیل اینکه کسی به آن نپیوست منحل شد.

▪️صندوق اعتصابات از سال ۱۴۰۱ تا ۱۴۰۳ مبالغی از ایرانیان خارج جمع‌اوری کرد، اما به دلیل اینکه هیچ گزارش مالی یا سند پرداختی منتشر نشد، از هم پاشید.

▪️در ژانویه ۲۰۲۳، هشتگ «من وکالت می‌دهم» در حمایت از رضا پهلوی «برای رهبری جنبش» در توئیتر ترند شد. این پتیشن پس از ۴ روز به بیش از ۳۰۰ هزار امضا رسید و در آوریل ۲۰۲۴ تعداد امضا کنندگان از ۵۰۰ هزار نفر فراتر نرفت.

▪️در آبان ۱۴۰۳ گارد جاودان با شامل ۵۰ هزار نیروی آماده اعلام شد، اما نتوانست کسی را به خیابان‌ها بکشاند. یک افسر سابق گارد پرسید: «کجاست آن ۵۰ هزار نفر؟»

▪️رضا پهلوی در اسفند ۱۴۰۱ همراه با هفت تن از چهره‌های مخالف ج. ا. در «تجمع همبستگی» در دانشگاه جرج‌تاون در واشینگتن دی سی آمریکا امیدی را در فضای یاس‌زده آن روزها برانگیخت، اما این تجمع هم به سرانجامی موفقیت‌آمیز منجر نشد.

رضا پهلوی در سال ۲۰۰۲ کتاب «نسیم دگرگونی: آینده دموکراسی در ایران» را به زبان انگلیسی منتشر کرد. او در این کتاب از تغییر، انتخاب، و حقوق مدنی نوشت و دیدگاه‌های خود را در زمینه حمایت از «ناآرامی‌های مدنی و قیام‌های بدون خشونت» مطرح کرد.

رویکرد سیاسی رضا پهلوی همواره تابع شرایط داخل بوده است. برای نمونه او در جنبش سبز در سال ۱۳۸۸، نطق انتخاباتی میر حسین موسوی را مبنی بر«بازگشت به دوره طلایی امام خمینی» نادیده گرفت و از مچ‌بند سبز (نشانی از سید بودن میر حسین) استفاده کرد.

در جریان انتخابات ریاست‌جمهوری سال ۱۳۹۲، در مقطع پیروزی حسن روحانی، با زدن کراوات بنفش (رنگ انتخاباتی روحانی) در یک پیام ویدئویی حضور یافت.

مواضع رضا پهلوی درباره بازگشت به ایران هم با توجه به شرایط زمانی و مخاطب متفاوت بوده است. برای نمونه در مصاحبه‌ با آقای مهدی خلج می گوید:«... چه کسی منو شاه میکنه؛ من سه تا دختر دارم...»

او در یک مصاحبه گفت: «بدون تعارف می‌گویم، من برای آزادی مردم مبارزه می‌کنم اما به هیچ قیمتی حاضر نیستم آزادی خودم را قربـ‌انی مبـ‌ارزه در راه آزادی مردم کنم. من الان یک فرد آزاد هستم و حاضر نیستم اولین قربانی آزاد شدن مردم بشوم.»

وی در آبان ۱۴۰۲ در مصاحبه با «bizim tv» گفت:«اگر قدرت را در ایران به دست بگیرم ساکن ایران نمی‌شوم و بین تهران و واشنگتن در رفت و آمد خواهم بود، زندگی من در چهل سال گذشته اینجا در آمریکا بوده، بچه‌هام اینجا زندگی می کنند، دوستانم اینجا زندگی می‌کنند، همه کسانی که می‌شناسم اینجا هستند. آخه به کجا برگردم؟»

یاسمین پهلوی در مرداد ماه ۱۴۰۴ از احتمال کناره‌گیری شاهزاده خبر داد و در استوری خودش نوشت: «... پهلوی ۶۴ ساله است و زندگی‌اش را وقف ایران کرده، بعضی‌ها ممکن است فکر کنند شخص بهتری وجود دارد. امیدوارم آن فرد را که قدرت و صداقت بیشتری دارد پیدا کنید. چون او به زودی از این چرخه بی‌پایان کنار خواهد کشید...»

موضع رضا پهلوی اما بعد از اعتراضات دی ماه و حضور مردم در خیلبان‌ها تغییر یافت. او در یک کنفرانس خبری زنده گفت: «... می‌خواهم به ایران برگردم و به‌عنوان یک چهرۀ نمادین، رهبری گذار به یک دموکراسی سکولار را بر عهده بگیرم.»

و در یک نشست خبری گفت: «مردم ایران به من رو آورده‌اند... من به ایران باز می‌گردم... من در یک موقعیت منحصر به فرد هستم برای رهبری ایران به سمت ثبات. مردم و نیروهای ارتش مرا به عنوان یک شخصیت ملی می‌بینند که می‌تواند همه گروه‌های مخالف، گروه‌های قومیتی و مذهبی، از چپ و راست را دور هم جمع کند..».

در فروردین ۱۴۰۲ رضا پهلوی به همراه همسرش یاسمین پهلوی، به اسرائیل سفر کرد و از یک تأسیسات نمک‌زدایی از آب و باغ‌های بهایی حیفا دیدار کرد و سفر خود را فرصتی برای آوردن «پیام دوستی از مردم ایران» خواند.

او در این سفر با قرار دادن کلاه مخصوص یهودیان (کیپا) بر سر، در پای دیوار ندبه به رازونیاز پرداخت و در دفتر یادبود آن نوشت: «برای صلح، آزادی و کرامت انسانی».

رضا پهلوی در ۲۵ خرداد ۱۴۰۴ (۱۵ ژوئن۲۰۲۵) در مصاحبه ای با بی‌بی‌سی جهانی گفت که ج. ا. در ضعیف‌ترین موقعیت است و این فرصتی «بی‌سابقه برای سرنگونی رژیم» است. او در این مصاحبه مدعی شد که از داخل کشور، به‌ویژه از سمت نظامی‌ها با وی تماس گرفته می‌شود.

در ۲۸ خرداد ۱۴۰۴ پس از حمله اسراییل به ایران، خطاب به مردم دربارهٔ آینده ایران پس از سقوط قریب‌الوقوع و حتمی ج. ا. صحبت کرد. وی اعلام کرد که سقوط ج. ا. برگشت‌ناپذیر است و تنها یک قیام عمومی برای پایان دادن به «جنگ ۴۶ ساله» رژیم با مردم ایران لازم است. او تأکید کرد که ایران پس از سقوط رژیم وارد جنگ داخلی نخواهد شد و برنامه آماده‌ای برای صد روز نخست و انتقال به حکومت ملی دموکراتیک دارد.

شاهزاده‌ای که من می‌شناسم

محمدرضا پهلوی زمانی در مصاحبه‌ای گفته بود: «اگر شاه نبودم دلم می‌خواست ژنرال نیروی هوایی باشم.» رضا پهلوی هم در مصاحبه‌ای در فروردین ۱۳۹۱ گفت: «اگر زندگی دوباره داشتم، شاید کارگردان سینما می‌شدم.»

سلطنت (یا پادشاهی، فرقی نمی‌کند)، جامه ناخواسته‌ای است که تدوین کنندگان حکم‌رانی در درازای تاریخ دین خوی ایران برقامت «اولاد ارشد ذکور» دوخته‌اند. از این رو، پادشاهی به مثابه بار امانتی است که آسمان، قرعه فال را به نام «اولاد ارشد ذکور» می‌زند، حتا اگر مخاطب آن «من دیوانه» باشد.

شاهزاده رضا پهلوی از سوی طیف پادشاهی‌خواهان مامور و محکوم به تداوم سامانه‌ای است که پایه آن چند هزار سال پیش، در فضای کاملا متفاوت نهاده شد. اما این شاهزاده محکوم در نبود جنم و ذهنی استراتژیک، عدم اگاهی از ماهیت علم سیاست و پیچیدگی و هزارتوی روابط بین‌الملل ( به ویژه در زیست سیاره‌‌ای وعصر دیجیتال و هوش مصنوعی)، همواره سعی کرده است که ساده‌ترین و دردسترس‌ترین راهکار را در پیش بگیرد: اتکا به مشاورین خود، پوپولیسم به جای شبکه‌سازی و تاسیس تشکیلات نقش‌آفرین و در نهایت حزبی فراگیر، تاسیس رسانه‌ای مستقل، رسانه‌ای که انعکاس دهنده مسائل جامعه و رنج و آلام میلیون‌ها انسانی باشد که در زندانی به وسعت ایران در آرزوی گشودن دریچه‌ای رو به آزادی ‌جان می‌بازند.

«رضا شاه دوم» می‌بایست به تجربه دریافته باشد که اتکا به لمپنیسم سیاسی، منجی‌گرایی، تقدس کاراکتر به جای نهاد سازی، سکوت در برابر پیراهن سفیدهای نماد ساواک خانه برباد ده، اتکا به سیاه جامگان گارد جاویدان (غول‌هایی با «سرهای آهنین اما پاهای گِلی»)، رضایت تلویحی از دادن شعارهای فاشیسم‌مآبانه « یک پرچم، یک ملت، یک رهبر»، اعلام غیرواقعی از وجود گارد جاودان در داخل و فرو ریزی نیروهای سرکوب و بیعت نظامی‌ها با او، راه به جایی نمی‌برد.

هواداران رضا پهلوی و رسانه‌های در خدمت سامانه، شعارهای پادشاهی‌خواهانه را بیشترین و معترضین و حامی «شاهزاده» را در «دی ماه خونین» میلیونی اعلام کردند.

آقای مزدک آذر، کارشناس ارشد رسانه، در آماری که در اختیار بی بی سی فارسی گذاشت و در مصاحبه با «برگ‌آخر» آقای مهدی فلاحتی، آمار دیگری را ارائه می‌دهد.

در این آمار پیرو تحقیقات تیم ایشان، از ۴۶۰۰ فیلم ویدئویی (%۶۰ از کل فیلم بازبینی شده)، ۲۷۰۰ بار شعار داده شده است. پنج شعار اول به ترتیب عبارت‌اند از: مرگ بر دیکتاتور، امسال سال خونه سید علی سرنگونه، تا آخوند کفن نشود این وطن وطن نشود، مرگ بر خامنه‌ای، آزادی آزادی آزادی. شعارهای غیر مرتبط با خاندان پهلوی %۶۵، شعارهای مرتبط با این خاندان %۳۵، بزرگ‌نمایی بی‌بی‌سی فارسی به نفع پهلوی/ شاه %۱۰۵، بزرگ‌نمایی ایران اینترنشنال به نفع پهلوی/ شاه %۸۱.

پیامد اتکا به داده‌های دروغین از سوی مشاوران «سهم خواه» (به قول منوچهر بختیاری) و بلندگوهای «شاهزاده» ، عدم درک این واقعیت که در دنیای سیاست امروز بین‌الملل با رهبرانی راست‌گرا، برگ بازی شدن در راستای منافع و اهداف‌ راهبردی آن‌ها و اتکا به حمایت های مالی و رسانه‌ای ایشان، بادکنکی است که با یک بازی پشت پرده یا با یک مذاکره «برد برد»، به‌آسانی می‌ترکد.

رضا پهلوی دوست دارد که ملتی چند میلیونی او را «پدر» خطاب کنند اما به یک نمونه از راهکار وی برای نشستن در جایگاه «پدر» نگاهی بکنیم.

در۱۴ فوریه ۲۰۲۶، تجمع بزرگی در شهر مونیخ آلمان برگزار شد که در آن هزاران نفر با در دست داشتن پرچم‌های شیر و خورشید و همچنین پرچم‌های اسرائیل و آمریکا شرکت کردند. این تجمع همزمان با برگزاری کنفرانس امنیتی مونیخ توسط رضا پهلوی و طرفدارانش برگزار شد.

در این تجمع غیر از پلاکاردهایی با تصویر و نام رضا پهلوی در دست هواداران او، نام و نشان دیگری به چشم نمی‌خورد.غیبت احزاب و گروه‌هایی را که در ۴۷ سال گذشته علیه ج. ا. مبارزه کرده‌اند، اما رضا پهلوی نتوانسته ائتلاقی با آن‌ها شکل دهد، کاملاً محسوس بود.

رضا پهلوی در این تجمع آمادگی خود را برای همکاری با اصلاح‌طلبان در ایران اعلام کرد ولی ائتلاف یا اتحاد با احزاب و سایر جریان‌‌های مخالف با ج. ا. را مسکوت گذاشت.

در این مراسم از آزادی زندانیان سیاسی، حمایت از دستگیرشدگان اخیر، یا لزوم طرحی برای نجات هزاران زخمی که در خانه‌ها مانده‌اند و از ترس دستگیری به مراکز درمانی مراجعه نکرده‌اند، سخنی بە میان نیامد.

طرفداران رضا پهلوی بار دیگر همراه با شعارهایی چون «جاوید شاه»، شعار تنها «یک رهبر، یک پرچم، یک ملت» را فریاد کردند.
گزارشگر بی‌بی‌سی که در تجمع مونیخ حضور داشت، نوشت: «چنین شعاری بسیاری را به یاد قدرت‌های اقتدارگرایی می‌اندازد که با استفاده از زور و سرکوب، هرگونه تنوع سیاسی را نابود می‌کنند و امید به داشتن یک سیستم دموکراتیک را از بین می‌برند. در این تجمع طرح ائتلاف با سایر گروه‌ها رد شد و برخی از سخن‌رانان آشکارا کسانی را که ایده رهبری جمعی یا شورا را که از اصول مهم دموکراسی‌خواهی است مطرح می‌کنند، به عنوان حامیان ج. ا. معرفی کردند.»

سخن پایانی

رضا پهلوی به عنوان یک کاراکتر نمادین می‌توانست در شرایط مرگ‌وزندگی میهن ما «با درک عمیق انسانی (مردم‌داری) و تعهد اخلاقی بزرگ» همه آرزومندان و فعالین راه آزادی را در یک ائتلاف فراگیر، کثرت‌گرا و به دور از روحیه پدرسالار گرد آورد، اما انسان‌ها با گوهر و سرشت‌ متفاوت گام به عرصه هستی می‌گذارند؛ برخی پرمایه با ذهنیتی تیزبین، موقعیت‌شناس و اهل ریسک، برخی میان مایه و برخی کم‌مایه.

شکسپیر در هملت این حکم را چنین بیان می‌کند: «برخی بزرگ زاده می‌شوند، برخی بزرگی را فرا چنگ می‌آورند و برخی بزرگی را بر خود می‌بندند.»

«رضا شاه دوم» می‌بایست همانند پدر بزرگ خود، رضاشاه اول، (که بزرگی را فراچنگ آورد)، به جای مشاوران بی‌مایه و صدور فراخوان‌های مرگبار، از مشاورت و مساعدت محمدعلی فروغی‌ها، داورها، تیمورتاش‌ها، حسین کاظم‌زاده ایرانشهر و محمود افشارهای زمانه خود بهره می‌گرفت، بر توهم خود فایق می‌آمد، سرنوشت خود و آینده میهن خویش را جدی می‌گرفت، آنگاه تاریخ از او به عنوان پدر ایران پسا نکبت ج. ا. یاد می‌کرد. اما همانگونه که گفته آمد «انسان‌ها با گوهر و سرشت‌ متفاوت گام به عرصه هستی می‌گذارند.»

بابت تصحیح یا تکمیل مطالب، طی یک نوشتار یا در کامنت، توسط اشخاصی که نام ایشان در این نوشته آمد، پیشاپیش سپاسگزارم.
همه مطالب در این نوشتار، در منابع ذکر شده در پایین قابل راستی‌آزمایی‌اند.

در مقاله بعدی به احزاب کرد پرداخته می‌شود.

منابع:
ــ اینترنت،
ــ ویکی پدیا،
ــ بی بی سی فارسی،
ــ برگ آخر، مهدی فلاحتی،
ــ دویچه وله؛ رسانه آلمانی،
ــ درس گفتار حسام سلامت،

۳ ژوئن ۲۰۲۶ / ۱۳ خرداد ۱۴۰۵

نظر خوانندگان:

☑️ آقای سلامی عزیز. به مطالب مهمی اشاره کردید که معمولا بدانها کم‌توجهی می‌شود. در حال حاضر دغدغه‌ای که خودم در رابطه با مقاله شما دارم این است: جمله شکسپیر کاملأ تیزهوشانه است و نیز قبول دارم که “انسان‌ها با گوهر و سرشت‌ متفاوت گام به عرصه هستی می‌گذارند”. اما آیا در انتقاد کردن، زمان و امکان تصحیح را نیز باید در نظر گرفت؟ منظورم از “زمان”، شرایط حاد امروز ایران است که تحولات روزانه به شدت تغییر می‌کند یا امکان تغییر فاحش دارد. من در این شرایط مطابق شکسپیر فکر می‌کنم و انتظار ندارم کسی بتواند کاراکتر و شخصیت خود را تغییر جدی بدهد. به ناچار سخن کنراد آدنایر (اولین صدراعظم آلمان بعد از جنگ دوم جهانی) را می‌پذیرم که گفت “مردم همین‌هایی هستند که وجود دارند، طور دیگری پیدا نمی‌شود”. (البته در زمان طولانی‌تر و با آرامش نسبی، نه تنها امکان تغییر شخصیت و دیدگاه‌ها هست، بلکه این امر ضروری و وظیفه نیز هست). آیا ارتش سرخ که بر هیتلر پیروز شد تحت رهبری شخصیتی سالم بود؟ هنوز بحث است که شوروی “با رهبری استالین” در جنگ پیروز شد، یا “علی‌رغم” رهبری او؟ به نظر من باید در جبهه مبارزه‌ای که اکنون گشوده است، روی پیشنهادهای عملی‌تر نیز فکر کرد.
با احترام. رضا قنبری. آلمان

☑️ آقای قنبری عزیز سلام و درود، من معمولا کامنت‌های شما را می‌خوانم و از نوشته‌های شما صداقت و نگرانی از وضعیت حال را احساس می‌کنم. شما همواره به چاره اندیشی و ایجاد الترناتیو دعوت می‌کنید. حق با شماست. با شما موافقم؛ اما همان طور که در مقاله آمده است ــ و متاسفانه ــ رضا پهلوی، نوه خلف رضا میرپنج نیست. آخه مگر ولیعهد وارث تخت و تاج نیست؟ پس چه نیازی دارد به «من وکالت میدهم»، «دفترچه اضطرار» و از این بازی‌های ساده‌لوحانه؟ به قول حنظلهٔ بادغیسی: مهتری گر به کام شیر در است / رو خطر کن ز کام شیر بجوی
رصا پهلوی در نیم قرن گذشته همه فرصت‌ها را برباد داده است. نیم قرن! و اکنون دست به دامن سیاه جامگان و پیراهن سفیدها شده است.
مسخره نیست؟ باری، من بدون ذره‌ای تردید به آینده میهنمان ـــ حتا نه آینده‌ای دور و دراز ـــ خوش‌بینم؛ جامعه‌ای پویا با نسلی بیست سی میلیونی به روز شده؛ همطراز هم نسلان شان در آمریکا و اروپا. هنوز این نسل مدیریت جامعه را به دست نگرفته است. بگذار یک چند سالی بگذرد، نوبت نسل پیش از انقلاب و دور و بر انقلاب تقریبا رو به پایان است.
حافظ سرود: آدمی در عالم خاکی نمی‌آید به دست / عالمی دیگر بباید ساخت و از نو آدمی.
چالش امروز جامعه ما برخورد دو نسل ناهمگون است: نسلی که به خزان عمرش رسیده اما ول‌کن معامله نیست و نسلی که در بهار عمرش بچه‌اش بر دوش و دست در دست نامزد و خواهرش برای ساختن عالمی دیگر گام در میدان نبرد گذاشته است. در خارج اتفاقی نخواهد افتاد؛ آینده میهن ما در داخل رقم خواهد خورد.
سلامت و سرِ حال بمانید قنبری عزیز
سعید سلامی

☑️ آقای سلامی در این مقاله یک پرسش مهم و کمتر مطرح‌شده را پیش می‌کشد: تفاوت میان «مخالف حکومت» و «اپوزیسیون» چیست؟ به نظر من، مهم‌ترین نقطه قوت مقاله این است که از بحث شخصیت‌ها فراتر می‌رود و می‌پرسد آیا جریان‌های سیاسی موجود واقعاً توانایی تبدیل شدن به یک جایگزین برای جمهوری اسلامی را دارند یا نه.
از این جهت، مقاله شایسته تقدیر است. نویسنده به درستی اشاره می‌کند که مخالفت، اعتراض، فداکاری و حتی شجاعت به تنهایی یک جریان را به اپوزیسیون تبدیل نمی‌کند. اپوزیسیون واقعی باید بتواند یک نظم سیاسی جایگزین ارائه دهد. باید دارای سازمان، برنامه، راهبرد و توانایی تبدیل انرژی اجتماعی به نهادهای سیاسی باشد.
همچنین با نویسنده موافقم که همه کسانی که با جمهوری اسلامی مخالف هستند را نمی‌توان اپوزیسیون سیاسی نامید. برخی آزادی‌خواه و مبارز هستند. برخی قربانی سرکوب‌اند. برخی فعالان مدنی، روزنامه‌نگاران، روشنفکران، فعالان حقوق زنان، کارگران یا فعالان قومی هستند. همه این افراد در مبارزه برای آزادی نقش مهمی دارند و شایسته احترام‌اند. اما این نقش‌ها لزوماً به معنای توانایی اداره یک کشور نیست.
با این حال، به نظر من یک موضوع مهم نیاز به گسترش بیشتر دارد و آن مسئله «مشروعیت» است.
مشکل اصلی اپوزیسیون ایران فقط نبود وحدت نیست. مشکل عمیق‌تر، نبود یک نظریه روشن برای حکمرانی و اداره کشور است. در سیاست، معمولاً وحدت نتیجه مشروعیت است، نه علت آن. مردم به خاطر دعوت به وحدت گرد هم نمی‌آیند. آن‌ها زمانی متحد می‌شوند که یک تصویر باورپذیر از آینده ببینند.
بنابراین پرسش اصلی این نیست که «چرا اپوزیسیون متحد نمی‌شود؟» بلکه باید پرسید: «بر سر چه چیزی باید متحد شود؟»
یک اپوزیسیون واقعی باید بتواند به پرسش‌های اساسی پاسخ دهد:
- قدرت چگونه شکل می‌گیرد؟
- چگونه محدود می‌شود؟
- مردم چگونه مشارکت می‌کنند؟
- ثروت ملی چگونه مدیریت می‌شود؟
- اختلافات اجتماعی چگونه حل می‌شود؟
- حقوق شهروندان چگونه تضمین می‌شود؟
بدون پاسخ به این پرسش‌ها، مخالفت سیاسی در حد اعتراض باقی می‌ماند و به یک آلترناتیو واقعی تبدیل نمی‌شود.
مشروعیت زمانی به دست می‌آید که مردم باور کنند یک جریان سیاسی نه تنها نیت خوب دارد، بلکه توانایی اداره کشور را نیز دارد. این مشروعیت فقط با شهرت، محبوبیت، رسانه یا شعار به دست نمی‌آید. بلکه از طریق ارائه برنامه، نهادسازی و ایجاد اعتماد عمومی حاصل می‌شود.
نکته دیگری که در بحث‌های سیاسی ایران کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد این است که دموکراسی فقط یک ایده، یک انتخابات یا یک قانون اساسی نیست. دموکراسی یک ساختار اجتماعی است.
دموکراسی مجموعه‌ای از نهادها، روابط اجتماعی، فرهنگ همکاری، اعتماد، مسئولیت‌پذیری و مشارکت شهروندان است. هیچ جامعه‌ای صرفاً با سقوط یک حکومت استبدادی، دموکراتیک نمی‌شود.
برای همین، هر اپوزیسیون جدی باید علاوه بر فکر کردن به سرنگونی حکومت، به ساختن زیرساخت‌های اجتماعی دموکراسی نیز بیندیشد. مسئله فقط تغییر حکومت نیست. مسئله ساختن جامعه‌ای است که بتواند دموکراسی را حفظ کند.
به همین دلیل مدل‌های حکمرانی اهمیت زیادی دارند. این مدل‌ها فقط توضیح نمی‌دهند که دولت چگونه کار خواهد کرد، بلکه به مردم احساس تعلق، مسئولیت و مشارکت می‌دهند. آن‌ها یک روایت مشترک از آینده می‌سازند و شهروندان را از تماشاگر به مشارکت‌کننده تبدیل می‌کنند.
به نظر من آینده اپوزیسیون ایران بیش از آنکه به ائتلاف‌های موقت وابسته باشد، به توانایی ارائه مدل‌های معتبر حکمرانی بستگی دارد. وقتی چنین مدل‌هایی شکل بگیرند، مردم می‌توانند آن‌ها را بررسی، نقد و اصلاح کنند و در نهایت حول آن‌ها متحد شوند. در آن صورت وحدت، نتیجه طبیعی مشروعیت خواهد بود.
مقاله آقای سلامی خدمت ارزشمندی انجام می‌دهد، زیرا این پرسش را مطرح می‌کند که آیا جریان‌های موجود واقعاً اپوزیسیون هستند یا صرفاً مخالف حکومت. اما گام بعدی این است که از نقد فراتر برویم و درباره چگونگی ساختن یک آلترناتیو مشروع و کارآمد بیندیشیم.
ایران تنها به مخالفان جمهوری اسلامی نیاز ندارد. ایران به سازندگان نظم سیاسی آینده نیاز دارد. از این رو، مسئله حکمرانی و نهادسازی موضوعی فرعی نیست، بلکه اساس شکل‌گیری یک اپوزیسیون مشروع و مؤثر است. دموکراسی نیز باید نه فقط به عنوان یک هدف سیاسی، بلکه به عنوان یک ساختار اجتماع سا خته شود که نیازمند طراحی، آموزش، مشارکت و ساختن تدریجی است.
با احترام کمال آذری

☑️ آقای سلامی عزیز. ممنونم بابت پاسخ و توجه شما. من نیز معمولا مقالات و کامنت‌های دوستان را می‌خوانم، از جمله نوشته‌های شما را، و برایم آموزنده و بسیار جالب هستند. سؤالی دارم: اگر رضا پهلوی امروز بگوید که گوهر و سرشت رهبری در او نیست و از میدان سیاست پا پس بکشد، فکر می‌کنید آیا به نفع مردم ایران است؟
موفق و سلامت باشید. رضا قنبری

☑️ آقای قنبری عزیز، سامانه پادشاهی و در راس آن رضا پهلوی و بلندگوهای رسانه‌ای‌اش به عیان و بدون تردید نقش مخرب و تفرقه‌افکن در میان مخالفان رنجور بازی می‌کنند. شعارهای نازیستی، تهدید با اگزوز ماشین، حمله به جریان‌های دیگر، حمل پرچم اسرائیل! و این همه با سکوت «شاهراده»!
بیشترین بحث‌ها و تحلیل های ما امروزه به سامانه و رضا پهلوی اختصاص یافته تا به رهبر کارتونی، کودتای بی سر و صدای سپاه و حکومت نظامی در ایران! در این هیاهو یک بازی مشکوک پشت پرده به نظر شما نمی‌رسد؟
جناب آذری عزیز، در مقابل کامنت مکمل شما زبانم کوتاه است و از شما میآموزم. ممنون و خوشحالم از نظر موافق شما.
سعید سلامی

☑️ آقای قنبری عزیز، تا کنون “گوهر و سرشت رهبری” در رضا پهلوی مشاهده نشده است، خود و جریانش از پس موج‌ها در حرکتند نه سازمانی دارند و نه برنامه‌ای برای حل مشکلات میهن‌مان. تکیه بر تنها یک نام و بعضاً نوستالژی جواب نمی‌دهد. کاش ایشان مشاورانی فرهیخته داشتند تا حداقل از این نام به درستی استفاده می‌کردند. حرف‌های قشنگ زدن در تقابل با عمل‌کرد این جریان به رهبری ایشان راه به جایی نمی‌برد و دیر یا زود حباب‌های توهم بسیاری خواهد ترکید. ایشان فرصت اصلاح دارند وگرنه در آفتاب واقعیت آب می‌شوند. به همین نکاتی که جناب سلامی بدان اشاره کرده‌اند توجه کنید. آیا نشانی از “گوهر و سرشت رهبری” در آن می‌بینید؟ مقابله با عملکرد این جریان بخشی از نیروی مخالفین را به جای تمرکز بر نظام حاکم بخود اختصاص داده است.
با احترام سالاری

☑️ سالاری گرامی وقت به خیر، شما حرف مرا هم زده‌اید، کوتاه اصافه کنم که مشکل «شاهزاده» فقط «مشاور فرهیخته» نیست تا از نام خود به درستی استفاده کند؛ اولین مشاوران او شخصیت‌های فرهیخته و سیاستمدارانی با تجربه مثل داریوش همایون و اردشیر زاهدی بودند، اما اگر کیمیاگران موفق شدند سرشت (برساخت) مواد کانی و فلزات را به مواد دیگر تغییر دهند، امثال این دو مشاور هم می‌توانستند در خمیره او تغییراتی ایجاد کنند. نشد که نشد! «مشاوران» دیگری هم آمدند و رفتند تا اینکه نوبت اعتمادی‌ها و قاسمی‌نژادها و... رسید. قابل پیش‌بینی است که این «مشاوران» حالا حالاها پای ثابت سامانه خواهند ماند چون به اصظلاح «در و تخته با هم جورند.»
از همدلی شما با محتوای مقاله خوشحالم سالاری عزیز
سعید سلامی

☑️ با درود و سپاسگزاری از نوشته ژرف‌اندیش شما آقای سلامی با احترام،
به باور من شبه‌اپوزیسون تنها در دو نحله فکری جمهوری خواهی و پهلوی خواهی خلاصه نمی شود. گروه تازه ای بدون سرو صدا بنام ” گنگره آزادی ایران ” تشکیل شده است که به تکثرگرایی ایمان دارد و با در برگرفتن تقریبا تمام گرایش های سیاسی، رویکرد تازه ای را به نمایش گذارده است و سزاوار بررسی و واکاوی است.
در این گرایش زنان در رهبریش دست بالا را داشته، کنشگران مشهور پیش و پس از انقلاب نکبت بار۵۷ از شرکت در انتخابات شورا و رهبری گروه داوطلبانه خودداری می کنند و حق آب و خاک برای خود قایل نیستند ! این رویکرد تازه و نوید بخش است. تا چه حد در سرنوشت شبه اپوزیسون و فردای جمهوری نکبت بار نقش ایفا خواهد کرد قابل پرسش است.
شبه اپوزیسیون دیگری که در این نوشته غایب است جامعه مدنی داخل شامل گروه های صنفی گوناگون و کنشگران سیاسی داخلی همچون امضاء کنندگان بیانیه ۱۷ نفره و یا زندانیان سیاسی بنام همچون نرکس محمدی، خانم ستوده و آقای خندان اند که در فضای خفقان داخلی به مقاومت ادامه داده و در یک فضای سیاسی احتمالی نسبتا بازتر می توانند نقش بارزتری از شبه اپوزیسیون خارج کشور ایفا کنند.
در ضمن آقای قنبری با احترام به نگرانی شما، به باور من ترکیدن حباب پهلوی خواهی و یا کناره گیری ایشان گرچه سبب خوشحالی نیروهای سرکوب خواهد شد اما هواداران پهلوی خواهی را از تله این جریان که از پشیبانی مالی، رسانه ای و دولت اسرائیل برخوردار است آزاد خواهد ساخت و کنشگری آنان را تصحیح خواهد کرد. آقای سلامی به نگارش های اموزنده تان ادامه دهید.
شهرام

☑️ سعید گرامی، مقاله شما را با اشتاق فراوان دنبال کردم، از دو جهت بسیار چشمگیر است: اول از مقدار اطلاعاتی که عرضه شده و دوم از بصیرت انتقادی دقیق از هر دوی کمپ به قول معروف “اپوزیسیون” . من خودمً رو کاملا شریک بی اطمینانی و شک شما نسبت به هردو کمپ قرار میدم… هر دو همان طور که شما گوش زد کرده اید نا امید کننده و قابل تأسف است، از هر دو جهت أساسی : فاقد برنامه سیاسی و یک ساختمان بدون پایه أساسی ، در استلاح معماری، بدون “فونداسیون”!… هر دو فاقد دانش سیاسی کهً در نهایت منجر به به یک شکست مفتضحانه خواهد بود… این شکست داستان مکرر در چهل هفت سال اخیر است کهً رژیم فاشیست مذهبی خوب بهً نفع خودش استفاده کرده. هیچ جای تعجبی نیست که ما در این چهل و هفت سال محکوم به رنج بوده‌ایم که علامت بسیار صریح است از فقدان دانش سیاسی و عقلانی ما، به خصوص نیروی چپ، واکنش بی‌پایه در مقابل جنگ اخیر شاهد فقدان همان عقل و تفکر سیاسی در این دو کمپ است که شما سعید گرامی، به خوبی با یک فارسی سلیس و مجهز به ادبیات جهانی شرح داده‌اید…
با دود فراوان نادر لاهیجی

☑️ شهرام گرامی، کنگره آزادی تازه در اول راه است، بنابراین داوری در باره ان فعلا زود است اما دو سه نوشته از دوستان علاقمند که کنگره را دنبال میکنند احساس نویدبخشی را به آدم القا میکنند. مصاحبه ها و نظر های آقای مجید زمانی هم این احساس را تقویت میکند. به هر حال امیدواریم. اما در مور بیانیه ۱۷ نفر، این صرفا یک بیانیه است نه چیزی فراتر از آن. اما به نظر من گام مثبتی است. اشکال کار اینجاست که بعد از بیانیه ها ــ هر چند تند و تیز ــ گام عملی برداشته نمی شود. البته شرایط داخل را هم نباید فراموش کرد. فقر اقتصادی را نباید دست کم گرفت؛ کار دو سه شیفت و در آخر ماه بازهم کسری هزینه ها. دکتر مصطفی مهر آیین در یکی از آخرین مصاحبه هایش می گفت که شانرده سال است برای خودش نتوانسته یک پیراهن بخرد. و این استاد دانشگاه جامعه شناس هم اکنون در یکی از زندان‌های نطام مقدس دارد تاوان «تشویش اذهان عمومی» را میدهد.
ممنونم از مهر و لطفی که ابراز کرده‌اید آقای لاهیجی عزیز، نظر شما در باره مطالب مقاله دلگرم کننده است و من قدردان شما هستم.
سعید سلامی

☑️ آقای سلامی عزیز. قصد من ورود دوباره به بحث نبود، اما چون دوستان دیگری با کامنت‌های خود همفکری کردند، چند نکته را با اختصار ممکن عرض کنم. نکته محوری این است که با شما (و نیز مخصوصا با آقای سالاری که به درستی معتقد است که بیشترین بحث‌ها و تحلیل های ما امروزه به سامانه و شخص رضا پهلوی اختصاص یافته تا به رهبر کارتونی) کاملا موافقم. اما همین که توجه و انرژی ما هرز رفته و از مبارزه با ج.ا. منحرف و منعطف می‌شود، نشان می‌دهد که راه غلطی را پیش گرفته‌ایم. فرض من این است که خیر و صلاح مردم ایران در این مرحله تاریخی، این است که ج.ا. کنار گذاشته شود. اما چطور می‌شود فهمید که خیر و صلاح تاریخی ملت، در این برهه زمانی چیست؟ راه مقبول امروزی این است که بگوییم که مصوبات پارلمان را به عنوان خیر و صلاح ملت “می‌پذیریم”. اما حالا که ما پارلمان دمکراتیک نداریم (یا در اطراف دنیا پراکندهٓ‌ایم یا در داخل ایران در «حصر خانگی» هستیم) چه کنیم؟ به این مطلب برمی‌گردم.
شما و بسیاری از ما انتظار یک رهبر کاریزما و توانا را داریم و به یاد شعر زیبای حنظلهٔ بادغیسی می‌افتیم: «مهتری گر به کام شیر در است / رو خطر کن ز کام شیر بجوی». این شعر مرا به یاد تک‌گویی‌های نیچه می‌اندازد و البته با آن موافقم. اما اگر چنین رهبر مدیر و مدبری نداشتیم چه کنیم؟ مگر دیگران (حتی با یک انتخابات دمکراتیک) دارند؟! آیا شما به امثال ترامپ و مکرون و مرس بدون دغدغه، نمره قبولی می‌دهید؟
یک نکته محوری در شعر بادغیسی جالب است و آن تمرکز روی اقدام و مسولیت فردی است. امروزه کلمه “تکثرگرایی” طوری مطرح می‌شود که متاسفانه مسؤلیت فردی را کمرنگ می‌کند. همه می‌خواهند سربازان خوبی باشند، اما هیچکس نمی‌خواهد (یا نمی‌تواند) فرمانده باشد و کسی مثل رضا پهلوی را که قدم پیش می‌گذارد و مسؤلیت مدیریت دوران گذار را به عهده می‌گیرد، سنگ روی یخ می‌کنیم! من به عنوان یک فرد سالخورده که این گوشه دنیا نشسته و نظاره‌گر حوادث است، با خودم می‌گویم، ما ایرانیان چه آدم‌های عجیبی هستیم!!
خلاصه کنم: در رابطه با رضا پهلوی، من صلاح ملت را در این می‌بینم که «دوست منتقد» باشیم، نه «مخالف منتقد». و نیز اینکه مبارزه کنونی ما به افرادی نیاز دارد که مثل یک سرباز “نظم‌پذیر” باشند، و مثل یک فرمانده، تیزهوش و دوراندیش!
با احترام. رضا قنبری. آلمان

☑️ قنبری گرامی وقت به خیر، پیشاپیش بگویم که من نه جامعه شناسم و نه روانشناس اجتماعی، نه محققم و نه مورخ، اما علاقمند آتشین به همه آن حوزه ها، آدم عادی هستم و نگران سرنوشت انسان ها در جای جای این سیاره و به قول سهراب سپهری با «سر سوزن ذوقی». من هم مثل شما سنی و سالی پشت سر گذاشته، اما اندکی تجربه اندوخته‌ام. این را گفتم که بگویم بر آنچه می‌نویسم هیچ ادعایی ندارم که در برابر حقیقت مگسی هم نیستم. می‌نویسم آنچه به نظرم می‌رسد؛ چون در این وضعیت بغرنج میهن و هم مینهان‌مان جز این کاری از دستم نمی‌آید.
باری، ۱ــ همانگونه که در مقاله آمده است و دوستان در کامنت ها نوشتند رضا پهلوی کسی نیست که پاسخ نگرانی شما و میلیون ها انسان در انتظار منجی را برآورده کند: ابر اگر آب زندگی بارد/ هرگز از شاخ بید بر نخوری (سعدی) چشمه باید که از دل خویش/ برخروشد و به جوش آید. با «من رای میدهم» و دفترچه کذایی و... که نمی شود خطر کرد و مهتری را از کام شیر هار گرفت.
۲ــ من در خارج بارقه امیدی نمی‌بینم؛ نگاه کنید به مصاحبه مثلا سه جمهوری خواه؛ سه نظر نافی هم: تجاوز اسرائیل به میهن ما، (حتا، «تجاوز غیر قانونی و غیر شرعی اسرائیل به ایران»! نظر ع.ر.ن. ح. تحلیل‌گر سیاسی و استاد تاریخ در دانشگاه تورنتو، تجاوز شرعی هم داریم؟)، اسرائیل در پی تجزیه و تضعیف ایران است (تضعیف ایران یا جمهوری بدخیم اسلامی؟)، اسرائیل طرف تجاری ما در اقتصاد آینده ایران و به ویژه در حوزه آب شیرین کن، ترامپ در پی تاراج نفت ایران است، ترامپ به عنوان یک تاجر در پی مهار ج. ا. است تا معاملات خود را در منطقه به سرانجام برساند و... می‌بینید؟ سه جمهوری‌خواه در کنار هم و در یک مصاحبه! بدینگونه است که فلان کنگره با تمام گشاده رویی و سعه صدر در مورد جنگ (جنگ علیه ایران یا علیه ج.ا.؟) یا کردها (ی تجزیه‌طلب یا ملتی تاریخی به سان دیگر مردمان در داخل محدوده جغرافیایی سرزمینی به نام ایران)، و ... نمی تواند در بیانیه نظرروشنی بدهد!
۳ـ نسل ما به «یک سرباز “نظم‌پذیر” و “یک فرمانده، تیزهوش و دوراندیش” سر تعظیم فرود می‌آورد، همانطور که در سال ۵۷ آورد، اما نسل امروزین از قماش دیگری ست؛ شهروندی پویا با سری سازش ناپذیر در یک جامعه شهری نه یکی از توده اجتماعی. علاج چیست؟ من نمیدانم. واقعیت هم با توهم و رؤیا فروشی میانه خوبی ندارد. اما به روند تحولات پیش رو و نسل جوان در داخل و خارج خیلی امیدوارم.
اگر به زیاده گویی کشید، می‌بخشی قنبری عزیز
سعید سلامی

کدام جنگ؟ جنگ که با که؟

يكشنبه ۱۷ خرداد ۱۴۰۵ - Sunday 7 June 2026

ايران امروز

| درباره ايران امروز | تماس با ايران امروز |

| صفحه نخست | خبر و گزارش | سياست | انديشه | فرهنگ و ادبيات | زندگی | محیط زیست | RSS |

iran-emrooz.net | Wed, 03.06.2026, 21:03

کدام جنگ؟ جنگ که با که؟

پرویز هدایی

«با تمام نفرتی که از رژیم جنایتکار دارم.... حاضر نبودم این رژیم در برابر امریکا و اسرائیل با سرافکندگی ببازد.»()

در هر کشاکش بزرگ اجتماعی، مهم تر از همه تشخیص مسئله اصلی، مسئله‌ای که ایجادکننده این معضل اجتماعی شده است و با بازکاوی و رسیدگی به آن می‌توان مشکل اجتماعی و جنبه‌های متفاوت آنرا قدم به قدم کنترل کرده و از میان برداشت، و سوال من این است: آیا مشکل اصلی و مایه شرمساری ما ناتوانی نظامی ما در مقابله با امریکا و اسرائیل است، همچنانکه هفت قرن قبل شکست‌مان در مقابله با مغولان بود؟

آیا این گره کوری است که نزدیک به پنجاه سال است، از جمله در جنگ‌های اخیر حیات و ممات ما را به خود بسته است؟

مسئله اصلی
چهار نفر از وزرا و صاحب‌منصبان گذشته و حال شکایتی به قوه قضائیه رژیم داده‌اند که به این مضمون: بازگشائی اینترنت، زهری که نوش‌جانمان شد.(روزنامه‌ها)

آیا این اقدام را باید حرکتی بی‌ارزش از سوی به‌حاشیه افتادگان ارزیابی کرد؟

نه، نزدیک به پنجاه سال است که سایه‌ای مخوف، کشورمان و بخش وسیعی از خاورمیانه را تیره و تار کرده، سایه و شبح اسلام واپسگرا، یا به اصطلاح اسلام سیاسی.

فراموش نکنیم هنوز چند روز از فاجعه ۵۷ نمی‌‌گذشت که خمینی با چند فرمان ساحل دریا را زنانه مردانه کرده، حق قضاوت در دادگاه‌ها را از زنان قاضی سلب کرد. همه اینها قبل از آنکه سال به آخر رسد، آنهم در کشور که نزدیک به دو سال شرایط به‌اصطلاح انقلابی با انبوهی از مسائل روبرو بود.

و این خط سرخی است که حاکمان کنونی تهران در پنجاه سال گذشته بدون گستگی کشیده‌اند: نبرد با مدرنیته و بازگشت به قهقرا، سعی در فرستادن زنان به پشت حجره‌ها، تبدیل شهروندان به بندگان، حاکم کردن قوانین قضایی بربریت... و اینجاست آوردگاه ایران و خاورمیانه در نیم قرن اخیر، اینجاست درست آوردگاهی که شکست در آن شرم‌آور ست.

آنچه به‌راستی شرم‌آورست محصور شدن کشور در دست مرتجعانی است که سرمایه‌های مادی و معنوی را به جای گسترش تولید، آسایش، رفاه و بهزیستی مردم، صرف تعقیب و پیگیری هر صدای دگراندیش و پویایی در درون و ورای مرزها گردد؛ بویژه اسرائیلی‌ها که نخستین دمکراسی و جامعه مدرن خاورمیانه نوین را پایه ریخته‌اند، آماج این کینه توزی قرون وسطی هستند.

نبرد مدرنیته و واپسگرائی
مدرنیته برپایه عقل‌گرائی، علم و نقادی شکل می‌گیرد، در مقابل واپسگرائی به ترویج تعصبات، باورها و سنت‌های زمان‌های دور متکی است.

در جهان مدرن کنونی، همه ملتها شانه به شانه در پرتو حقوق دمکراتیک خود در‌هارمونی آفرینش و در مبادله دانش، صنعت و هنر در کارند.

در مقابل اسلام سیاسی با تکیه بر روابط منسوخ قبیله‌ای و تکیه بر قضای قرون وسطی آهنگ شوم بازگشت به دالان‌های تاریک تاریخ را در سر دارد.

در دنیای مدرن امروز من از یک اسرائیلی یاد می‌گیرم چگونه زمین خشکم را آباد کنم، از یک امریکائی یا عرب می‌آموزم چگونه از هوش مصنوعی برای شکوفائی و خلاقیت محصولاتم استفاده کنم، ... در این حماسه و‌ هارمونی، شرم‌آور آنست که در انتهای صف ایستاده باشم.

جبهه مشترک مدرنیته و دمکراسی از میان ملتها می‌گذرد
بیست و پنجم آوریل همه ساله جشن بزرگ آزادیخواهان ایتالیاست، روز تقدیم میخکی خون‌رنگ به یاران پروسه آزادی ایتالیا سلسله‌ای زنجیروار از پیروزی نیروهای دمکراتیک بود که با شکست فاشیست‌های ایتالیا و نازی‌های آلمانی در جنوب شروع و به ورود ارتش‌های آمریکا و انگلیس به رم در ۴ ژوئن ۱۹۴۴ منجر شد. این ورود خود منجر به فعال‌تر شدن پارتیزان‌های ایتالیا در سراسر کشور و فتح شهرهای مرکز و شمال کشور گردید.( تاریخ معاصر ایتالیا)

حوادث ایتالیا در سالهای ۱۹۴۴ و ۱۹۴۵ می‌تواند منبع آموزشی بس گوهربار به همه مبارزین دموکرات و آزادیخواه باشد و یادآور آنست که چگونه دموکرات‌ها و آزادیخواهان جهان صرف‌نظر از چه ملیتی دارند می‌توانند در کنار هم با نیروهای واپس‌گرا و «فاشیست‌های هم وطن» بجنگند و به آزادی دست یابند.

جبهه متحد ضد فاشیسم البته قبل و بعد از این تاریخ هم در اسپانیا، آلمان و اکنون در ایران درستی و ضرورت خود را به اثبات رسانده، از همین روست که جوان ایرانی با افتخار در چهار قاره و در میهن پرجم آمریکا، اسرائیل و اوکراین را در کنار پرچم شیر و خورشید بر دوش می‌کشد، که از آن ندای رزم مشترک بر علیه خفاشان فاشیست اسلامی می‌شنویم، خفاشانی که آنها نیز در جبهه‌ای به وسعت لبنان، عراق، ایران تا یمن، پاکستان و افغانستان متحدند.

و این نبردی است که نه تنها سرنوشت میهن عزیز ما بلکه خاور میانه بدان وابسته است.

جنگ کنونی بیانگر نبرد مدرنیته و واپسگرائی
در اثنا جنگ جهانی دوم و پیشروی آلمان در اتحاد شوروی، بسیاری از اهالی شوروی بر این امید بودند که شاید این جنگی برای رهائی از دیکتاتوری استالینی باشد، اما بزودی بر آنها روشن شد که نازی‌ها فقط به چاههای نفت، زمین‌های حاصل خیز و غلات علاقمند هستند، و هرجا که جمعیت بیش از نیاز برای کشت و زرع باشد در حذف« جمعیت زیادی» از طریق قتل عام یا زنده سوزاندن تردید به خود راه نمی‌‌دهند.

در جنگ ایران و عراق هم زندگی و احترام انسانی ایرانیان در مناطق اشغالی برای صدام و دستگاه او مطرح نبود.

درست برعکس آن در جنگ کنونی امریکا و اسرائیل با ج. اسلامی، تاکید بر کمتر خسارت دیدن مراکز و تاسیسات غیرنظامی ایران، و حداکثر خسارت به مراکز استقرار نیروهای سرکوب می‌شود، تا مردم در خیزش‌های بعدی شانس بیشتری در خنثی کردن این مراکز داشته باشند.

ایرانیان هم در داخل و خارج کشور حساب ویژه‌ای برای برای امریکا و اسرائیل گشوده‌اند، بویژه امید دارند در نبرد‌های خیابانی بعدی ریز پرنده‌های اسرائیلی به یاریشان آیند تا فاجعه دی ماه گذشته هیچگاه فرصت تکرار نیابد .

———
ناصر مستشار، ایران گلوبال

نقش و سهم ساواک در فروپاشی رژیم پهلوی

يكشنبه ۱۷ خرداد ۱۴۰۵ - Sunday 7 June 2026

ايران امروز

| درباره ايران امروز | تماس با ايران امروز |

| صفحه نخست | خبر و گزارش | سياست | انديشه | فرهنگ و ادبيات | زندگی | محیط زیست | RSS |

iran-emrooz.net | Wed, 03.06.2026, 9:19

نقش و سهم ساواک در فروپاشی رژیم پهلوی

کیقباد یزدانی

نقش و سهم ساواک در رشد و گسترش انقلاب اسلامی و فروپاشی رژیم پهلوی

رژه‌ی پادشاهی خواهان با نماد ساواک (سازمان اطلاعات و امنیت کشور در رژیم پیشین) در خیابان‌های اروپا در خردادماه ۱۴۰۵، بار دیگر نام ساواک را بر سر زبان‌ها انداخت و بازشناسی و ارزیابی دوباره‌ی آن را، به‌ویژه برای نسل‌های پس از انقلاب ضروری ساخت. این رژه ازآن‌رو پرسش‌برانگیزتر می‌شود که در پاسخ به فراخوان رضا پهلوی، در “اعتراض به خاموشی سراسری اینترنت، بازداشت‌های گسترده و ادامه‌ی اعدام” در ایرانِ تحت حاکمیت جمهوری اسلامی برگزارشده بود، درحالی‌که ساواک در دوران فعالیت خود، به‌عنوان نماد سرکوب سیاسی، خفقان و نقض حقوق بشر شناخته می‌شد و بارها از سوی نهادهای بین‌المللی و سازمان‌های حقوق بشری محکوم‌شده بود. به همین دلیل بود که ارتشبد نعمت‌الله نصیری (رئیس ساواک) در شهریور ۱۳۵۷ به دستور دولت نظامی ازهاری از پاکستان به ایران فراخوانده و بازداشت و بعدها نیز اعدام شد تا خشم انقلابی مردم فرونشانده شود.

برگزارکنندگان این رژه، اما پا را از این فراتر گذاشته و خواستار “احیا و گسترش ساواک برای شناسایی عوامل جمهوری اسلامی و اپوزیسیون‌های جعلی و نفوذی” شدند و حتی از تشکیل و عضوگیری آن خبر دادند!

ازآنجاکه این اقدام با نام جریان پادشاهی خواهی صورت گرفت، انتظار می‌رفت شخص رضا پهلوی که در رأس این جریان قرار دارد، به نحوی درباره‌ی آن موضع‌گیری کند. او اخیراً در پیامی، ضمن اظهار بی‌اطلاعی درباره‌ی منشأ این حرکت، آن را “یک نگرانی و مسئله‌ی جنجال‌آفرین و حاشیه‌ساز” توصیف کرد که می‌تواند مورد بهره‌برداری “دشمنان” قرار گیرد (۱). بااین‌حال، برخی تحلیلگران سیاسی، این احتمال را مطرح کرده‌اند که این اقدام می‌تواند بنابر قرارومداری نانوشته و غیررسمی میان رضا پهلوی و برگزارکنندگان آن صورت گرفته باشد تا فضای سیاسی اپوزیسیون ایرانی را برای عادی‌سازی و توجیه و تطهیر دستگاه سرکوب و جنایات رژیم گذشته آماده کنند، بی‌آنکه خدشه‌ای به اعتبار شخص رضا پهلوی وارد شود و او بتواند در صورت بازخوردی منفی، از آن فاصله بگیرد.

درباره‌ی عملکرد ساواک و نقش آن در حیات سیاسی جامعه‌ی دوره‌ی پهلوی دوم بسیار نوشته‌اند. من در نوشتار پیش رو سعی می‌کنم نقش، کارکرد، حدود اختیارات و گستره‌ی فعالیت‌های این سازمان را به‌صورت فشرده بررسی کرده و نقش و سهم آن را در شکل‌گیری شرایطی که به انقلاب ۱۳۵۷ و فروپاشی رژیم پهلوی انجامید، مورد ارزیابی قرار دهم. البته این بررسی به معنای نادیده گرفتن سایر عوامل داخلی و خارجی مؤثر در انقلاب - ازجمله بحران اقتصادی سال‌های ۱۳۵۶ و ۱۳۵۷، سیاست حقوق بشری دولت جیمی کارتر، شبکه‌ی نیرومند سنتی روحانیت، نوسازی شتاب‌زده‌ی اجتماعی حکومت پهلوی، رشد نامتوازن سیاسی و اقتصادی، خطاهای تحلیلی روشنفکران، و نیز تصمیم‌ها و عملکرد شخص شاه - نیست؛ زیرا محمدرضا شاه در بسیاری از امور کشور، به‌ویژه در حوزه‌ی امنیتی، نقش مستقیم و تعیین‌کننده داشت.

پیش از هر چیز، لازم به یادآوری و تأکید می‌دانم که لزوم یک سازمان اطلاعاتی و امنیتی و حتی جاسوسی و ضد جاسوسی در راستای مصالح و منافع ملی، در هر نظام سیاسی امری پذیرفته‌شده است. آنچه محل بحث است، نقش و کیفیت عملکرد چنین سازمان‌هایی و اندازه‌ی اختیارات و حدود و گستره‌ی فعالیت‌های آن‌ها و میزان پایبندی‌شان به قانون و حقوق شهروندان است.

سازمان اطلاعات و امنیت کشور (ساواک) یازده اداره‌ی کل داشت که هریک از آن‌ها وظایف معینی داشتند. اداره‌ی کل سوم، یعنی اداره‌ی ضداطلاعات و امنیت داخلی، مهم‌ترین و مقتدرترین بخش این سازمان به شمار می‌رفت. مأموریت اصلی ساواک را می‌توان در سه محور خلاصه کرد: حفاظت از نظام سلطنتی و مقابله با هرگونه فعالیت ضد دولتی، سرکوب مخالفان سیاسی و کنترل جامعه (۲). ساواک گرچه ابزاری برای حفظ و تثبیت حکومت بود، اما برخی از عملکردهای آن در عمل، به تضعیف همان حکومت انجامید. نقش و سهم ساواک، به‌ویژه اداره کل سوم در رشد و گسترش انقلاب اسلامی و درنهایت سقوط رژیم پهلوی را می‌توان در محورهای زیر خلاصه کرد:

الف) سلطه بر همه‌ی ابعاد جامعه و ایجاد فضای سرکوب و خفقان
اداره‌ی کل سوم ساواک مخوف‌ترین و گسترده‌ترین بخش ساواک بود که وظیفه‌ی تفتیش عقاید، کنترل افکار عمومی و سرکوب منتقدان را بر عهده داشت. این اداره با بهره‌گیری از هزاران منبع و مُخبر، بر دانشگاه‌ها، مطبوعات، کارخانه‌ها، وزارتخانه‌ها و مساجد کنترل مطلق داشت (۲ و ۳). این کنترل و اِشراف شدید، حس ناامنی و خشم پنهان را در میان همه‌ی طبقات اجتماعی تزریق کرد. سلطه‌ی همه‌جانبه، شنودهای غیرقانونی، دستگیری‌های خودسرانه و خفقان مطلق سیاسی، تخم ترس و نفرت را در جامعه پراکند و باعث شد بخش بزرگی از آن، حکومت را خشن، بی‌رحم و اصلاح‌ناپذیر بدانند.

از نمونه‌های بارز تفتیش عقاید و سرکوب منتقدان، اعمال سانسور و ممیزی خودسرانه و بی‌حدوحصر در عرصه‌ی فعالیت‌های فرهنگی، هنری و ادبی بود. بخش عمده‌ی نویسندگان مطرح آن دوره، یا در حبس و ممنوع‌القلم بودند، یا به سکوت واداشته می‌شدند و یا آثارشان مثله شده و یا به نام مستعار منتشر می‌شد. حتی خواننده‌ها و هنرپیشه‌ها هم برای این یا آن ترانه و یا بازی در این یا آن فیلم مورد مؤاخذه و بازجویی قرا ر می‌گرفتند و تحت‌فشار بودند (۴، ۵ و ۶).

ب) روش‌های خشن بازجویی و شکنجه‌های هولناک
کمیته‌ی مشترک ضدخرابکاری (با مشارکت شهربانی و ژاندارمری) زیر نظر اداره کل سوم فعالیت می‌کرد. حبس‌های بلندمدت انفرادی، بازجویی‌های خشن و طولانی و شکنجه‌های هولناک بدنی و روانی گسترده، این نهاد را در افکار عمومی به نماد اصلی بی‌رحمی نظام پهلوی تبدیل کرد و به تضعیف مشروعیت انسانی و اخلاقی رژیم انجامید ( ۷ و ۸ و ۲۴).

پ) حذف نیروها و رهبران میانه‌رو
ساواک (در چارچوب سیاست‌گذاری‌های شاه) با سرکوب شدید احزاب قانونی، گروه‌های ملی‌گرا و نیروهای سیاسی معتدل، هرگونه فضای کنشگری سیاسی-اجتماعی مسالمت‌آمیز را از میان برد و راه‌های گفت‌وگوی سازنده میان مردم و حکومت را مسدود ساخت. این انسداد سیاسی، همراه با سرکوب بی‌رحمانه، زمینه را برای رشد جریان‌های رادیکال و تندرو فراهم ساخت. در این زمینه، رهبران جبهه‌ی ملی و نهضت آزادی ایران در نامه‌هایی سرگشاده، بارها نسبت به پیامدهای این سیاست‌ها به شاه هشدار داده بودند، که آخرین آن، در ۲۲ خرداد ۱۳۵۶ منتشر شد (۹ و ۱۰).

ت) تبدیل مساجد و مراکز دینی به تنها کانون‌های امن
به دلیل سرکوب شدید روشنفکران و دانشگاهیان و کنترل گسترده‌ی سازمان‌های سیاسی، تنها نهادی که توانست تا حدی از چتر نظارتی و اطلاعاتی ساواک در امان بماند، شبکه‌ی روحانیت و مساجد بود که درنهایت به یکی از مهم‌ترین کانون‌های سازمان‌دهی انقلاب تبدیل شد. یکی از مراکز مهم فرهنگی- مذهبی که در دهه‌ی چهل به کار سیاسی-تبلیغی می‌پرداخت، “حسینیه‌ی ارشاد” بود که در سال ۱۳۴۶ تأسیس شد و تقریباً همه‌ی شخصیت‌های برجسته‌ی انقلاب اسلامی (از مرتضی مطهری و مفتح و فخرالدین حجازی گرفته تا خامنه‌ای و رفسنجانی و البته، نظریه‌پرداز نامدار انقلاب اسلامی، دکتر علی شریعتی) در آن فعالیت داشتند. این در حالی بود که بسیاری از نویسندگان و فعالان چپ، ملی و مستقل و حتی پژوهشگران دانشگاهی زیر سایه‌ی سنگین ساواک قرار داشتند و از هیچ تریبون و امکانی برخوردار نبودند.

رژیم شاه و ساواک حمایت‌های مستقیم و غیرمستقیم مالی و غیرمالی و رسانه‌ای از روحانیون و نیروهای مذهبی را در راستای مبارزه با خطر کمونیسم توجیه و تبیین می‌کردند (۱۱، ۱۲، ۲۳ و ۲۶).

ث) ماجرای پخش علنی وزنده‌ی دادگاه خسرو گلسرخی
پخش علنی وزنده‌ی دادگاه خسرو گلسرخی، یکی از ماجراهای جنجال‌برانگیز و تأثیرگذار در فضای سیاسی دوره‌ی پهلوی بود. گرچه شاید یکی از دلایل این اقدام، فشارهای بین‌المللی بوده باشد، اما به نظر می‌رسد ساواک اهداف دیگری را نیز از این اقدام دنبال می‌کرد. برخی تحلیل گران بر این باورند که هدف اصلی ساواک از پخش علنی وزنده‌ی این دادگاه در زمستان سال ۱۳۵۲، درواقع نمایش اقتدار و تسلط امنیتی رژیم پهلوی، پیاده‌سازی یک سناریوی “توبه‌سازی عمومی” و “نمایش شکست و پشیمانی روشنفکران” بود. ساواک با هدایت اداره‌ی کل سوم (به‌ویژه شخص پرویز ثابتی) کوشید پرونده‌ای را که درواقع طرحی خام و در حد گفت‌وگو میان چند نویسنده و هنرمند بود، به‌عنوان “توطئه‌ای بزرگ برای ربودن ولیعهد و ترور شاه” جلوه دهد، تا از این طریق، هم به شاه و افکار عمومی نشان دهد که یک تهدید بزرگ امنیتی را از سر کشور رفع کرده و هم بدین ترتیب، جایگاه خود را در ساختار قدرت تثبیت کرده و اختیارات و بودجه‌ی بیشتری به دست آورد (۱۳ و ۱۴).

هدف دیگر ساواک به باور برخی دیگر از تحلیل گران آن بود که به شاه القا کند خطر کمونیسم و تروریسم تا چه حد به دربار نزدیک شده است؛ به‌ویژه آنکه برخی محافل امنیتی، فرح پهلوی را به سبب حمایت از فعالیت‌های فرهنگی و گردآوردن روشنفکران در رادیو و تلویزیون و کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، در این زمینه مقصر می‌دانستند. در چنین روایتی، ساواک خود را تنها نهادی معرفی می‌کرد که توانایی کشف این توطئه‌ها و حفظ سلطنت را دارد (۷ و ۲۷).

از این‌ها گذشته، هم‌زمانی این دادگاه با برگزاری “کنفرانس حقوق بشر” در تهران، نشان می‌دهد که رژیم پهلوی در پی ارائه‌ی تصویری مدرن و قانون‌مدار از ایران در برابر افکار عمومی جهان بود. پخش یک “محاکمه‌ی علنی و عادلانه” از تلویزیون ملی، این پیام را منتقل می‌کرد که متهمان از حق دفاع برخوردارند، روند قضایی «شفاف» است و حکومت از برگزاری دادگاه علنی هراسی ندارد.

به هر رو، ساواک گمان می‌کرد از این دادگاه به‌عنوان یک ابزار تبلیغاتی مؤثر بهره خواهد برد، اما این پروژه در عمل به ضد خود تبدیل شد. خسرو گلسرخی از این تریبون زنده‌ی ملی نهایت استفاده را کرد و به‌جای دفاع از جان خود، دادگاه را به صحنه‌ای برای محاکمه و افشای حکومت بدل کرد. خسرو گلسرخی که به این ماجرا هیچ ربطی نداشت و قربانی توطئه و پرونده سازی ساواک شده بود، از این تریبون زنده‌ی ملی نهایت استفاده را کرد و به‌جای دفاع از جان خود، دادگاه را به صحنه‌ای برای محاکمه و افشای حکومت بدل کرد. او که به دلیل بی‌گناه دانستن خود، از درخواست “عفو ملوکانه” خودداری کرده بود، بهای عزت‌نفس خود را با جان خود پرداخت و بدین گونه در میان بخشی از مردم و روشنفکران به نمادی از مقاومت و این دادگاه به نمونه‌ای از شکست تبلیغاتی رژیم بدل شد. بدین گونه او در میان بخشی از مردم و روشنفکران به نمادی از مقاومت و این دادگاه به نمونه‌ای از شکست تبلیغاتی رژیم بدل شد (۱۴).

به‌این‌ترتیب، ساواک دچار خطای محاسباتی شد و شاه از اینکه تصویری از ضعف و آسیب‌پذیری حکومت و چهره‌ای سرسخت از مخالفان در تلویزیون ملی پخش‌شده بود، به‌شدت خشمگین شد. این دادگاه بعدها در حافظه‌ی سیاسی جامعه به یکی از رویدادهای نمادین دوره‌ی پهلوی تبدیل شد و نشان داد که رژیم دیگر قادر به کنترل روایت‌های سیاسی نیست.

ج) گزارش‌های نادرست به شاه
سیستم اطلاعاتی ساواک به دلیل ترس عوامل از مافوق و گاه نیز برای خوش‌خدمتی، غالباً تصویری غیرواقعی از شرایط جامعه ارائه می‌داد. این سازمان از سنجش میزان و عمق نفوذ مذهبی و خشم عمومی ناتوان بود و باعث شد شخص شاه و دربار تا ماه‌های آخر، از وقوع انقلاب غافلگیر شوند. مدیران این اداره (مانند پرویز ثابتی) گزارش‌های نگران‌کننده از عمق نارضایتی مردم را سانسور یا کوچک‌نمایی می‌کردند و یا گزارش‌های “مطلوب” و “خشنودکننده” را به اطلاع شاه می‌رساندند. این پنهان‌کاری اراده‌ی دربار را برای انجام اصلاحاتِ به‌موقع فلج کرد.

یکی دیگر از منابع گزارش‌های نادرست به شاه “دفتر ویژه‌ی اطلاعات” به ریاست ارتشبد حسین فردوست بود که در هم‌چشمی با ساواک گزارش‌های رقابتی و گاه متضاد به شاه ارائه می‌داد (۴ و ۷ و ۱۶) .

چ) بحران مشروعیت
در سال‌های پایانی حکومت، نام ساواک و زندانی‌های سیاسی به نماد بحران مشروعیت رژیم تبدیل شد. حتی افرادی که هیچ‌گونه ارتباطی با گروه‌های مسلح نداشتند، از سانسور، شنود، بازداشت‌های سیاسی و فضای دائمیِ ترس و ناامنی احساس نارضایتی می‌کردند. در چنین شرایطی، مخالفان حکومت توانستند موضوع “زندانیان سیاسی” را به یکی از مؤثرترین محورهای تبلیغاتی و انتقادی علیه رژیم پهلوی تبدیل کنند و از آن برای برجسته کردن محدودیت‌های سیاسی و نقض آزادی‌های مدنی بهره بگیرند.

ح) نقشِ شخصِ پرویز ثابتی
پرویز ثابتی از مهم‌ترین و بحث‌برانگیزترین مقام‌های ساواک بود. او در دهه‌ی ۱۳۵۰ عملاً به چهره‌ی اصلی امنیت داخلی و مقابله با مخالفان سیاسی تبدیل شد. نام او به‌ویژه با اداره‌ی کل سوم ساواک، کمیته‌ی مشترک ضدخرابکاری، مبارزه با گروه‌های چریکی و بازجویی و سرکوب مخالفان سیاسی گره‌خورده بود. منتقدان حکومت پهلوی و بسیاری از زندانیان سیاسی پیشین، او را یکی از معماران نظام بازجویی و شکنجه‌ی سازمان‌یافته در آن دوره می‌دانند. نکته‌ی مهم درباره‌ی ثابتی این است که برخلاف بسیاری از مقام‌های امنیتی، به چهره‌ای رسانه‌ای تبدیل شد. او در تلویزیون ظاهر می‌شد و حکومت وی را نماد “اقتدار امنیتی” معرفی می‌کرد. برخی پژوهشگران بر این باورند که همین رسانه‌ای‌شدنِ دستگاه امنیتی و حضور علنی آنان در عرصه‌ی عمومی، نشانه‌ی افزایش نقش سیاسی ساواک در دهه‌ی آخر حکومت پهلوی بود (۱۷).

خ) ساواک از زبان سیاستمداران و کارگزاران رژیم پهلوی
کارگزاران، وزرا و رجال برجسته‌ی رژیم پهلوی در کتاب‌های خاطرات خود (که عمدتاً در قالب پروژه‌ی تاریخ شفاهی ایران در دانشگاه هاروارد یا به‌صورت آثار مستقل منتشرشده‌اند)، تصویری بسیار انتقادی و چالش‌برانگیز از ساواک ارائه داده‌اند. آنان ساواک را اغلب به شکلی دوگانه روایت می‌کنند: از یک‌سو، نهادی مدرن، مقتدر و ضروری برای حفظ سلطنت؛ و از سوی دیگر، سازمانی خودمختار، سرکوبگر و درنهایت، آسیب‌زا. این خاطرات، تصویری از اختلافات عمیق درون حاکمیت و نگاه متفاوت هر یک از مقامات به این سازمان را به تصویر می‌کشند. برخی از سیاستمداران و کارگزاران، این نهاد را نه‌ صرفاً یک سازمان اطلاعاتی، بلکه نوعی “دولت پنهان” و عامل اصلی اختلال در کارکرد بوروکراسی کشور توصیف کرده‌اند. این خاطرات و روایات را می‌توان در چند محور اصلی دسته‌بندی کرد:

۱. دخالت در تمامی امور اداری و مدنی (روایت علی امینی)
علی امینی (نخست‌وزیر سال‌های ۱۳۴۰-۱۳۴۱) از منتقدان جدی گسترش حوزه‌ی فعالیت ساواک بود. او در خاطرات خود بر این نکته تأکید می‌کند که ساواک از وظیفه‌ی اصلی خود، یعنی امنیت داخلی و ضدجاسوسی فراتر رفته و در جزئی‌ترین امور اجتماعی دخالت می‌کرد:
“ساواک در همه‌ی زمینه‌ها اعمال‌نفوذ می‌کرد. ... دفتر ازدواج و طلاق، معاملات، همه باید با اجازه‌ی سازمان امنیت انجام می‌شد؛ خوب این به سازمان امنیت چه ارتباطی داشت؟” (۲۰)

۲. دیوار بی‌اعتمادی میان شاه و وزرا (روایت اسدالله عَلَم)
اسدالله عَلَم (نخست‌وزیر و وزیر دربار) در یادداشت‌های روزانه‌ی خود به نقش گزارش‌های ساواک در شکل‌گیری فضای بدبینی در درون ساختار قدرت اشاره می‌کند. او نشان می‌دهد که چگونه گزارش‌های اغلب اغراق‌آمیز یا مبتنی بر ظن و گمان درباره‌ی توطئه‌های احتمالی، به تقویت حس بی‌اعتمادی شاه نسبت به نزدیک‌ترین اطرافیانش منجر می‌شد و فضای هراس متقابل را در میان نخبگان سیاسی گسترش می‌داد.

او در این یادداشت‌ها بارها به وابستگی شاه به گزارش‌های امنیتی اشاره می‌کند و این نگرانی را ابراز می‌نماید که ارتباط او با جامعه، بیش از آنکه از مسیر نهادهای سیاسی و اداری باشد، از کانال دستگاه امنیتی بود ( ۱۹ و ۲۱).

۳. فیلتر کردن اطلاعات و گمراهی شاه (روایت احمد میرفندرسکی)
احمد میرفندرسکی (آخرین وزیر امور خارجه پیش از انقلاب) و برخی دیگر از دیپلمات‌ها بر این باور بودند که ساواک با انحصار جریان اطلاعات، شاه را در نوعی “حباب شیشه‌ای” قرار داده بود. به گفته‌ی آنان، اداره‌ی کل سوم ساواک برای اثبات کارآمدی خود، همواره خطر گروه‌های چپ‌گرا را بزرگ‌نمایی می‌کرد، درحالی‌که درک دقیق و به‌موقعی از جریان‌های مذهبی و عمق نارضایتی در طبقه‌ی متوسط نداشت (۲۲ و ۲۶).

۴. سلب شهامت و شجاعت از مدیران کشور (روایت داریوش همایون)
داریوش همایون (وزیر اطلاعات و جهانگردی در دولت آموزگار) در تحلیل‌های خود تأکید می‌کند که نظارت سخت‌گیرانه و مداخله‌گرانه‌ی ساواک در انتصابات دولتی و دانشگاهی، به‌تدریج فضای مدیریت کشور را به سمت حذف مدیران مستقل، صادق و جسور سوق داد. درنتیجه‌ی این روند، مدیران کارآزموده و صاحب پرستیژ جای خود را به افراد ناکارآمد، ترسو و بله‌قربان‌گو دادند که در بحران سال ۱۳۵۷ هیچ‌کدام توانایی تصمیم‌گیری نداشتند (۲۳).

۵. خیانت از درون (روایت حسین فردوست)
ارتشبد حسین فردوست، دوست صمیمی شاه از دوران کودکی و قائم‌مقام ساواک و رئیس “دفتر ویژه‌ی اطلاعات” (نهادی موازی با ساواک و به تعبیری، نوعی “ساواک درون ساواک” که وظیفه‌اش جمع‌آوری اطلاعات از ساواک و دستگاه‌های مختلف، نظارت بر عملکرد نهادهای اطلاعاتی دیگر و ارائه‌ی گزارش‌های روزانه‌ی محرمانه مستقیماً به شاه بود) در خاطرات خود ادعا می‌کند که برخی مقامات عالی‌رتبه، ازجمله خود او، تحت تأثیر سرویس‌های اطلاعاتی خارجی، مانند KGB و MI۶ اطلاعات را دست‌کاری می‌کردند. او همچنین اعتراف می‌کند که گزارش‌ها را با مداد می‌نوشت تا بتواند به‌دلخواه، آن‌ها را تغییر دهد و بدین گونه، زمینه‌ی تفسیرهای متفاوت یا گمراه‌کننده برای تصمیم‌گیران فراهم می‌شده است. او فاش می‌کند که در ماه‌های منتهی به انقلاب، به ارتشبد عباس قره‌باغی (رئیس ستاد ارتش در روزهای پایانی رژیم) دستور داده که با انقلابیون درگیر نشود. همین اقدامات باعث شد که فردوست برخلاف بسیاری از هم‌طرازانش اعدام نشود و حتی پس از انقلاب در راه‌اندازی ساواک جدید (ساواما) به کار گرفته شود (۷).

۶. ناکارآمدی در روزهای بحران (روایت شاپور بختیار)
شاپور بختیار (آخرین نخست‌وزیر حکومت پهلوی) که خود طعم زندان‌های ساواک را چشیده بود، در خاطرات و اظهارات خود از ناکارآمدی این سازمان در مواجهه با بحران انقلاب انتقاد می‌کند. به باور او، ساواک در مهار و کنترل مخالفان محدود، روشنفکران و فعالان دانشجویی تجربه و توانایی داشت، اما هنگامی‌که با یک جنبش گسترده‌ی مردمی و سراسری روبه‌رو شد، کارآمدی خود را از دست داد و نتوانست ارزیابی درستی از ابعاد بحران ارائه دهد یا راهبرد مؤثری برای مقابله با آن تدوین کند. از این منظر، ناتوانی ساواک در درک و مدیریت تحولات منتهی به انقلاب ۱۳۵۷، یکی از نشانه‌های ضعف ساختاری این سازمان در سال‌های پایانی حکومت پهلوی به شمار می‌رفت. (۲۴، ۲۵ و ۲۶).

۷. از نارضایتی هنرمندان و مدیران فرهنگی تا فشارهای امنیتی بر دفتر شهبانو (روایت فرح پهلوی)
فرح پهلوی بارها عملکرد ساواک را در مصاحبه‌های مختلف نقد کرده و ناکارآمدی آن را در وظایفش ابراز داشته است. بسیاری از هنرمندان، نویسندگان و مدیران فرهنگی که با نهادهای موردحمایت فرح همکاری می‌کردند، از نگاه امنیتی ساواک ناراضی بودند و در برخی موارد دفتر فرح نیز از این سختگیری‌ها رضایت نداشت. حتی خود فرح پهلوی در مصاحبه‌ای اذعان داشته که به دلیل فعالیت‌های فرهنگی‌اش در مقام شهبانو گاه به‌طور مستقیم و غیرمستقیم تحت‌فشار ساواک بوده است (۲۶ و ۲۷).

۸. گریز از مسئولیت و انتقاد از عملکرد ساواک (روایت شاه)
شاه در آخرین کتابش “پاسخ به تاریخ”، تلاش می‌کند بخشی از مسئولیت عملکرد ساواک را متوجهی دولت‌ها و مدیران اجرایی، به‌ویژه امیرعباس هویدا و کابینه‌ی او کند (۱۷). بااین‌حال، او از گزارش‌های ساواک درباره‌ی فساد مالی برخی نخبگان و حتی اعضایی از خانواده‌ی سلطنتی خشمگین می‌شد و معتقد بود که این سازمان از حدود وظایف قانونی خود فراتر رفته و بیش‌ازاندازه در امور شخصی و خصوصی افراد مداخله می‌کند (۷ و ۱۸).

جمع‌بندی

ساواک البته به‌تنهایی علت فروپاشی رژیم پهلوی نبود، اما بسیاری از پژوهشگران بر این باورند که این سازمان با ایجاد اختناق، قطع کانال‌های اصلاح سیاسی، پنهان‌کردن واقعیت‌های اجتماعی و تضعیف مشروعیت سیاسی رژیم، در شکل‌گیری شرایطی که انقلاب ۱۳۵۷ را ممکن ساخت، نقش مهمی داشت. به‌بیان‌دیگر، ساواک در کوتاه‌مدت به تثبیت حکومت کمک کرد، اما در بلندمدت به بخشی از بحران ساختاری آن بدل شد. عملکرد این سازمان نه‌تنها بخش‌هایی از روشنفکران، دانشجویان و کنشگران سیاسی را به صف مخالفان حکومت کشاند، بلکه پای روحانیت، بازاریان و حتی گروه‌هایی از مردم را که پیش‌تر، مخالفتی جدی با حکومت نداشتند، به میدان اعتراض گشود. افزون بر این، برخوردهای امنیتی با مخالفان سیاسی، در مواردی موجب افزایش همدلی عمومی با زندانیان سیاسی و نزدیکی برخی نیروهای غیرسیاسی به جریان‌های مخالف شد. این ائتلاف گسترده، سلاح ساواک را در برابر تعداد بی‌شمار معترضان بی‌اثر کرد.

ساواک با ایجاد فضای رعب و وحشت، سرکوب سازمانمند و نقض گسترده‌ی حقوق بشر، شکاف عمیقی میان مردم و حکومت ایجاد کرد و درعین‌حال، دسترسی حکومت به بازخوردهای واقعی جامعه را کاهش داد. درنتیجه، رژیم تصور می‌کرد جامعه آرام است، درحالی‌که بخش مهمی از نارضایتی فقط سرکوب‌شده بود، نه حل. برخی صاحب‌نظران معتقدند محمدرضا پهلوی تا ماه‌های پایانی حکومت خود، ابعاد واقعی بحران و عمق نارضایتی عمومی را به‌درستی درک نکرده بود. حتی ساواک نیز در ماه‌های پاپانی حکومت پهلوی باوجود گستردگی تشکیلات و شبکه‌ی اطلاعاتی نتوانست سرعت گسترش اعتراضات، نقش شبکه‌های مذهبی، نفوذ روحانیون و ظرفیت بسیج اجتماعی انقلاب را به‌درستی پیش‌بینی کند. این ناکامی برای سازمانی که وظیفه‌ی اصلی‌ آن گردآوری و تحلیل اطلاعات و پیشگیری وقایع بود، اهمیت ویژه‌ای دارد.

از سوی دیگر، این سازمان در چارچوب سیاست‌های کلان حکومت، در حذف سازمان‌ها و احزاب و سرکوب جریان‌های سیاسی ملی و میانه‌رو و روشنفکران و رسانه‌های منتقد و مستقل، و درنهایت، از بین بردن راهکارهای مسالمت‌آمیز و رادیکال کردن فضای جامعه نقش مؤثری داشت. بسیاری از تحلیلگران بر این باورند که این روند موجب مسدود شدن مجاری قانونی و مسالمت‌آمیز مشارکت سیاسی شد و زمینه را برای رادیکال‌تر شدن بخشی از مخالفان فراهم کرد. در چنین شرایطی، نیروهای انقلابی و مذهبی به رهبری روح‌الله خمینی توانستند جایگاه و نفوذ بیشتری در میان مخالفان حکومت به دست آورند و رهبری جنبش اعتراضی را در اختیار گیرند.

درمجموع، می‌توان گفت ساواک که با هدف حفاظت از نظام سلطنتی تأسیس‌شده بود، در کنار مجموعه‌ای از عوامل سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی، به یکی از عناصر مؤثر در فرسایش مشروعیت و اقتدار رژیم پهلوی تبدیل شد. بااین‌حال، تقریباً تمامی خاطرات و روایت‌های مقامات بلندپایه‌ی حکومت بر یک نکته اتفاق‌نظر دارند: شاه نقش نهایی و تعیین‌کننده در سیاست امنیتی داشت. شاه شخصاً گزارش‌های امنیتی را مطالعه می‌کرد، به جزئیات امور علاقه نشان می‌داد و تصمیم‌های مهم امنیتی بدون نظر او اتخاذ نمی‌شد. ازاین‌رو، ساواک را باید بخشی از ساختار شخص‌محور حکومت پهلوی دانست، نه نهادی کاملاً مستقل از اراده‌ی شاه.

اینک، با این زمینه‌ی تاریخی، در نگاهی دوباره به ماجرای رژه‌ی پادشاهی خواهان با نماد ساواک، این پرسش مطرح می‌شود که هدف از انجام این رژه چه بوده است؟ تلاش برای تطهیر و قدسی‌سازی ساواک؟ مشروعیت‌بخشی به شکنجه و سرکوب و عادی‌سازی آن؟ ایجاد رعب و وحشت در میان اپوزیسیون منتقد و دگراندیش و یا نمایش اقتدار، پیش از به قدرت رسیدن؟ هرچه باشد، وقتی کسانی آن نماد را می‌پوشند و همچون نظامیان در خیابان‌ها رژه می‌روند، فقط خاطرات نوستالژیک، اما تلخ آن دوران را زنده نمی‌کنند؛ فقط از سیاست‌های شاه و عملکردهای ساواک پشتیبانی نمی‌کنند، بلکه آگاهانه و عامدانه نظام سرکوب، خفقان، شکنجه و ایجاد فضای رعب و وحشت را به بازگشت فرامی‌خوانند. در چنین بستری و در سایه‌ی چنین اقدام و ذهنیتی، شعارهایی چون “ایران را پس می‌گیریم” و “... پهلوی برمی‌گرده” معنایی دیگر می‌یابند.

خرداد ۱۴۰۵

——————-
منابع
۱) انتقاد شاهزاده رضا پهلوی از رژه‌هایی با نشان ساواک
۲) ساواک - ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
۳) SAVAK - Wikipedia
۴) یرواند آبراهامیان: ایران بین دو انقلاب. ۱۹۸۲
۵) کتابهایی که نباید چاپ می‌شدند! | تاریخ معاصر
۶) مسعود نقره کار: کانون نویسندگان ایران به روایت ساواک. ۱۳۸۲
۷) حسین فردوست: ظهور و سقوط سلطنت پهلوی (خاطرات حسین فردوست). ۱۳۷۰
۸) فریبرز سنجری: نگاهی به «چپ در ایران، به روایت اسناد ساواک”. ۱۳۸۱
۹) نامه سرگشاده نهضت آزادی ایران خطاب به «اعلیحضرت محمدرضا شاه پهلوی»، شورای مرکزی نهضت آزادی ایران
۱۰) نامه‌ی سه نفر از سران جبهه ملی ایران به محمدرضا پهلوی در خرداد ۱۳۵۶ - ویکی‌نبشته
۱۱) حمایت شاه از روحانیت و تولد جمهوری اسلامی زن‌ستیز: asre-nou.net
۱۲) حسینیه ارشاد - ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
۱۳) محاکمه و اعدام خسرو گلسرخی - ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
۱۴) اعدام خسرو گلسرخی و کرامت‌الله دانشیان؛ بخوان به نام گلسرخ در صحاری شب - BBC News فارسی
۱۵) ساواک فقط به شاه پاسخ می‌داد/ به درخواست شهید چمران، اسناد را نابود نکردیم
۱۶) پرویز ثابتی - ایران پدیا
۱۷) محمد رضا پهلوی: پاسخ به تاریخ. ۱۹۸۰
۱۸) SAVAK - Wikipedia
۱۹) اسدالله عَلَم: یادداشت‌های عَلَم (۷۷ جلد). ۱۹۹۲
۲۰) علی امینی: خاطرات سیاسی علی امینی (تاریخ شفاهی ایران - هاروارد)
۲۱) عباس میلانی: شاه. ۲۰۱۱
۲۲) احمد میرفندرسکی: متن کامل مصاحبه (تاریخ شفاهی ایران - هاروارد)
۲۳) مصاحبه یا داریوش همایون (تاریخ شفاهی ایران - هاروارد)
۲۴) روایت دکتر شاپور بختیار از ساواک
۲۵) شاپور بختیار: خاطرات و یادداشت‌های شاپور بختیار. مترجم: مهشید امیرشاهی. ۱۹۸۲

26) Farah Pahlavi: Letzte Kaiserin von Persien blickt zurück - WELT
27) https://tarikhema.org/contemporary/iranc/pahlavi/136474/

نظر خوانندگان:

☑️ ممنون از آقای یزدانی بابت گردآوری و تنظیم منسجم اطلاعات در مورد ساواک و عواقب کارکرد آن. من موارد این گزارش را شخصا تجربه کرده‌ام.
با احنرام، بهرام اقبال

☑️ در شرایطی که جمهوری اسلامی با سرکوب سیاسی، اعدام‌های مستمر، بحران اقتصادی، سقوط ارزش پول ملی، گسترش فقر و تنش‌آفرینی‌های منطقه‌ای، و کوبیدن بر طبل جنگ، زندگی میلیون‌ها ایرانی را به بن‌بست کشانده است، پرداختن به چنین مطالب یک‌سویه، کم‌سند و ایدئولوژیک چه گرهی از کار مردم باز می‌کند؟ نوشتن و خواندن متونی که بیش از آنکه به واقعیت‌های تلخ امروز ایران بپردازند، درگیر تسویه‌حساب‌های سیاسی با گذشته‌اند، چه ارزشی برای جامعه‌ای دارد که زیر بار فقر، ناامیدی و بی‌آیندگی در حال فرسایش است؟
اما در مورد خود مطلب:
بسیاری از مواردی که در مقاله به‌عنوان «سرکوب» مطرح شده، در واقع در چارچوب وظیفه ذاتی یک سازمان اطلاعاتی در مقابله با تهدیدهای امنیتی، از گروه‌های مسلح چپ تا جریان‌های افراطی و تروریستی قابل فهم است. نمی‌توان کارکرد یک سرویس امنیتی را با معیارهای یک نظام سیاسی عادی سنجید و نتیجه‌گیری یک‌جانبه گرفت.
نویسنده در پایان می‌گوید ساواک تنها عامل سقوط رژیم پهلوی نبود، اما تمام مقاله در خدمت اثبات همین گزاره است. درست مثل کسی که بعد از صد صفحه متهم کردن یک نفر، در سطر آخر بنویسد: «البته دیگران هم بی‌تقصیر نبودند!» این دیگر بی‌طرفی نیست، تعارفِ آخرِ متن است.
سقوط حکومت پهلوی یک فاجعه به تمام معنا برای ایران، منطقه و جهان بود و کسانی که این فاجعه را درک نکرده‌اند، چهل‌وهفت سال پس از انقلاب هنوز در حال توجیه نتایج فاجعه‌باری هستند که پیش چشم همگان قرار دارد.
شهرام

☑️ آقای شهرام، تعصب پهلوی گرایانه‌ را کنار بگذارید و لطفا اجاازه دهید پس از فاجعه جمهوری فاشیستی اسلامی فاشیسم تازه‌ای بر کشور حاکم نشود. ما در برابر نسل‌های آینده از هم اکنون باید مسئول و پاسخگو باشیم. شعار “مرگ بر سه مفسد ملا چپی مجاهد” که از دهان خانم یاسمین پیلوی بیرون آمد را نمی‌توان بی‌اهمیت خواند و کوشید افکار را به بهانه اعدام‌ها و فقر عمومی از اینگونه افکار فاشیستی منحرف کرد. لطفا مقاله اقای سعید سلامی در همین سایت ایران امروز را بخوانید و از کارنامه فاجعه بار اپوزیسیون خارج کشور از جمله رضا پهلوی آگاه شوید. امیدوارم همه ما عاقل‌تر شویم.
محسن

☑️ آقای محسن،
مشکل کسانی که «کینهٔ پهلوی» در سینه دارند این است که هر دفاعی از بخشی از کارنامهٔ پهلوی را فوراً با برچسب‌هایی مانند «فاشیسم» و «تعصب پهلوی‌گرایانه» پاسخ می‌دهند. من دربارهٔ مقاله‌ای صحبت کردم که سراسر بر گذشته متمرکز است و از واقعیت فاجعه‌بار امروز ایران غفلت می‌کند. شما هم به جای پاسخ به نقدهای مطرح‌شده، دوباره بحث را به اتهام‌زنی سیاسی برده‌اید. اگر معیار قضاوت، نتایج حکومت‌ها باشد، جمهوری اسلامی پس از چهل‌وهفت سال کارنامه‌ای مردود و به قولی رفوزه شده دارد؛ کارنامه‌ای از اعدام، سرکوب، فساد، فروپاشی اقتصادی، فرار میلیون‌ها ایرانی، نابودی محیط زیست و انزوای بین‌المللی. در مقابل، شما هنوز بزرگ‌ترین نگرانی خود را در شعار یا رفتار چند نفر در اپوزیسیون جست‌وجو می‌کنید.
هیچ‌کس نباید از هیچ نوع استبدادی دفاع کند؛ اما واقعیت این است که بسیاری از کسانی که امروز با وسواس از خطر فرضی «فاشیسم پهلوی» سخن می‌گویند، در برابر فاشیسمِ واقعی و حاکم بر ایران یا سکوت کرده‌اند یا آن را به حاشیه رانده‌اند. مسئلهٔ اصلی امروز ایران جمهوری اسلامی است، نه جنگ بی‌پایان با حکومتی که نزدیک به نیم قرن پیش سقوط کرده است.
من نمی‌دانم چه کسی این وظیفهٔ پرخطیرِ مسئول و پاسخگو بودن در برابر نسل‌های آینده را بر شانه‌های شما قرار داده است، اما اگر این رنج را بر خود روا داشته‌اید، اتفاقاً یکی از سؤال‌های آن نسل احتمالاً از شما این خواهد بود که وقتی ایران زیر بار اعدام، فقر، فساد و بحران‌های پی‌درپی خم شده بود، چرا عده‌ای همچنان مشغول برگزاری دادگاه برای ساواکِ پنجاه سال پیش بودند؟
راستش برای من این جملهٔ شما از همهٔ بخش‌های پاسخ‌تان عجیب‌تر بود: «به بهانهٔ اعدام‌ها و فقر عمومی؟» حتماً شوخی می‌فرمایید.
«اعدام‌ها و فقر عمومی» بهانه نیستند؛ واقعیت روزمرهٔ زندگی میلیون‌ها ایرانی‌اند. نمی‌دانم چرا بعضی‌ها دوست دارند سرشان را مانند کبک زیر برف کنند و واقعیت‌های ایران را نبینند؛ کاری که بسیاری از گروه‌های چپ و اصلاح‌طلب در طول این چهل‌وهفت سال انجام داده‌اند. وقتی در کشوری هر روز انسان‌ها اعدام می‌شوند، ارزش پول ملی سقوط کرده، فقر و ناامیدی گسترش یافته و میلیون‌ها نفر درگیر مشکلات معیشتی هستند، چگونه می‌توان این مسائل را «بهانه» نامید؟ اگر قرار باشد توجه به اعدام، سرکوب و فقر، انحراف افکار عمومی محسوب شود، پس اساساً چه موضوعی شایستهٔ توجه است؟
چگونه می‌توان این واقعیت‌های تلخ و دردناک را نادیده گرفت، اما راهپیمایی عده‌ای با لباسی منقوش به نشان ساواک ــ سازمانی که حدود نیم قرن پیش منحل شده است ــ را زنگ خطری برای آیندهٔ ایران دانست؟ این دوستان ما، از چپ و راست، چنان قلم‌فرسایی می‌کنند و چنان از بازگشت فاشیسم سخن می‌گویند که گویی همهٔ امور در ایران برای بازگشت اپوزیسیون آماده است و فقط باید به فرودگاه رفت و رنج چند ساعت سفر را متقبل شد .اگر رمز سرنگونی این رژیم ددمنش را یافته و پرداخته‌اید، باید به شما تبریک گفت؛ چرا که ظاهراً به راه‌حلی دست یافته‌اید که ترامپ، نتانیاهو و ده‌ها دولت و نهاد بین‌المللی نیز تاکنون از دستیابی به آن ناکام مانده‌اند.
به نظر من این یک فقر معنوی و فکری است که بخشی از اصحاب قلم و اندیشه به آن مبتلا شده‌اند؛ ناتوانی در ارائهٔ راهی نو و اندیشه‌ای نو برای جامعه‌ای مستأصل و درمانده. به جای اتحاد و همدلی با یکدیگر، در پی حذف و تخریب یکدیگرند. دوستان جمهوری‌خواه ما هر زمان فرصتی دست می‌دهد، سنگی هم به سوی «پهلوی» پرتاب می‌کنند؛ و جالب آنکه خود رضا پهلوی بارها از حق مردم برای انتخاب نظام جمهوری یا پادشاهی از طریق رأی آزاد دفاع کرده است. با چنین اپوزیسیونِ متفرق، ناهمگون و نامنسجم، رژیم ملایان همچنان بر اریکهٔ قدرت تکیه خواهد زد و بر بی‌عقلی ما خواهد خندید.
دربارهٔ جملهٔ «امیدوارم همه ما عاقل‌تر شویم» نیز کاملاً موافقم. عاقل‌تر شدن یعنی به‌جای تکرار کلیشه‌ها و برچسب‌هایی مانند «فاشیسم» و «پهلوی‌گرایی»، نتایج واقعی حکومت‌ها را با هم مقایسه کنیم. عاقل‌تر شدن یعنی پس از چهل‌وهفت سال، مسئولیت فاجعه‌ای را که بر ایران گذشته بپذیریم و به جای محاکمهٔ دائمی گذشته، که صدها بار بهتر از امروز بوده است، دربارهٔ وضعیت امروز کشور پاسخگو باشیم. عاقل‌تر شدن یعنی دیدن واقعیت‌ها، نه فرار از آن‌ها.
شاید عاقل‌تر شدن، از همین‌جا آغاز شود: همان‌گونه که گفته‌اند «گذشته در گذشته است». بگذارید بررسی کارنامهٔ پهلوی به یک موضوع آکادمیک در دانشگاه‌های آیندهٔ ایران تبدیل شود. امروز دشمن در خانه است و اولویت ما نیز باید همان‌جا باشد. در اعتراضات ۱۸ و ۱۹ دی ماه که به عنوان یکی از بزرگ‌ترین و خونین‌ترین خیزش‌های مردمی در تاریخ معاصر ایران شناخته شد و در جریان آن ملیون‌ها شهروند در شهرهای مختلف به خیابان‌ها آمدند تا صدای اعتراض بر حق خود را به گوش جهانیان برسانند، دژخیمان رژیم، هزاران معترض بی‌گناه را به خاک و خون کشاندند.
تشخیص تفاوت میان این دو معیار عاقل بودن ماست. یک خطر فرضی در آینده و یک فاجعهٔ واقعی که همین امروز میلیون‌ها ایرانی با آن زندگی می‌کنند.
شهرام

☑️ آقای شهرام از اشاره به این گذاره درست شما که ” با چنین اپوزیسیونِ متفرق، ناهمگون و نامنسجم، رژیم ملایان همچنان بر اریکهٔ قدرت تکیه خواهد زد و بر بی‌عقلی ما خواهد خندید” سپاسگزارم اما لطفا تاکید بر لزوم گزیز از تفرقه برای خلاصی از فاشیسم اسلامی را نیز برای “رهبر ملی”تان ایمیل کنید تا دست از تمامیت‌خواهی بردارد و با کارشکنی‌های همسر عزیزشان و مشاوران راست افراطی‌شان هم رویارویی کنند و بتوانند برای ایجاد یک اتحاد حداقلی با دیگران کنار آیند. اگر امروز با ساواک‌گرایی بخشی از پهلوی خواهان رویارویی نشود، چه تضمینی وجود دارد که فردای توهم آمیز شماری با پیشگامی “رهبر ملی” این نهاد سرکوب‌گر دوباره احیا نگردد؟! آیا بخشی از پهلوی خواهان که این بازی را در کنار رژه سیاه جامگان و باصطلاح گارد جاویدان براه انداختند این آدرس را به دیگران نمی‌دهند که در فردای سقوط جمهوری فاشیستی موجود که احتمالا بدست ما پهلوی خواهان خواهد افتاد به بهانه ” امنیت”، کمیته مشترک ساواک و شهربانی دوباره بازگشایی نخواهد شد و از هم اکنون زیپ دهان خود را بکشید و سکوت‌پیشگی را از هم اکنون تمرین کنید؟!
یک بار بسیاری از مردمان ایران فریب سخنان زیبای خمینی را خوردند و عکس او را در ماه دیدند این بار مار گزیده ها فریب وعده‌های زیبنده‌ای مانند این گزاره “خود رضا پهلوی بارها از حق مردم برای انتخاب نظام جمهوری یا پادشاهی از طریق رأی آزاد دفاع کرده است” را نخواهد خورد. آدم عاقل عمل افراد را نظاره می‌کند و فریب قول و قرارهای فریبنده را نمی خورد. این مشغله فکری است که امثال مرا وامی دارد که از فراز یک جریان راست افراطی با پشیبانی مالی فراوان (از یک منبع نامعلوم)، یک رسانه پر بیننده و دولت اسرائیل که برای نسل‌های آینده برنامه‌ریزی می‌کند، نگران باشد.
البته بی تردید مسبب اصلی فراز پهلوی‌خواهی، جمهوری فاشیستی اسلامی است که با اعدام‌ها، زندانی کردن‌ها، ایجاد فقر گسترده، بجا گذاردن زمین سوخته و .... بسیاری از جوانان بقول شما درمانده و مستاصل و به باور من ناآگاه از تاریخ گذشته را به سوی بدیل تمامیت خواه رانده است. در عین حال از تمامیت‌خواهی می‌گریزم و کنشگری پهلوی‌خواهان را به رسمیت شناخته، حق دمکراتیک آنان به شمار می‌آورم.
به امید روزهای بهتر در ایران، محسن

☑️ اپوزیسیون داریم و شبه اپوزیسیون. اپوزیسیون متشکل از کسانی است که با تمام وجود می‌خواهند از این نظام عبور کنند. شبه اپوزیسیون سال ۵۷ به «مشروعه‌»اش رسیده و دو خواسته بزرگش که سقوط نظام پهلوی و دشمنی با غرب/دموکراسی بوده برآورده شده‌اند و می‌ترسد این امتیازها را از دست بدهد. شبه اپوزیسیون محافظه‌کار شده و دلش نمی‌خواهد این وضعیت عوض شود اما حکومت اسلامی آنقدر تبهکار است که جرات نمی‌کند رک و راست بگوید که نظام و شرایط کنونی را به تغییر ترجیح می‌دهد.
منظورم نویسنده این مقاله نیست چون او را آنقدر نمی‌شناسم که به خودم اجازه‌ی داوری بدهم. ممکن است انگیزه او خیلی خوب و خیرخواهانه باشد.
با این باور که بخش داخلی اداره امنیت دچار اشتباه‌های جدی شد هیچ مخالفتی ندارم. فقط این را می‌گویم که به عنوان یک مخالف نظام اسلامی که وضعیت کنونی را غیرقابل پذیرش می‌داند و در این مورد هیچ عذری را نمی‌پذیرد این آبسسیون لگام گسیخته و کینه‌ی کنترل ناپذیر نسبت به نظام پیشین بنظر من بسیار خارج از اندازه و افراطی می‌آید.
آنچه که می‌دانم این است که شبه اپوزیسیون یک ذره‌بین جادویی دارد که گاهی مثل تلسکوپ عمل می‌کند و دایم یا روی وضع ۵۰-۶۰ سال پیش زوم می‌کند یا مثل فالبین‌ها از آینده‌ی فاشیستی خبر می‌دهد. اما چنین ذره‌بینی با این توانایی‌های اعجاب‌آور از دیدن فاشیسم مذهبی حی و حاضر که خاورمیانه و زندگی صدها میلیون آدم را در طول نیم قرن به آتش کشیده عاجز است.
یوسف جاویدان

☑️ معلوم نیست چرا عده‌ای حساسیت از نقد رژیم گذشته و عملکرد دم و دستگاهش دارند مثل عده ای که از شنیدن تمامیت ارضی تنشان کهیر میزند. بذارید هر کس حرف خود را بزند و جواب به محتوای موضوع مورد بحث با چسب زدن بر دهان تفاوت دارد. گفتگوی طرفداران جریان‌های مختلف با این بر چسب زدن‌ها به همدیگر و نیت‌خوانی اتلاف وقت و عمیق‌تر کردن گودال فاصله‌هاست و بر همه چیز از همانجا که آغاز شد قفل می‌زند. بعضی از فعالین سیاسی در کنار نقد بی‌امان خود از رژیم و نظامیان حاکم به انحراف یا خطر راست‌گرایی در جبهه مخالفین نظام هم می‌پردازند. این کجایش اشکال دارد که این همه برخوردهای واکنشی را موجب می‌شود؟
حساب کسانی که با انتقاد از پادشاهی‌خواهان و محکوم کردن‌های یک‌طرفه علنا یا شرمگینانه به دفاع از رژیم می‌پردازند جداست. بخشی از ملیون و لیبرال‌ها و جمهوری خواهان توده گزیده و چپ‌های شرق‌زده و اصلاح‌طلبان همجوارشان برای پنهان کردن نوازش زیرکانه‌شان چند تا فحش هم به رژیم می‌دهند و از این طریق اجاق مخالف بودن خود را گرم می‌کنند. ولی لزومی ندارد که دهان همه را که گاه به پهلوی‌ها می‌پردازند و می‌گویند بالا چشمتان ابرو است، قفل بزنید. نقد جریان پهلوی برای پالایش آن و جلوگیری از انحراف در راه درست مبارزه پیش رو وظیفه هر فعال سیاسی وطن دوست است.
با احترام سالاری

☑️ آقای سالاری گرامی
شما با دفاع از آزادی بیان شروع می‌کنید و بعد کسانی که از حق شهروندی خود استفاده کردند و نظرشان را نوشتند متهم می‌کنید می‌خواهند جلوی آزادی بیان دیگران را بگیرند. با همین استدلال می‌شود خود شما را متهم کرد که می‌خواهید با زبان تند و برچسب‌هایی مانند «کهیر زدن» جلوی آزادی من و دیگری را بگیرید. پیشنهاد می‌کنم مقاله «ارجِ نقد و نقدِ نقد» را روی همین سایت مطالعه بفرمایید. مسأله آنجا بطور مفصل توضیح داده شده‌.
ارادتمند، یوسف جاویدان

☑️ جناب یوسف جاویدان، اگر با دقت و حوصله چند جمله مرا دوباره بخوانید خواهی دید که حرفم این است که محتوای نوشته یا موضوع مورد نقد قرار گیرد، همین. اگر احساس میکنید با این چند جمله جلوی آزادی شما و دیگران برای اظهار نظر گرفتم عذرم را بپذیرید. در ضمن به عنوان یکی از طرفداران رضا پهلوی، بد نیست اگر رک و راست و آشکار از این جریان دفاع کرده و مزیت و احیاناً اشکالاتش را هم تشریح کنید. با کمال میل آن مقاله شما را خواهم خواند.
موفق باشید سالاری

☑️ آقای سالاری عزیز و ارجمند
نوشتید «اگر با دقت و حوصله چند جمله مرا دوباره بخوانید خواهی دید که حرفم این است که محتوای نوشته یا موضوع مورد نقد قرار گیرد، همین.»
من نوشته شما را با دقت و حوصله خواندم و «همین» که نوشتید نبود. در آن کلمه‌هایی مانند «کهیر زدن» و این اتهام و نیت‌خوانی که با نوشتن نظرتان «می‌خواهید قفل بر دهان‌ها بزنید» را هم دیدم.
من از شما عذر می‌خواهم، قصد من کش دادن این بحث نیست ولی گمانم مدتی طول می‌کشد تا محتوای مقاله «ارجِ نقد و نقدِ نقد» جا بیافتد و ناچارم این نکته را بنویسم. در دستکم چند جا روی همین سایت ضمن صحبت به دیگران نوشتم «نقد کردن حق شماست» و باز یک هموطن همین برخورد شما را داشت و وقتی نظرم را در جایی گفتم ایشان گفت که من چون نظرم را گفتم این برابر است با جلوی حرف دیگری را گرفتن یا دیگری را از اظهار نظر باز داشتن. چیزی با این مضمون. تکرار این اتهام از سوی کاربران همین سایت باعث شد آن مقاله را در مورد نقد بنویسم.
شما منتظر مقاله من در مورد پهلوی نباشید محبت کنید همان مقاله نقد را با دقت بخوانید که عاجل‌تر است.
جواب شما برای من قانع کننده نیست. هر چقدر هم تفکیک کنید و با احتیاط حرف بزنید حرف آخر این نوع استدلال این است که چرا حرفت را زدی. جان کلام شما در این اتهام است که نوشتید می‌خواهید بر «دهان‌ها قفل بزنید».
روی اینکه «چرا حرفت را زدی» و این ادعا که «تو نظرت را گفتی و این برابر است با زیر پا گذاشتن آزادی بیان من» یا برابر است با «قفل زدن بر دهان من» نمی‌توان هیچ گونه مانور داد.
یاد بگیریم که این استدلال ناقص و نادرست است و آن را کنار بگذاریم.
شما هزار بار دیگر هم که مرا متهم کنید که «چون تو حرف زدی آزادی بیان من خدشه دار شده» نه من و نه دیگران را نمی‌توانید قانع کنید. و هر چقدر هم که این حرف را سعی کنید با ظرافت بگویید جواب من این خواهد بود که اگر مخالفت من برابر است با جلوی آزادی بیان شما را گرفتن پس شما هم با مخالفت می‌خواهید جلوی آزادی بیان من را بگیرید و «بر دهان من قفل بزنید.» شکست این استدلال ناقص در خودش نهفته.
خط استدلالی دیگری بجویید.
با سلام و احترام به شما، یوسف جاویدان

☑️ آقای یوسف جاویدان، مقاله مورد نظرتان راجع به نقد را خواندم، حرفهای درست و بدیهی‌ای که همه در حرف آن را قبول دارند. ولی یک نوع نقد هم هست که با فضا سازی و در سایه به موضوعی می‌پردازد و بدین طریق با دود “نقد” بر حقیقت پرده استتار می‌کشد. به عنوان مثال شما در کامنت خود زیر این مقاله با “منظورم نویسنده این مقاله نیست....” در ادامه نقدتان با آوردن این جملات “شبه اپوزیسیون یک ذره‌بین جادویی” و یا “فالبین‌ها از آینده‌ی فاشیستی” دقیقا به نویسنده مقاله برخورد می‌کنید که عملکرد ساواک را “زیر ذره بین” برد و در انتها هم به قول شما با “فالبینی” مقاله را با “بلکه آگاهانه و عامدانه نظام سرکوب، خفقان، شکنجه و ایجاد فضای رعب و وحشت را به بازگشت فرامی‌خوانند” به پایان رساند. شما اخیرا با کامنت‌های خود گاهی در سایه حرفتان را می‌زنید و این با روشی که راجع به نقد نوشتید همخوانی ندارد. من با هیستری پهلوی‌ستیزی از سوی برخی از جریانات و اشخاص سیاسی مخالفم و نقد آن را اگر به پیشبرد مبارزه پیش رو کمک رساند خالی از اشکال می‌بینم و مقدس بودن سوژه مورد نقد و حساسیت نسبت به آن را روا نمی‌دانم. ولی بی‌برو برگرد اولویت مقابله با نظام حاکم است. در ضمن نقد دوران پهلوی فقط شامل خاندان آن نمی‌شود همه جریان‌ها و فعالین سیاسی‌ای که در ایجاد و تحکیم فاجعه ۵۷ نقش داشتند باید قبل از به دست گرفتن جوال دوز یک سوزن هم به خود بزنند.
با احترام سالاری

☑️ آقای یوسف جاویدان گرامی سخت خواهد بود با این نازک دلی ها در دیالوگ شرکت کردن و روی چند کلمه و مثال که در ادبیات ژورنالیستی مرسوم است مانور دادن و ناخود آگاه مغلطه کردن و کش دادن به چیزی که اصلا موضوع بحث نیست. بهتر است همین جا ختمش کنیم چون چیزی از آن عاید کسی نمی‌شود بجز سؤتفاهم و گرفتن وقت خوانندگان.
با احترام سالاری

☑️ قصد ورود مجدد به این بحث را نداشتم، اما خواندن چند کامنت آخر و نیز سعهٔ صدر سردبیر محترم ایران امروز مرا بر آن داشت که این چند سطر را اضافه کنم.
مطلب اول: در زبان انگلیسی واژه‌ای وجود دارد به نام patronizing؛ یعنی سخن گفتن از موضع دانای کل؛ حالتی که در آن فرد نگاهی قیم‌مآبانه و از بالا به پایین به مخاطب دارد.
دست‌کم در بخش‌هایی از نوشتهٔ آقای سالاری، چنین لحنی دیده می‌شود که ممکن است برای برخی خوانندگان نیز همین‌گونه تلقی شود.
ایشان به جای آنکه به‌روشنی مشخص کنند مخاطب نقدشان چه کسی است و دقیقاً با کدام بخش از استدلال‌ها مخالفت دارند، با کلی‌گویی و تعمیم دادن، بحث را از محور اصلی دور می‌کنند. در این میان، به جای پاسخ به استدلال‌ها، از تعابیری مانند «کسانی که تنشان کهیر می‌زند» استفاده می‌شود، که نوعی فشار روانی نیز در آن قابل تشخیص است، و آنگاه که کم می‌آورند، کاسه و کوزه را بر سر «نازک‌دلی‌ها» می‌شکنند. این شیوه، به جای روشن کردن اختلاف‌نظرها، بیشتر به داوری دربارهٔ مخاطب می‌پردازد تا نقد محتوا.
مطلب دوم: وقتی گفته می‌شود «عده‌ای» نسبت به نقد رژیم گذشته و عملکرد دم‌ودستگاه آن حساسیت دارند، این «عده‌ای» دقیقاً چه کسانی هستند؟ آقای محسن؟ آقای یوسف جاویدان؟ یا منِ نوعی؟ اگر مخاطب مشخص است، بهتر است صریح بیان شود تا از ابهام و سوءبرداشت جلوگیری شود. در تمام این نوشته‌ها و متن‌ها، یک ایما و اشاره یا جمله‌ای وجود ندارد که نشان دهد که قصد ما قفل زدن بر دهان کسانی بوده که در کار نقد پهلوی‌ها بوده‌اند.
تا آنجا که به نوشتهٔ من مربوط می‌شود، استدلال من روشن است:
در شرایط فعلی ایران، اولویت دادن به تسویه‌حساب با گذشته و غفلت از بحران‌های امروز، مسئله‌دار است و عملاً نیز گرهی از مشکلات بی‌شمار کشور نمی‌گشاید. من دربارهٔ اولویت‌ها صحبت کرده‌ام، اما شما بحث را به حوزهٔ حق نقد منتقل کرده‌اید. این دو گزاره اساساً یکی نیستند.
مطلب سوم: شما می‌فرمایید «برچسب‌زنی و نیت‌خوانی نکنیم»، اما خودتان دقیقاً همان چیزی را انجام می‌دهید که دیگران را از آن برحذر می‌دارید. اصطلاحاتی مانند «توده‌گزیده‌ها»، «چپ‌های شرق‌زده» و «اصلاح‌طلبان همجوارشان» نیز دقیقاً در همین چارچوب قابل ارزیابی‌اند.
مطلب چهارم: مهم‌ترین پرسش همچنان بی‌پاسخ مانده است. در تمام متن شما، پاسخ روشنی به این پرسش داده نشده است: چرا در شرایطی که جمهوری اسلامی هر روز بحران تازه‌ای تولید می‌کند، بخش قابل توجهی از انرژی سیاسی صرف نقد و مقابله با پهلویِ مربوط به نیم قرن پیش می‌شود؟
شما صرفاً می‌گویید: «نقد پهلوی لازم است.» اما مسئله اینجاست: با چه میزان؟ با چه اولویتی؟ و در مقایسه با چه خطراتی؟ این بخش همچنان روشن نشده است.
در پایان، اگر بخواهم جمع‌بندی‌ای از آنچه تاکنون گفته شده ارائه کنم و در عین حال از نکات مثبت نوشتهٔ آقای یوسف جاویدان نیز بهره ببرم، می‌توان گفت:
۱) بهتر است از کلی‌گویی پرهیز شود و تمرکز بر متن مشخص باشد.
۲) میان نقد و آزادی بیان تفکیک روشن‌تری قائل شویم.
۳) لحن محترمانه حفظ شود و از برخوردهای قیم‌مآبانه پرهیز گردد.
۴) و در نهایت، بپذیریم که اگر استدلالی ناقص یا نادرست است، باید کنار گذاشته شود.
با احترام شهرام

☑️ آقای شهرام، خیلی مشخص است حساسیت کسانی که به این مقاله واکنشی منفی نشان دادند و به جای نقد مقاله و موضوع پرداخته شده به اولویت‌ها و مسائل مانند “درگیر تسویه‌حساب‌های” و ... پرداختند. البته خود شما هم وسوسه شده و نوکی به گذشته زدید: مبارزه با “گروه‌های مسلح چپ تا جریان‌های افراطی و تروریستی” که باید گفت با شکنجه کردن انسان و تیر باران بدون محاکمه و محرومیت از حق دفاع عادلانه در دادگاهی علنی فرق دارد و فراموش می‌کنید که بنویسید اگر این گروه‌ها قانون کشور را نقض کردند. خود پادشاه که زیر قانون اساسی زد.
من شکی در درایت خوانندگان و شما برای دیدن اینکه مخاطبم چه کسانی هستند ندارم. اولویت را هم نشان دادم و جمله “بخشی از ملیون و لیبرال‌ها و جمهوری خواهان توده گزیده و چپ‌های شرق‌زده و اصلاح‌طلبان” هم برچسب نیست و در ارتباط با افراد و گروهای مشخصی اطلاق می شود. آنها را می‌توانید در سایت ملیون، ایران لیبرال و اکثریت و... خیلی راحت پیدا کنید. که قصدشان از زدن جریان و خاندان پهلوی تقویت موضع “ضد امپریالیستی” رژیم حاکم است و حمایت از “انقلاب درخشانشان”.
سوال اصلی شما هم جوابش در متن هست با حوصله اگر بخوانید. نقد جریان پهلوی برای جلوگیری از راست افراطی و انحراف مبارز مردم که انگار طرفداران پهلوی از کنارش راحت میگذرند، و تقویت دمکراسی ضروری است ولی اولویت مبارزه بر علیه رژیم و چاره جویی برای برون رفتن از بحرانی که مردم و کشورمان را فراگرفته است، میباشد که آن اولویت هم قید شد. اصولا این واکنشها چیزی نیست جز طرفداری از جریان پهلوی در سایه. “اولویت” و مخلفاتش هم سپری است برای جلوگیری از انتقاد به آن. پرداختن به نکات دیگر ضرورتی ندارد و اتلاف وقت هست، خود خوانندگان قضاوت خواهند کرد.
با تشکر از صبر و حوصله دوستان ایران امروز و با احترام سالاری

کودکان جنایتکار هیتلر

يكشنبه ۱۷ خرداد ۱۴۰۵ - Sunday 7 June 2026

ايران امروز

| درباره ايران امروز | تماس با ايران امروز |

| صفحه نخست | خبر و گزارش | سياست | انديشه | فرهنگ و ادبيات | زندگی | محیط زیست | RSS |

iran-emrooz.net | Tue, 02.06.2026, 20:38

کودکان جنایتکار هیتلر

کلاوس ویگرِفه

برگردان: علی‌محمد طباطبایی

تاریخ معاصر: در حکومت نازی‌ها هر جا که پای یهود به میان می‌آمد، بسیاری از افراد زیرسن قانونی هم همکاری می‌کردند. اکنون پژوهشی درباره آن‌ها منتشر شده است.

مقدمه مترجم: هشتاد سال پس از پایان جنگ جهانی دوم، هنوز زوایای پنهان بسیاری از زندگی روزمره در «رایش سوم» باقی مانده است. یکی از تلخ‌ترین و کمتر گفته‌شده‌ترین این زوایا، نقش کودکان و نوجوانان در جنایت‌های نظام نازی است. هفته‌نامه آلمانی اشپیگل در شماره اخیر خود، با استناد به پژوهشی تازه از فرانک بایور، مورخ برجسته هولوکاست، به سراغ این نسل رفته است؛ نسلی که از کودکی ایدئولوژی نژادی هیتلر را با شیر مادر آشامید و در جنایت‌های یهودستیزانه – از سنگ‌باران کردن مغازه‌ها تا تخریب کنیسه‌ها و حتی همراهی کاروان‌های تبعید – نقشی فعال ایفا کرد. مقاله اشپیگل با روایتی تکان‌دهنده از فرانتس فویمان، نویسنده آینده آلمان شرقی، آغاز می‌شود: نوجوانی ۱۶ ساله که در شب شیشه‌های شکسته، در میان جمعیت خروشان، با چماق به شیشه‌های مغازه یهودیان می‌کوبد و از این کار لذت می‌برد. اما پرسش اصلی مقاله جای دیگری است: آیا این نوجوانان «قربانی» رژیم نازی بودند یا «عامل» جنایت‌های آن؟ آیا می‌توان یک کودک ۱۲ ساله را «جنایتکار» نامید؟ و چرا آلمان پس از جنگ ترجیح داد این نسل را «دزدیده‌شده» بنامد، نه «همدست»؟
پاسخ بایور پیچیده و دوسویه است: «طبیعتاً این کودکان و نوجوانان قربانی بودند، اما نه فقط قربانی.» او نشان می‌دهد که چگونه لذت قدرت، فشار گروه همسالان، و تأییدطلبی از سوی والدین و معلمان، نوجوانان عادی را به آزارگرانی بی‌رحم تبدیل کرد. در مقابل، صدای قربانیان – دانش‌آموزان یهودی که ناگهان از همکلاسی‌های بازیگوش به «خوک‌های سیرخوار» تبدیل شدند – کمتر شنیده شده است.
اما آنچه این مقاله را از یک گزارش تاریخی صرف فراتر می‌برد، جهانی بودن پدیده‌ای است که روایت می‌کند. آلمان نازی تنها نمونه به‌کارگیری نوجوانان در خشونت‌های جمعی نیست. در کامبوج، خمرهای سرخ تحت رهبری پول پوت، ده‌ها هزار نوجوان را – که برخی کمتر از ۱۴ سال داشتند – به عنوان «جوخه‌های انقلابی» سازماندهی کردند؛ نوجوانانی که زندانیان اردوگاه توئول اسلنگ را شکنجه می‌دادند و هزاران نفر را در کشتارگاه‌های چن‌ائک به قتل رساندند. در رواندا، گروه‌های جوانان هوتو تحت نام «اینتراهاوه» (Interahamwe) – به معنای «کسانی که با هم حمله می‌کنند» – در نسل‌کشی ۱۹۹۴ دست‌کم ۸۰۰ هزار نفر را با قمه سلاخی کردند. در سیرالئون و لیبریا، فرماندهان شورشی هزاران کودک را با تزریق مواد مخدر به «سربازان کودک» تبدیل کردند که از کشتن لذت می‌بردند. نزدیک‌تر به خانه، در سوریه، عراق و افغانستان نیز گروه‌های تندرو بارها نوجوانان را برای حملات انتحاری و اعدام‌های دسته‌جمعی استخدام کرده‌اند.
وجهِ مشترک همه این موارد – از آلمان ۱۹۳۸ تا کامبوج ۱۹۷۵ تا رواندا ۱۹۹۴ – شگفت‌آور است: نوجوانان به دلیل خامی عاطفی، نیاز شدید به تعلق گروهی، شور آرمان‌خواهی، و ناتوانی در پیش‌بینی پیامدهای اخلاقی اعمالشان، همواره هدف آسان جذب‌کنندگان ایدئولوژی‌های خشونت‌آمیز بوده‌اند. ایدئولوژی‌هایی که «دشمن» را موجودی بی‌ارزش و «کشتن» را وظیفه‌ای مقدس جا می‌زنند. مقاله اشپیگل بی‌آنکه این مقایسه را صریحاً انجام دهد، دریچه‌ای به این پرسش جهان‌شمول می‌گشاید: آیا می‌توان از نوجوانی که در چنین ساختاری پرورش یافته انتظار مقاومت داشت؟ و مرز «قربانی» و «عامل» از کجا می‌گذرد؟
ترجمه‌ای که در پی می‌آید، روایت کامل این مقاله تأمل‌برانگیز اشپیگل است. خواندن آن به همه کسانی که به «تاریخ خشونت جمعی»، «روان‌شناسی همدستی» و «آسیب‌شناسی رژیم‌های تمامیت‌خواه» علاقه دارند، توصیه می‌شود – خاصه در جهان امروز که هنوز – و شاید همیشه – نوجوانان در خط مقدم جنایت‌های جمعی جای دارند.

فرانتس فومان (Franz Fühmann) – شانزده ساله، نازیِ متعصب – در ۱۰ نوامبر ۱۹۳۸ در شهر رایشنبرگ (Reichenberg) که نام امروزی‌اش لیبرس (Liberec) است و در جمهوری چک قرار دارد، در میان جمعیتی خروشان ایستاده و به خانه روبه‌رو خیره شده بود. ناگهان پنجره‌ای باز شد و فریادهای بلند و وحشیانه جمعیت به هوا رفت: «در پنجره ازدحام بود، ناگهان طنابی به چارچوب پنجره بسته شد؛ بی‌مقدمه از شیروانی توده‌های دود غلیظ برخاست؛ یک حلقه طناب، یک سر انسان، و میدان پر از فریاد شد، بر چارچوب پنجره جسدی در حال تاب خوردن دیده می‌شد، و ما فریادکنان به سمت آن خانه دویدیم و در میان آن غریو، صدای خرد شدن شیشه به گوش می‌رسید.»

فومان همراه با گروهی از اوباش نازی در جریان کشتارهای نوامبر [۹ تا ۱۰ نوامبر ۲۹۳۸ معروف به پوگروم شب شیشه‌های شکسته. مترحم] به شکار یهودیان پرداخت و مغازه‌های آن‌ها را غارت و ویران کرد: «ما دیوانه‌وار به شیشه‌های در حال خرد شدن می‌کوبیم، خاموش، لجوج، تا حد فرسودگی؛ نمی‌دانم چماق‌ها را از کجا آوردیم، ناگهان همه چماق به دست داشتیم، هر جا را که بنگری شیشه باران است، تکه‌های شیشه زیر چکمه‌ها خرد می‌شود، چهره خود را در آینه‌های خردشده می‌بینم.»

فویمان (۱۹۲۲ تا ۱۹۸۴) بعدها به نویسنده‌ای برجسته در آلمان شرقی (دوران جمهوری دموکراتیک آلمان) تبدیل شد – او از جمله معدود کسانی بود که آشکارا از همکاری اولیه خود در «رایش سوم» در متنی خاطره‌گونه در سال ۱۹۸۲ گزارش داد.

مورخ فرانک بایور (Frank Bajohr) به افرادی مانند فویمان که از کودکی ایدئولوژی نازی‌ها را با تمام وجود استشمام کرده بودند و در شکار هر کسی که در آن ایدئولوژی بی‌ارزش تلقی می‌شد، (به ویژه یهودیان) شرکت می‌کردند، «کودکان جنایتکار» می‌گوید. بایور یکی از کارشناسان برجسته آلمانی هولوکاست است؛ او اکنون نخستین پژوهش خود را در این زمینه ارائه کرده و برای آن، یادداشت‌های روزانه، خاطرات، گزارش‌های داخلی دستگاه‌های نازی و پرونده‌های تحقیقاتی آن‌ها را بررسی و تحلیل کرده است. این مقاله طی روزهای آینده در «نشریه مطالعات تاریخ» (Zeitschrift für Geschichtswissenschaft) منتشر می‌شود.

این پژوهش همچون وقایع‌نگاری از پستی و فرومایگی خوانده می‌شود. در آن روایت شده که چگونه یهودیان با شور و اشتیاق کودکانه و ذوق جوانی کتک خوردند، تحقیر شدند، لو رفتند، گورستان‌هایشان هتک حرمت شد، مغازه‌هایشان غارت گردید و کنیسه‌هایشان آسیب دید. گاه حتی برخی از مقامات گشتاپوی بدنام هم این کارها را زیاده روی نامیدند، مثلاً در ناحیه اداری اشتتین (Regierungsbezirk Stettin). آن‌ها در ماه مه ۱۹۳۵ به جوانان اشتتین «به شدیدترین وجه» اخطار دادند و علت آن این بود که مغازه‌های یهودیان آلمانی را تخریب کرده بودند، و حتی یکی از آن‌ جوان‌ها را «به دلیل فعالیت تحریک‌آمیز و برهم زننده نظم» به عنوان بازداشت پیشگیرانه توقیف کردند. اما این مأموران گشتاپو به فکر قربانیان نبودند، بلکه به نوشته بایور نگرانی آن‌ها بیشتر این بود که «رفتار دانش‌آموزان مدرسه‌ای که فریادکشان دست به اقدامات یهودستیزانه می‌زنند، جنبه‌ای غیرجدی و کارناوالی به خود می‌گیرد».

آلمان در دهه ۱۹۳۰ جامعه‌ای جوان بود، قابل مقایسه با تونس امروزی. یک چهارم جمعیت زیر ۱۵ سال سن داشتند. یهودیان و یا کسانی که نازی‌ها به دلیل اصل و نسب‌شان آن‌ها را چنین اعلام می‌کردند، با حدود ۵۰۰ هزار نفر، اقلیتی کوچک را تشکیل می‌دادند. کارشناسان تعداد دانش‌آموزان یهودی را در سال ۱۹۳۳ تنها حدود ۶۰ هزار نفر تخمین می‌زنند.

بسیاری از آن‌ها به قدرت رسیدن نازی‌ها را نقطه عطفی عمیق در کلاس‌های درس خود تجربه کردند. «به خانه همدیگر می‌رفتیم، بازی می‌کردیم و درس می‌خواندیم. ناگهان همه چیز تمام شد. وقتی صبح به کلاس می‌آمدم، از بوی من بینی‌شان را می‌گرفتند: این چه بویی است؟ – آهان، آن خوک یهودی که همیشه سیر می‌خورد»، این را ایلزه اوپنهایم (Ilse Oppenheim)، که تا سال ۱۹۳۵ به مدرسه مالویدا فون مایزنبوگ (امروزه مدرسه هاینریش شوتس) در کاسل می‌رفت و سپس خود را با رفتن به فلسطین نجات داد و نام آجالا زیلبر (Ajalah Silber) را برگزید، سال‌ها بعد روایت کرد.

به گفته مورخ بایور، تحقیر شدن با شعرها و آهنگ‌های تمسخر‌آمیز «تقریباً جزئی از زندگی روزمره» دانش‌آموزان یهودی بود. مثلاً در کلاسی در برلین با پسران دوازده‌ساله که در گردش مدرسه این آهنگ را سر دادند: «دو یهودی روزی در رودخانه حمام می‌کردند، چون هر خوکی گاهی باید حمام کند. یکی از آن دو غرق شد. در مورد دیگری، امیدواریم که همین طور شود.»

راه مدرسه بدین ترتیب به یک دویدن روزانه از میان تیراندازان تبدیل شده بود. پسرها معمولاً در گروه‌های کوچک به دانش‌آموزان یهودی حمله می‌کردند، کیف‌های مدرسه را زیر و رو می‌کردند، ساعت و خودنویس می‌دزدیدند و دیگران را کتک می‌زدند تا خونین شوند. در حالی که به نظر می‌رسد دخترها – بر اساس خاطرات بازماندگان – بیشتر به صورت فردی عمل می‌کردند.

بایور مثلاً داستان دختر یهودی روت هرمس از مونشن‌گلادباخ را روایت می‌کند. پدرش در یکی از آخرین روزهای مدرسه پیش از تعطیلات تابستانی یک سکه برای بستنی فروشی به او داده بود. اما اینگرید، دختر همسایه، روت را در صف شناسایی کرد: «کوله پشتی مرا از روی سینه‌ام می‌کند. ”یهودی‌های دماغ‌کج اینجا بستنی نمی‌گیرند“، فریاد می‌زند و مشتی به دماغم می‌کوبد. بچه‌های دیگر جیغ می‌کشند. از مغازه بیرون می‌زنم، فقط در خانه آرام می‌شوم.»

جوانان آشکارا از برتری خود لذت می‌بردند، چنان که یکی از آن‌ها پس از ۱۹۴۵ اعتراف کرد: «احساس فوق‌العاده‌ای بود که با یک دسته از لشکر جوانان هیتلر به سمت مغازه‌های یهودی برویم، آهنگ‌های یهودستیزانه بخوانیم، فریاد بزنیم ”یهودی‌ها بیرون“… آن شور و شوقی که در ما برمی‌خاست وقتی یهودیان به گریه می‌افتادند و مغازه‌ها را با ترس می‌بستند، فوق‌العاده بود.»

کودکان و نوجوانان «رایش سوم» بعدها در بزرگسالی در جمهوری فدرال آلمان بازنگری و بررسی گذشته‌ی تاریخی ناسیونال‌سوسیالیسم را پیش بردند. آن‌ها معمولاً قربانیان رژیم هیتلر محسوب می‌شوند، چون رژیم شر را به دوران کودکی بی‌گناهشان آورد. از «کودکی دزدیده شده» یا «نسل فریب‌خورده» صحبت می‌شود. بایور این دیدگاه را رد نمی‌کند، اما می‌خواهد آن را تکمیل کند: «طبیعتاً این کودکان و نوجوانان قربانی بودند، اما نه فقط قربانی.»

این مورخ اشاره می‌کند که روایت بی‌گناهی کودکان و نوجوانان نیز به کار مبرا دانستن آنها از هر گونه مسئولیتی می‌آمد. بزرگسالان پس از ۱۹۴۵ تنها در صورتی می‌توانستند ادعای دفاعی «من کاری نکردم» را حفظ کنند که همان وضعیت در مورد فرزندانشان هم صادق بود. بایور استدلال می‌کند که خودانگاره «جامعه بی‌گناه» در بی‌گناهی کودکان بازتاب می‌یافت.

این موضوع بستر و زمینه (Terrain) دشواری است. امروزه کودکان به‌طور کلی ناتوان از تشخیص مسئولیت اخلاقی محسوب می‌شوند، زیرا نمی‌توانند به طور کامل نادرستی و پیامدهای اعمال خود را درک کنند. حتی نوجوانان نیز از نظر کیفری تنها تا حدی مسئول شناخته می‌شوند. آیا می‌توان در فضای پیش از هولوکاست از «کودکان جنایتکار» (به تعبیر بایور) سخن گفت؟ یا آن‌ها تنها عروسک‌های خیمه‌شب‌بازی بودند که توسط والدین، مدرسه و سازمان‌های جوانان نازی مورد تلقین و شستشوی مغزی قرار گرفته بودند – یعنی به عبارتی جنایتکارانی بدون هیچ گونه نقشی از سوی خود؟

بایور صراحتاً از «تأثیر دائمی تبلیغات ناسیونال‌سوسیالیستی» یاد می‌کند که بدون آن، اعمال خشونت‌آمیز «به سختی ممکن می‌بود»: او از معلمی روایت می‌کند که شاگردانش را تحریک می‌کرد به گاری‌های اسبی یهودیان آلمانی سنگ بزنند و خودش هم در این کار شرکت می‌کرد.

او «خشونت سازمان‌یافته» لشکر جوانان هیتلر و اتحادیه دختران آلمان را توصیف می‌کند – سازمان‌هایی که برای نوجوانان ۱۴ تا ۱۸ ساله در دسترس بودند – مانند نمونه‌ای که پس از به اصطلاح «الحاق اتریش» (Anschluss Österreichs) در وین، یهودیان را مجبور می‌کردند با برس پیاده‌روها را بشویند.

او از یک شاهد عینی نقل می‌کوید که مادری را در حال انتظار مقابل یک مغازه کفش غارت‌شده در خیابان اینوالیدن‌اشتراسه برلین مشاهده کرد. پسر حدود هشت ساله‌اش دو کفش از مغازه برای مادر آورد، اما هر دو کفش چپ بود: «احمق!» مادر با پرخاش به او گفت، «بلافاصله برو عقب و کفش راست را پیدا کن.»

اما بایور، دست‌کم در مورد آزار و اذیت کودکان یهودی، «وجه انگیزه شخصی» را نیز در جنایتکاران همسال می‌بیند. زیرا چنین رفتاری که امروزه آن را قلدری (Mobbing) می‌نامند اعتماد به نفس جنایتکاران را تقویت می‌کرد، جایگاهی پذیرفته‌شده در گروه مربوطه برایشان تضمین می‌نمود و «احساس قدرت پیروزمندانه‌ای» را نسبت به قربانیان به آن‌ها منتقل می‌کرد.

جوامع یهودی و اعضای آن‌ها نمی‌توانستند روی حمایت دولت حساب کنند، همان‌طور که یک پرونده ویژه تماشایی از خشونت جوانان نشان می‌دهد، یعنی همان پرونده‌ای که خود هیتلر در آن دخالت کرد. در شب ۳۰ نوامبر ۱۹۳۴، سه دانش‌آموز دبیرستانی و یک نوجوان ۱۶ ساله که به گفته پرونده‌ها بیکار بود، یک بمب دست‌ساز در کنیسه شهر آهاوس (Ahaus) در وستفالن منفجر کردند. صندوق مقدس تورات ویران شد و اثاثیه داخلی آسیب دید. عاملان به زودی دستگیر شدند. هر چهار نفر پیش از به قدرت رسیدن هیتلر در ۱۹۳۳ به اتحادیه دانش‌آموزان ناسیونال‌سوسیالیست تعلق داشتند. رهبری لشکر جوانان هیتلر در وستفالن آن‌ها را «نخبگان حقیقی ایده انقلابی و جوانان انقلابی ما» ستود. اما دادستان ارشد دادگاه منطقه‌ای مونستر می‌خواست آن‌ها را محاکمه کند. این حقوقدان استدلال می‌کرد که در غیر این صورت «خطر جدی وجود دارد که نسلی از جوانان ناسیونال‌سوسیالیست پرورش یابد که احترام به قانون و نظم را از دست بدهد و فاقد آن انضباط شخصی باشد که برای حاملان آینده دولت ناسیونال‌سوسیالیست ضروری است».

اما هیتلر در ۲۸ سپتامبر ۱۹۳۵ دستور توقف این پرونده را صادر کرد، اقدامی که به عنوان «سیگنال سیاسی از بالا» (به گفته بایور) عمل کرد. جوانان دست‌کم در پنج شهر دیگر، حتی پیش از شب شیشه‌های شکسته در ۱۹۳۸، به کنیسه‌ها حمله کردند. در آن مقطع، هیتلر همچنان بر این طرح تکیه داشت که ابتدا یهودیان را در «رایش سوم» غارت کند و سپس آن‌ها را به مهاجرت وادار سازد. در پاییز ۱۹۴۱، قتل سیستماتیک یهودیان آلمانی آغاز شد. در ماه‌های بعد، آن‌ها را در روشنای روز به سوی ایستگاه‌های قطار راندند و سپس با قطار به شرق قلمرو تحت سلطه آلمان تبعید کردند تا در آنجا به قتل برسند – به ریگا (Riga)، مینسک (Minsk) به اردوگاه کار اجباری و کشتارگاه آشویتس.

از دفترهای خاطرات یا گزارش‌های رسمی وضعیت روحی می‌توان دریافت که در بسیاری از مکان‌ها، دانش‌آموزان مدرسه کاروان‌های راهپیمایی به سوی ایستگاه قطار را همراهی می‌کردند. و بدین ترتیب، فریادها و هلهله‌های یهودستیزانه دانش‌آموزان اغلب جزو آخرین خاطراتی بود که قربانیان هنگام ترک وطن خود با خود بردند.

Hitlers Kindertäter
Klaus Wiegrefe
DER SPIEGEL 23 | 2026

اوکراین ورق را برمی‌گرداند

يكشنبه ۱۷ خرداد ۱۴۰۵ - Sunday 7 June 2026

ايران امروز

| درباره ايران امروز | تماس با ايران امروز |

| صفحه نخست | خبر و گزارش | سياست | انديشه | فرهنگ و ادبيات | زندگی | محیط زیست | RSS |

iran-emrooz.net | Mon, 01.06.2026, 22:18

اوکراین ورق را برمی‌گرداند

جک واتلینگ

فارن افرز / ۱ ژوئن ۲۰۲۶

جنگ در اوکراین به نقطه‌ای سرنوشت‌ساز رسیده است. از زمان شکست ضدحمله اوکراین در سال ۲۰۲۳، تهاجم تمام‌عیار روسیه به الگویی قابل پیش‌بینی از حملات تابستانی و زمستانی تبدیل شد؛ میان این دو دوره، فشار حملات کاهش می‌یافت و یگان‌های روسی فرصت جابه‌جایی و تجدید سازمان پیدا می‌کردند. در نگاه نخست، سال جاری نیز تفاوتی با گذشته ندارد. با پایان بهار و آغاز تابستان، نیروهای اوکراینی که در سنگرهای خود در امتداد خط مقدم مستقر هستند، بار دیگر شاهد افزایش تدریجی حملات روسیه و تلاش‌های این کشور برای نفوذ به مواضع خود هستند. با این حال، روحیه فرماندهان اوکراینی تغییر کرده است. حملات روسیه دیگر مانند سال‌های گذشته فشار سنگینی بر یگان‌های آنان وارد نمی‌کند. هرچند حملات پهپادی و گلوله‌باران همچنان ادامه دارد، اما عملکرد رزمی روسیه رو به افول گذاشته است. در کی‌یف، خوش‌بینی فزاینده‌ای شکل گرفته مبنی بر اینکه اوکراین می‌تواند روسیه را به پذیرش آتش‌بس وادار کند.

این تغییر روحیه در اوکراین نتیجه دگرگونی ناگهانی در شیوه جنگیدن نیست، بلکه حاصل تغییرات ظریفی در چند روند مختلف است که در مجموع از تحول مهمی در مسیر جنگ حکایت دارند. در سراسر سال ۲۰۲۴ و بخش عمده‌ای از سال ۲۰۲۵، روسیه قادر بود بیش از تعداد نیروهایی که از دست می‌داد سرباز جذب کند؛ به همین دلیل، نیروهای روسی می‌توانستند شدت حملات خود علیه یگان‌های اوکراینی را افزایش دهند، حتی در حالی که خود نیز متحمل تلفات سنگینی می‌شدند. در مقابل، اوکراین اندکی بیش از توان جایگزینی خود نیرو از دست می‌داد و خطوط دفاعی آن ماه‌به‌ماه نازک‌تر می‌شد.

در مسکو، این وضعیت به شکل‌گیری این باور آسوده‌خیالانه انجامید که حتی اگر پیشروی‌ها کند باشد، ارتش روسیه سرانجام سراسر دونباس ــ منطقه مورد مناقشه در شرق اوکراین که روسیه در سال ۲۰۲۲ ادعای مالکیت آن را مطرح کرد ــ را تصرف خواهد کرد. کرملین معتقد بود که در مقطعی دستاوردهایش شتاب خواهد گرفت؛ زیرا حمایت بین‌المللی از اوکراین کاهش می‌یابد و کی‌یف نیز برای تأمین نیروی رزمی کافی جهت حفظ گستره خط مقدم با مشکل روبه‌رو خواهد شد. همین تصور باعث شد مسکو در مذاکراتی که پس از انتخاب مجدد دونالد ترامپ با میانجیگری ایالات متحده آغاز شد، موضعی سرسختانه و انعطاف‌ناپذیر اتخاذ کند. زیرا اگر مذاکرات شکست می‌خورد، کرملین انتظار داشت آنچه را می‌خواهد در میدان نبرد به دست آورد.

اما روسیه دیگر در مسیر اجتناب‌ناپذیر دستیابی حتی به حداقل هدف نظامی خود، یعنی تصرف کامل دونباس، قرار ندارد. در حالی که اوکراین موفق شده در برخی بخش‌های خط مقدم پیشروی‌هایی به دست آورد و عملیات تهاجمی روسیه را ناکام بگذارد، و همزمان ارتش روسیه بیش از پیش فشارهای جنگ و فرسایش توان رزمی خود را احساس می‌کند، چیزی که مدت‌ها بسیار نامحتمل به نظر می‌رسید اکنون امکان‌پذیرتر شده است. کی‌یف و شرکای آن ممکن است بتوانند مسکو را متقاعد کنند که آتش‌بس بهترین گزینه پیش روی آن است.

احیای اوکراین

در دو سال گذشته، فرماندهان اوکراینی با مشکل کاهش نیروی انسانی مواجه بوده‌اند. تلفات ماهانه از تعداد نیروهایی که از مراکز آموزشی به یگان‌های رزمی اعزام می‌شدند بیشتر بود. ناتوانی یگان‌ها در اجرای چرخه جابه‌جایی نیروها و دادن فرصت استراحت به سربازان، موجب فرسودگی شدید نیروهای پیاده شد.

اوکراین توانسته است ماهانه حدود ۳۰ هزار سرباز جدید بسیج کند، اما معمولاً کمتر از نیمی از این نیروها به خط مقدم می‌رسند. بسیاری از آنها از نظر پزشکی برای حضور در میدان نبرد مناسب نبودند. برخی دیگر نیز به دلیل کیفیت پایین آموزش‌های ارائه‌شده روحیه خود را از دست می‌دادند.

بر اساس مطالعه‌ای که دفتر بازرس کل نیروهای مسلح اوکراین انجام داده است، اگر نیروها مجبور شوند بیش از ۴۰ روز متوالی در منطقه نبرد باقی بمانند، کارایی آنها به شکل محسوسی کاهش می‌یابد. با این حال، جابه‌جایی نیروها نیز خطرناک بوده است، زیرا سربازانی که به مواضع خط مقدم رفت‌وآمد می‌کردند در معرض حملات پهپادی و توپخانه‌ای دشمن قرار می‌گرفتند. در نتیجه، بسیاری از سربازان بیش از ۲۰۰ روز متوالی در مناطق جنگی حضور داشته‌اند.

این وضعیت موجب خستگی و فرسودگی در داخل تیپ‌ها شده و این تصور را ایجاد کرده است که خدمت نظامی بلیت یک‌طرفه‌ای به سوی درمانگاه یا سردخانه است؛ برداشتی که بسیاری از نیروهای تازه‌وارد را به فرار در دوره آموزش تشویق کرده است. تا آغاز سال ۲۰۲۶، بیش از ۲۰۰ هزار سرباز اوکراینی در فهرست غایبان غیرمجاز از خدمت ثبت شده بودند.

با این حال، ارتش اوکراین از میانه سال ۲۰۲۵ اقداماتی را برای حل این مشکلات آغاز کرد. پیش از آن، بالاترین سطح سازمان تاکتیکی در ارتش اوکراین تیپ بود. در سال ۲۰۲۵، اوکراین بیش از دوازده «سپاه» ارتش تشکیل داد که هر یک مسئول چند تیپ زیرمجموعه بودند. این سپاه‌ها همچنین مسئولیت آموزش نیروها را بر عهده گرفتند تا سربازان توسط همان فرماندهانی آموزش ببینند که بعداً آنها را در میدان نبرد هدایت خواهند کرد.

اگرچه این روند هنوز به طور کامل اجرا نشده است، اما تاکنون کیفیت آموزش را افزایش داده و از میزان فرار نیروهای تازه‌وارد کاسته است. برخی یگان‌های اوکراینی نیز مدت آموزش پایه را از پنج هفته به هشت هفته افزایش داده‌اند و به این ترتیب سربازان پیش از اعزام به میدان نبرد آمادگی بیشتری پیدا می‌کنند.

همزمان، شماری از یگان‌های اوکراینی توانسته‌اند هماهنگی بهتری میان نیروهای پیاده، سامانه‌های بدون سرنشین، توپخانه و زرهی ایجاد کنند. در خطوط مقدم، آنها موفق شدند در مقاطعی بر نیروهای روسیه برتری پیدا کنند؛ برتری‌ای که امکان جابه‌جایی نیروها و حتی پیشروی‌های تهاجمی را فراهم آورد. این تاکتیک‌های نبرد ترکیبی به نیروهای اوکراینی کمک کرد تا در پاییز ۲۰۲۵ در کوپیانسک و در بهار ۲۰۲۶ در هولیاپوله پیشروی‌هایی به دست آورند.

نکته مهم‌تر آنکه اوکراینی‌ها توانستند نسبت مطلوبی در تبادل تلفات حفظ کنند؛ به این معنا که حتی هنگام انجام عملیات تهاجمی نیز تعداد نیروهای از دست‌رفته آنها کمتر از روس‌ها بود. یگان‌های پهپادی ارتش اوکراین همچنین توانایی بیشتری برای اجرای آنچه ارتش این کشور «حملات میان‌برد» می‌نامد به دست آورده‌اند؛ حملاتی که اهداف لجستیکی روسیه را تا فاصله ۶۰ مایلی (حدود ۹۶ کیلومتری) پشت خط مقدم هدف قرار می‌دهد.

افزایش تراکم سامانه‌های شناسایی و تهاجمی اوکراین در میدان نبرد، تلاش نیروهای روسیه برای نفوذ به خطوط اوکراینی و همچنین تأمین مجدد تدارکات آنها را دشوارتر کرده است. این امر توان رزمی‌ای را که روسیه می‌تواند در هر نقطه از خط مقدم متمرکز کند محدود می‌سازد و در نتیجه فشار بر یگان‌های اوکراینی را کاهش می‌دهد.

ترکیب اصلاحات ساختاری، افزایش مهارت‌های تاکتیکی و بهبود آموزش موجب شده است که ارتش اوکراین روند افولی را که مشخصه سال ۲۰۲۴ و بخش عمده‌ای از سال ۲۰۲۵ بود، معکوس کند. در ماه‌های آغازین سال ۲۰۲۶، تعداد نیروهای جدیدی که به یگان‌های رزمی پیوسته‌اند از تعداد نیروهای خارج‌شده از این یگان‌ها بیشتر بوده است.

البته این دستاوردها هنوز شکننده‌اند. با انبوه‌تر شدن پوشش گیاهی از بهار تا تابستان، نیروهای روسی فرصت‌های بیشتری برای نفوذ به مواضع اوکراین و افزایش فشار بر آنها خواهند داشت. همچنین، در حالی که برخی یگان‌های اوکراینی بهبود قابل توجهی در مهارت‌های تاکتیکی خود نشان داده‌اند، تیپ‌های دیگری همچنان با مشکلات جدی دست‌وپنجه نرم می‌کنند. با این حال، دلایل محکمی وجود دارد که نشان می‌دهد تغییراتی که ارتش اوکراین طی یک سال گذشته به اجرا گذاشته، در سال پیش رو نیز به تقویت هرچه بیشتر این نیرو منجر خواهد شد.

تکامل و تثبیت سپاه‌های جدید ارتش می‌تواند به گسترش تجربیات موفق و انتقال بهترین شیوه‌های عملیاتی به تیپ‌هایی که هنوز با مشکلات روبه‌رو هستند کمک کند. همچنین، رئیس‌جمهور اوکراین، ولودیمیر زلنسکی، اصلاحاتی را در نظام بسیج و شرایط خدمت نظامی اعلام کرده است که باید تضمین کند شمار بیشتری از نیروهای بسیج‌شده در نهایت به یگان‌های رزمی منتقل شوند. این اصلاحات شامل افزایش حقوق و مزایا، تعیین مدت مشخص برای خدمت، بازسازی نظام آموزشی و اصلاح روند بسیج نیروهاست.

نبردهای سنگین همچنان ادامه دارد، اما ارتش اوکراین از بحران نیروی انسانی خود عبور کرده و در تلفیق ابزارهای جدید جنگ با شیوه‌های سنتی نبرد، از مهارت تاکتیکی بیشتری برخوردار شده است.

مشکلات فزاینده روسیه

در مقابل بهبودهای تدریجی اما مثبت در وضعیت ارتش اوکراین، نیروهای روسی با کاهش عملکرد در میدان نبرد مواجه شده‌اند. این وضعیت نتیجه همزمانی چند عامل مختلف است.

در طول سال‌های ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵، برتری روسیه در میدان جنگ عمدتاً از تعهد مسکو به استفاده از ذخایر عظیم نیروی انسانی و نیز به‌کارگیری هماهنگ قدرت آتش ناشی می‌شد؛ عواملی که در کنار هم فرسایش مستمری را بر نیروهای اوکراینی تحمیل می‌کردند. از نظر تئوریک، با توجه به اینکه میزان جذب نیرو در روسیه از تلفات آن بیشتر بود، کرملین می‌توانست بخشی از نیروها را برای دوره‌های آموزشی طولانی‌تر نگه دارد و کیفیت کلی ارتش را ارتقا دهد. اما در عوض، به نظر می‌رسید فرماندهی روسیه با تلفات عظیم و مداوم کنار آمده و آماده پذیرش آن است؛ به‌گونه‌ای که سربازانی را که تنها بین دو روز تا دو هفته آموزش دیده بودند، به سوی مواضع اوکراین روانه می‌کرد. این رویکرد در طول سال ۲۰۲۵ به تلفات ماهانه حدود ۲۳ هزار نفر برای روسیه منجر شد.

جذب نیرو در روسیه تا حد زیادی به لطف مشوق‌های مالی قابل توجهی که کرملین ارائه می‌کند، از جمله حقوق بالا و بخشودگی بدهی‌ها، توانسته همگام با تلفات پیش برود. اگرچه این روش در جذب سربازان کم‌مهارت مؤثر بوده، اما نتوانسته تعداد کافی از متخصصان فنی را جذب کند؛ افرادی که در اقتصاد غیرنظامی یا صنایع نظامی روسیه می‌توانند درآمدهای مناسبی داشته باشند. برای مثال، ارتش روسیه به‌طور قابل توجهی از اهداف تعیین‌شده خود در جذب اپراتورهای پهپاد عقب مانده است.

اتکای بیش از حد به انگیزه مالی برای خدمت نظامی همچنین باعث شده است شمار زیادی از نیروها در یگان‌های روسی حضور داشته باشند که مشتاق‌اند از حضور در نبرد اجتناب کنند. افسران از سربازانی که نمی‌خواهند در حملات شرکت کنند رشوه می‌گیرند. در مقابل، سربازانی که یکی از مجموعه رو به گسترش و گاه متناقض مقررات دائمی ارتش روسیه را نقض کنند، با اعزام اجباری به عملیات تهاجمی مجازات می‌شوند.

این رویکرد سختگیرانه اغلب نیروهای پشتیبانی مهم، از جمله مسئولان تدارکات را نیز در بر می‌گیرد؛ کسانی که ممکن است ناخواسته از مقررات تخطی کرده باشند. در ارتشی که بخش عمده هماهنگی‌های لجستیکی آن از طریق شبکه اجتماعی تلگرام انجام می‌شود، اما استفاده از تلگرام رسماً ممنوع است، یک مسئول تدارکات وظیفه‌شناس به‌سادگی ممکن است توسط پلیس نظامی متوقف شود و یا مجبور به پرداخت رشوه گردد یا به یگان‌های تهاجمی منتقل شود.

نتیجه این روند در طول زمان، انباشت نیروهای دارای ارتباطات و نفوذ در سطوح میانی فرماندهی، مانند هنگ‌ها، و در مقابل، تهی شدن یگان‌های زیرمجموعه از نیروهای حرفه‌ای و باتجربه بوده است؛ نیروهایی که در حملات متعدد کشته یا زخمی شده‌اند. کاهش کیفیت نیروها در سطوح پایین‌تر موجب افت عملکرد و ناتوانی در اجرای طرح‌ها و دستورات شده است.

بسیاری از افسران نیز بدون گذراندن آموزش‌های گسترده افسری و صرفاً در میدان جنگ ارتقا یافته‌اند. در نتیجه، مهم‌ترین وظیفه آنها آماده‌سازی روانی سربازان برای حمله بوده است، نه طراحی و اجرای عملیات‌های نظامی کارآمد.

در سال‌های گذشته، اثر ویرانگر توپخانه روسیه، حملات پهپادی و بمب‌های هدایت‌شونده گلاید تا حد زیادی ضعف عملکرد نیروهای پیاده روس را جبران می‌کرد. اما اکنون میدان نبرد از اساس با آنچه برنامه‌ریزان نظامی روسیه به آن عادت داشته‌اند متفاوت شده است.

امروزه میدان جنگ کمتر از خطوط مقدم مشخص و روبه‌روی یکدیگر تشکیل شده و بیشتر به نواری از قلمرو مورد مناقشه با عرضی حدود ۱۸ مایل (نزدیک به ۲۹ کیلومتر) شباهت دارد که در آن نیروهای دو طرف در هم تنیده شده‌اند. ابزارهای نقشه‌برداری و برنامه‌ریزی که فرماندهان روسی استفاده می‌کنند برای بازتاب دقیق شیوه واقعی نبردها مناسب نیستند. در نتیجه، میان آنچه برنامه‌ریزان روسی روی نقشه ترسیم می‌کنند و آنچه عملاً قابل اجراست شکاف فزاینده‌ای ایجاد شده است. این وضعیت به افزایش ناکارآمدی در هماهنگی حملات منجر شده است.

افسران سطوح پایین نیز لزوماً نمی‌دانند چگونه دستورات دریافتی را اجرا کنند. افزون بر این، افسران میانی تشویق می‌شوند موفقیت‌ها را به زنجیره فرماندهی گزارش دهند، حتی اگر واقعیت میدانی متفاوت باشد. مجموعه این عوامل باعث شده است فاصله میان تصوری که فرماندهان ارشد روس از وضعیت نیروهای خود دارند و واقعیت موجود در میدان نبرد روزبه‌روز بیشتر شود.

در نتیجه، ارتش روسیه به‌طور مداوم در تخصیص توپخانه و پهپادها دچار اشتباه می‌شود و مجموعه‌ای از دستورات مبتنی بر اطلاعات نادرست صادر می‌کند که عملاً امکان اجرای آنها وجود ندارد. به بیان ساده، نیروهای روسی بیش از پیش در تبدیل طرح‌ها به عملیات نظامی واقعی ناتوان شده‌اند و این امر به تضعیف حملات آنها انجامیده است.

اعتماد به نفس بدون خودفریبی

مجموع روندهای مربوط به افزایش انسجام نیروهای اوکراینی و فرسایش یگان‌های رزمی روسیه ممکن است این تصور را ایجاد کند که موفقیت اوکراین اکنون اجتناب‌ناپذیر است. اما واقعیت چنین نیست.

ارتش روسیه همچنان بیش از ۶۰۰ هزار نیرو در عملیات علیه اوکراین در اختیار دارد و به لطف مجتمع عظیم صنایع نظامی خود با کمبود مهمات مواجه نیست. پهپادها و بمب‌های هدایت‌شونده روسیه همچنان مشکلات جدی برای شبکه لجستیکی اوکراین ایجاد می‌کنند و نیروهای پیاده روس نیز همچنان به شناسایی و بهره‌برداری از شکاف‌های دفاعی اوکراین ادامه می‌دهند.

از سوی دیگر، کاهش ذخایر پدافند هوایی اوکراین زمینه را برای افزایش حملات پهپادی و موشک‌های کروز روسیه در سراسر خاک اوکراین فراهم کرده است.

ارتش اوکراین همچنان ناچار است برای حفظ مواضع خود به‌شدت بجنگد و در برخی مناطق، از جمله در محور کوستیانتینیفکا، در حال از دست دادن بخشی از اراضی تحت کنترل خود است. نیروهای اوکراینی شاید امروز خوش‌بین‌تر باشند، اما همچنان خسته و فرسوده‌اند. اگرچه برخی یگان‌های اوکراینی پیشرفت چشمگیری در عملکرد رزمی خود نشان داده‌اند، تیپ‌هایی نیز وجود دارند که همچنان به‌طور مداوم عملکردی ضعیف‌تر از حد انتظار دارند. نیروهای روسی همچنین به شکلی خطرناک به شهرهای مهم اوکراین، از جمله زاپوریژیا در جنوب کشور، نزدیک شده‌اند. در نتیجه، هرچند تصویر تاکتیکی کوتاه‌مدت ممکن است به سود اوکراین باشد، اما همچنان حاشیه خطا بسیار اندک است.

با وجود این، روسیه در مسیری قرار ندارد که بتواند تا پایان سال جاری، آن‌گونه که کرملین تعیین کرده است، اشغال کامل دونباس را به پایان برساند. حتی بدون یک تجدید سازمان اساسی در نیروهای روسی نیز روشن نیست که مسکو بتواند این هدف را در سال ۲۰۲۷ محقق کند. جنگ هزینه‌های سنگینی بر روسیه تحمیل کرده و تلاش نظامی این کشور با مشکلات جدی روبه‌رو شده است.

هنوز هیچ نشانه‌ای وجود ندارد که ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، از این باور خود که اوکراین نباید به‌عنوان کشوری مستقل وجود داشته باشد دست کشیده باشد یا دیگر در پی تابع کردن آن نباشد. اما پوتین نشان داده است که وقتی نتواند واقعیت‌های میدان نبرد را نادیده بگیرد، به آنها واکنش نشان می‌دهد؛ همان‌گونه که در سال ۲۰۲۲ نیروهای روسی از کی‌یف و خرسون عقب‌نشینی کردند. بنابراین، پرسش اصلی این است که کرملین هنگامی که دریابد چشم‌اندازهایش در میدان جنگ رو به تیره‌تر شدن است، چه واکنشی نشان خواهد داد.

بزرگ‌ترین خطر آن است که کرملین دست به تشدید تنش بزند و روندی گسترده‌تر از بسیج نظامی را آغاز کند؛ اقدامی که امکان فراخوان اجباری متخصصان مورد نیاز ارتش روسیه و همچنین تأمین ذخیره بزرگی از نیروی انسانی را فراهم می‌کند. چنین اقدامی ممکن است به پیشروی‌های جدید روسیه در اوکراین منجر شود، اما در داخل کشور با خطرات سیاسی و اقتصادی قابل توجهی همراه است.

بانک مرکزی روسیه هم‌اکنون هشدار داده است که کشور با کمبود شدید نیروی کار مواجه است. افزون بر این، با توجه به میزان فرسایش ارتش روسیه، روشن نیست که نیروهای مسلح این کشور اساساً بتوانند از تزریق گسترده نیروی انسانی به‌طور مؤثر استفاده کنند. به احتمال زیاد، کرملین در حال بررسی پیامدهای چنین اقدام رادیکالی است. ارتش روسیه در چندین مقطع از جنگ خواستار بسیج گسترده‌تر شده، اما پوتین همواره در برابر آن مقاومت کرده است.

احتمال دیگر این است که کرملین از هرگونه عملیات تهاجمی بزرگ صرف‌نظر کرده و در موضعی دفاعی‌تر قرار گیرد؛ بدون آنکه آتش‌بسی را بپذیرد و در عین حال، با پهپادها و موشک‌های بالستیک و کروز خود در طول زمستانی دیگر به حمله علیه اوکراین ادامه دهد. پوتین ممکن است به این نتیجه برسد که روسیه می‌تواند این جنگ را برای مدتی طولانی‌تر از توان تحمل کی‌یف ادامه دهد.

اما هرچه اوکراینی‌ها توانایی بیشتری در اجرای عملیات‌های تهاجمی مؤثر از خود نشان دهند، دنبال کردن این مسیر برای کرملین دشوارتر خواهد شد. استفاده فزاینده اوکراین از حملات دوربرد علیه اهداف مهم برای اقتصاد روسیه نیز جنگی بی‌پایان را برای مسکو پرهزینه‌تر خواهد کرد.

از چاله به چاه

اگر اوکراین بتواند روندهای کنونی را در ادامه سال تقویت کند ــ به‌گونه‌ای که توان نیروهایش افزایش یابد و روسیه همچنان با مشکلات فزاینده دست‌وپنجه نرم کند ــ این احتمال بیش از پیش واقع‌بینانه خواهد شد که کی‌یف و شرکایش بتوانند مسکو را به پذیرش مزایای یک آتش‌بس بدون پیش‌شرط متقاعد کنند.

شرکای اوکراین باید با دقت بررسی کنند که چگونه می‌توان این مسیر را برای کرملین جذاب ساخت؛ زیرا عوامل بسیاری وجود دارند که می‌توانند همچون «قرص‌های سمی» در روند مذاکرات وارد شوند و پوتین را به ادامه جنگ تشویق کنند. با این حال، فرصت فزاینده‌ای نیز برای متقاعد کردن پوتین وجود دارد که آتش‌بس کم‌خطرترین گزینه پیش روی اوست.

البته این بدان معنا نیست که پوتین خصومت خود با اوکراین را کنار خواهد گذاشت. اما کرملین ممکن است خود را متقاعد کند که آتش‌بس، پس از ناکامی در دستیابی به اهدافش از طریق میدان نبرد، بهترین مسیر برای رسیدن به اهداف نهایی روسیه است. در چنین شرایطی، پوتین بدون تردید تلاش خواهد کرد از شکنندگی سیاسی و اقتصادی اوکراین پس از جنگ برای اعمال نفوذ بر کی‌یف بهره‌برداری کند. و این وقفه می‌تواند فرصتی در اختیار مسکو قرار دهد تا بخشی از مشکلات ارتش خود را برطرف کند و در نتیجه، اوکراین همچنان با خطر حمله مجدد روسیه در هر لحظه روبه‌رو باشد.

از سوی دیگر، افکار عمومی اوکراین از هر فرصتی برای رهایی موقت از فشارهای طاقت‌فرسای جنگ استقبال خواهد کرد. اگر اوکراین و روسیه بر سر آتش‌بس به توافق برسند، این امر دستاوردی مهم برای کی‌یف خواهد بود و فرصتی برای حرکت به سوی صلحی پایدار فراهم می‌آورد. با این حال، چنین وضعیتی خطرات فراوانی نیز به همراه خواهد داشت.

افکار عمومی اوکراین دولت را برای اجرای روند برچیدن بسیج عمومی یا دست‌کم جایگزین کردن سربازان باتجربه اما خسته خط مقدم با نیروهای تازه‌نفس اما کم‌تجربه تحت فشار قرار خواهد داد. کشوری که سال‌ها در وضعیت جنگی به سر برده است، ناگهان ناچار خواهد شد با خسارت‌های عظیم واردشده به صنایع و زیرساخت‌های خود روبه‌رو شود.

وحدت سیاسی کشور نیز با طرح مطالبات برای برگزاری انتخابات دچار شکاف خواهد شد. همچنین با کاهش احساس تهدید فوری از سوی روسیه، ممکن است شرکای اروپایی تمایل کمتری به تأمین هزینه‌های دفاعی اوکراین داشته باشند.

به بیان دیگر، اوکراین در موقعیتی آسیب‌پذیر قرار خواهد گرفت و روسیه فرصت‌های فراوانی برای بی‌ثبات کردن همسایه خود خواهد یافت.

اگرچه پایان موفقیت‌آمیز جنگ هنوز به هیچ وجه قطعی نیست، اما اکنون به یک احتمال واقع‌بینانه تبدیل شده است. افزایش احتمال تحقق چنین نتیجه‌ای مستلزم آن است که کی‌یف به تقویت دفاعی خود ادامه دهد و اصلاحات و بازسازی ساختار نیروهای مسلحش را تا پایان دنبال کند.

شرکای بین‌المللی اوکراین نیز باید با ادامه ارسال تسلیحات و حفظ تحریم‌های اقتصادی علیه کرملین، فشار کافی بر روسیه وارد کنند. خطرات سیاسی و اقتصادی ناشی از ادامه نامحدود جنگ اکنون بر روند تصمیم‌گیری در کرملین سایه افکنده است. شرکای اوکراین باید بررسی کنند که چگونه می‌توانند در تغییر محاسبات مسکو نقش ایفا کنند.

همچنین، با توجه به فاصله گرفتن تدریجی واشنگتن از اروپا، اهمیت آن بیش از پیش افزایش یافته است که کشورهای اروپایی به‌طور جدی درباره نحوه حفظ و تثبیت یک صلح شکننده ــ در صورت دستیابی به آتش‌بس ــ بیندیشند.

در نهایت، آتش‌بس شرطی ضروری برای امنیت و شکوفایی اوکراین است، اما به‌تنهایی تضمین‌کننده آن نیست.

ــــــــــــــــــــــ

▪️جک واتلینگ، پژوهشگر ارشد مطالعات جنگ زمینی در مؤسسه سلطنتی خدمات متحد در لندن است و کتاب «کشورداری: قواعد جدید قدرت در جهانی چندپاره» را تألیف کرده است.

از خمینی تا رهبر “مقوایی”!

يكشنبه ۱۷ خرداد ۱۴۰۵ - Sunday 7 June 2026

ايران امروز

| درباره ايران امروز | تماس با ايران امروز |

| صفحه نخست | خبر و گزارش | سياست | انديشه | فرهنگ و ادبيات | زندگی | محیط زیست | RSS |

iran-emrooz.net | Sun, 31.05.2026, 9:33

از خمینی تا رهبر “مقوایی”!

م. روغنی

با ابراز همدردی با خانواده زندانیان سیاسی اعدام شده

فاجعه انقلاب ۵۷ یک شبه رخ نداد. انقلاب آرامی بود که حداقل از دهه ۴۰ خورشیدی با ورود خمینی به صحنه سیاست کشور آغاز گردید و در دیگ چپ و دمکراسی‌ستیزی محمد رضا شاه و روشنفکران باورمند به ایده “بازگشت به خویش” (بخوان بازگشت به خیش) پخته شد و به شکل‌گیری گفتمان “بنیادگرایی اسلامی شیعه‌محور” انجامید.

از اوایل سال ۵۷ که خمینی در دوران اقامت در لوفل لوشاتو که رهبر جبهه ملی و نهضت آزادی را ناچار به بیعت ساخت، بدیلی، در کارزار سیاسی و اجتماعی ضد دیکتاتوری به‌جز وی دیده نمی‌شد و این انقلاب بدون یاری کارکرد به‌ویژه ۲۰ ساله سلطنت محمدرضا شاه که می‌کوشید توسعه اقتصادی آمرانه را بدون توجه به توسعه سیاسی با رویکردی اقتدارگرایانه به پیش برد امکان پیروزی نداشت.

افزون براین خمینی با توجه به دین‌زدگی بخش مهمی از ساکنان کشور و خدعه‌گری‌اش توانست روشنفکران آزادی‌خواه که از استبداد سلطنتی و امنیتی شاهنشاهی به ستوه آمده و حتی برخی از حامیان حقوق بشر جهانی در دوران پسامدرن اروپایی را فریب دهد.

ماهیت نظام ولایت فقیه پس از ۲۲ بهمن که شاه از کشور گریخت و ارتش شاهنشاهی بی‌طرفی اعلان و پشت دکتر بختیار سوسیال دمکرات را خالی کرد، با آغاز اعدام‌های فله‌ای بازماندگان ارتشی، وزرای دولت‌های منصوب شده و غیر خودی‌ها به تدریج آشکارتر شد.

۸ سال ادامه جنگ با عراق، بحران گروگان‌گیری، زن‌ستیزی و صدور انقلاب با هدف نابودی اسرائیل، نقشه راه نابودی کشور در دهه‌های پسین را طراحی کرد که منجر به انزوای کشور، تحریم‌های کمرشکن گردید. در کارنامه سیاه خمینی همچنین می‌توان به “انقلاب فرهنگی” یعنی دینی کردن آموزش و پروش، لغو ”قانون حمایت از خانواده” که راه را از جمله برای کودک‌همسری و تشدید بی‌عدالتی جنسیتی می‌گشود، تصویب و اجرای قانون قرون وسطایی ”قصاص” نیز اشاره کرد.‎

تارک درنده‌ خویی خمینی در کشتار و اعدام‌های دهه ۶۰ نمایان شد که در جریان آن تنها در سال ۱۳۶۷، هزاران نفر از زندانیان سیاسی تنها به جرم پایداری در مواضع سیاسی‌شان اعدام شدند.

ولایت فقیهی خامنه‌ای که با توطئه‌ی رفسنجانی، احمد خمینی و به یاری حسن روحانی تحقق یافت، کلاه گشاد دیگری بود که پس از انقلاب ارتجاعی ۵۷ بر سر مردم ستمدیده این مملکت گذارده شد.

رویکردهای سیاسی و اجتماعی خامنه‌ای در آینه دوران کودکی وی قابل بررسی است. وی دوران کودکی زندگی سختی را از سر گذرانده بود و مرتب از پدرش کتک می‌خورد و هر از گاه مجبور به کتک کاری با همسالانش می‌شد که او را مسخره می‌کردند و نامش را “آشیخ خُردو” به معنی شیخ کوچولو گذاشته بودند. در این تمسخر هم پدر نقش داشت که کودک خردسال را مجبور می‌کرد تا ـــ برخلاف سایر بچه‌ها ـــ لباس طلبگی بپوشد. پدرش حتی نیازی ابتدایی در حد عینک طبی را به حساب تلاش پسر برای خود آرایی ‌می‌گذاشت. سرانجام در حدود ۱۳ سالگی بود که پسر ـــ به کمک مادر ـــ یک عینک دست دوم خرید.[۱]

عقده‌های شخصیتی در زمان ولایت فقیهی‌اش گشوده می‌شد و منصوبان ذوب شده در وی می‌کوشیدند تحقیر شدگی “آقا ” در دوران کودکی را التیام بخشند.

کاظم صدیقی که پس از چندی ناچار شد به‌خاطر فساد خود و فرزندش از امامت جمعه تهران استعفا دهد در ۱۸ اردیبهشت ۱۳۹۹ در برنامه تلویزیونی ادعا کرد که یک “عالم جلیل‌القدر” در یکی از شب‌های قدر امام زمان را دیده و نظرش را در مورد علی خامنه‌ای جویا شده: «پرسیدم آقا [امام دوازدهم]! حضرت آقا [رهبر] در نظر شما چطور هستند؟ حضرت فرمودند ایشان از مایند!” کاظم صدیقی افزود: “به قدری این جریان من را شارژ کرده. ما رهبری داریم که از قماش [از جنسِ] حضرت است. حضرت فرمودند ایشان از مایند یعنی چه؟ یعنی جنس‌شان، گوهرشان، پاک است. به ما می‌خورد.”[۲]

خامنه‌ای نیز مدعی رابطه مستقیم با امام زمان می‌شد. از سوی حسن نصرالله نقل شده که از علی خامنه‌ای شنیده “من در اداره امور کشور بعضی وقت‌ها حل مسایل برایم دشوار می‌شود و دیگر راهی پیدا نمی‌‌شود. ‌‌آنگاه راهی مسجد چمکران می‌شوم. پس از راز و نیاز با آقا احساس می‌کنم دستی از غیب مرا راهنمایی کرد و من در آنجا به تصمیمی می‌رسم و مشکل بدین صورت حل می‌شود”.[۳]

افزون براین، اطرافیان حلقه‌‌‌به‌گوش خامنه‌ای نیز می‌کوشیدند با خبر‌های مبالغه آمیز و دروغین از جمله استقبال بی‌سابقه از نامه‌های خامنه‌ای به جوانان غربی و جلوگیری از با خبر شدن وی از رویدادهای نادرست در کشور از خراب شدن روحیه رهبر جلوگیری کنند.

در ملاقات‌ها نیز از شرکت کنندگان در بیت خواسته می‌شد که علیرغم میل‌شان دست آقا را ببوسند و یا چیزی بگویند که “آقا خوششان بیاید”

حسن نصرالله در دیدار با خامنه‌ای

در بین خطوط هرگاه خامنه‌ای از نظام، مردم، ملت و یا کشور سخن به میان می‌آورد اشاره به شخص و جایگاه اوست!! وی حتی در نشست با خانواده قاسم سلیمانی ادعا کرد سخنان خداوند از دهانش جاری شده است.[۴]

اگر خمینی برپایه محبوبیت سیاسی‌اش در میان توده‌های اسلام‌ زده می‌توانست مخالفین‌اش را به راحتی سرکوب کند اما خامنه‌ای ناچار شد با تکیه بر سرنیزه نیروهای نظامی امنیتی و مجاز شمردن فساد و رانت ‌خواری در میان آنان، هر صدای مخالفی را در نطفه خفه سازد

در درازنای ولایت وقیحی ۳۸ ساله‌اش، خیزش‌های ادواری گوناگونی روی داد که به یاری این نیروها توانست با کشتن ده‌ها هزار نفر معترض بر چالش‌های سیاسی و امنیتی غلبه و سکوت قبرستانی در کشور را پایدار سازد.

با هزینه کردن صدها میلیارد دلار در پروژه بیهوده هسته‌ای، تشکیل و تقویت گروه‌های تروریستی اسلام‌گرا در منطقه، همکاری با پوتین در جنگ داخلی سوریه که به کشتار صدها هزار نفر انجامید، و همراهی در کشتار مردم اوکراین، کوشیده است اهداف ایدئولوژیک آمریکا و اسرائیل ستیزانه ‌اش را پی گیرد.

سخن کوتاه، جنگ ۱۲ روزه و ۳۹ روزه که از جمله به نابودی بسیاری از زیر ساخت‌های حیاتی کشور انجامید و رژیم استبدادی دینی را با کشتن “رهبر مسلمین جهان” بشدت تحقیر کرد، نتیجه راهبردهای ایدئولوژی‌زده دیکتاتور به شمار آمد.

پس از ۸ روز از کشته شدن دیکتاتور، با مهندسی سپاه مجتبی خامنه‌ای به رهبری جمهوری اسلامی منصوب شد.

شرایط سیاسی، اقتصادی، امنیتی و اجتماعی زمان حال و موقعی که پدرش منصوب شد کاملا متفاوت است. نظام ولایی برغم کشتار زندانیان در سال۶۷ و مشکلات ساختاری دیگر هنوز از محبوبیت و مشروعیت نسبی در داخل برخوردار بود و ‌هاشمی رفسنجانی شخص دوم کشور با تمام توان از پایداری ولایت فقیهی وی برغم نداشتن جایگاه دینی مناسب حمایت می‌کرد و وی توانست پس از گذشت زمان قدرت کامل و مطلقه را قبضه کرده از سوی “دشمنان” غربی نیز به‌رسمیت شناخته شود.

اما مجتبی در شرایط جنگی و زمانی به قدرت رسید که نظام ولایی مشروعیت‌اش را در بین اکثریت ایرانیان از دست داده بود. خانواده‌اش در اثر جنگ کشته و وی کاملا مخفی و تنها با شکل و شمایل از جمله مقوایی و یا بازسازیهای تصویری با بهره‌گیری از هوش مصنوعی بدون صدا و تنها از طریق اعلامیه‌ها و یا فرامینی که درستی آنها مورد پرسش است، در صداوسیما و خبرگزاری‌های سپاه ظاهر شده است.

ترامپ در واکنش تحقیر آمیز به انتصاب مجتبی در گفت‌و‌گو با نشریه اینترنتی آکسیوس احتمال همکاری با پسر رهبرکشته شده ایران، را رد کرده و گفته بود: “آن‌ها وقت‌شان را تلف می‌کنند. پسر خامنه‌ای فردی ضعیف است.”.

کیانوش رزاقی[۵] به درستی چرایی انتصاب مجتبی را چنین می‌سنجد: “در شرایطی که بقا بر همه‌چیز مقدم می‌شود، کل ساختار قدرت جمهوری اسلامی و تمام جناح‌های این رژیم بیش از مشروعیت ایدئولوژیک به تداوم عملی و انسجام فوری می‌اندیشند” بنابراین رهبر مقوایی را نه به عنوان “بهترین گزینه” بلکه به عنوان “تنها گزینه قابل استفاده” سنجیده می‌شود که از یک سو نشانه تداوم وضع خامنه‌ای پدر و از سوی دیگر به‌ دلیل حضور طولانی‌ مدت در شبکه‌‌های غیرعلنی قدرت، برای بخش‌های امنیتی و نظامی چهره‌ای محسوب می‌شود که حاضرند با او کار کنند.[۶]

اما پرسش این است که آیا “رهبر” توان اداره کشور، تولید مشروعیت و ایجاد تعادل میان امنیت، توسعه و ایجاد رضایت حداقل میان هواداران حکومت را دارد یا شاهد ریزش‌های تازه‌ای خواهیم بود؟ آیا رهبری صوری وی قادر است تندروی‌های راهبردی سپاه را ترمز کند و امکان مصالحه با آمریکا را فراهم سازد و یا در بر پاشنه بدتری خواهد چرخید؟

اگر آمریکا با توافقی نیم‌بند با رهبران سپاه از تله تنگه هرمز رهایی یابد و اعلان پیروزی کند، رابطه اسرائیل با جمهوری جهل و جنایت به چه سرانجامی خواهد رسید؟

آیا مردم ایران در زیر بار گرانی، فقر، اعدام‌ها، سرکوب، نگرانی از آینده، حضور گروه‌های نیابتی در خیابان‌های پایتخت، مزاحمت‌های ناشی از تظاهرات شبانه حکومتی و ... نظارگر خواهند ماند و یا رهبر مقوایی (عمود خیمه نظام) راه حلی برای مشکلات ارائه خواهد داد؟

شرایط اپوزیسیون خارج کشور نیز با بیم و امید مواجه است. پهلوی‌خواهان همچنان در سودای بازگشت به قدرت به‌هر قیمت حتی دخالت خارجی‌اند و به فحاشی به غیرخودی‌ها ادامه می‌دهند. مجاهدین هنوز حجاب اجباری و تفکیک جنسیتی را در میان هوادارانشان رعایت می‌کنند و مدعی برقراری دمکراسی در کشورند و سرانجام جمهوری‌خواهان از صدور بیانیه‌های کلیشه‌ای خرسندند و آنرا “مبارزه سیاسی” می‌نامند.

خوشبختانه نهاد دمکراتیک و تکثر گرای “کنگره آزادی ایران”[۷] امکان تمرین کنشگری دمکراتیک را فراهم ساخته و در تلاش است با تکیه بر عاملیت جامعه مدنی در داخل کشور آینده دمکراتیک و سکولار را برای مردمان متکثر کشور، زنان و اقلیت‌های مذهبی از جمله بهاییان و بابی‌ها نوید دهد.

خرداد ۱۴۰۵
mrowghani.com
—————————
[۱] - حسین باستانی، جهان موازی علی خامنه‌ای، بی‌بی‌سی فارسی، ۹ آوریل ۲۰۲۶
[۲] - همان
[۳] - همان
[۴] - دعاَ خداََ خامنه‌ای https://www.youtube.com/watch?v=OYthHXuXxtc بر روی ”Browse YouTube” کلیک کنید
[۵] - کیانوش رزاقی، رهبری خامنه‌ای؛ جانشینی یا مدیریت موقت بحران؟ اخبار روز، چهارشنبه ۶ خرداد ۱۴۰۵
[۶] همان
[۷] - حسین رزاق، پشت پرده کنگره/ گفتگو با مهدیه گلرو و نگین شیر آقایی

اتحاد اپوزیسیون، کلید تغییر رژیم!

يكشنبه ۱۷ خرداد ۱۴۰۵ - Sunday 7 June 2026

ايران امروز

| درباره ايران امروز | تماس با ايران امروز |

| صفحه نخست | خبر و گزارش | سياست | انديشه | فرهنگ و ادبيات | زندگی | محیط زیست | RSS |

iran-emrooz.net | Sun, 31.05.2026, 8:00

اتحاد اپوزیسیون، کلید تغییر رژیم!

امیر دها

چرا آینده ایران بیش از واشنگتن و جمهوری اسلامی، به بلوغ و آمادگی نیروهای اپوزیسیون گره خورده است؟

در یک‌سال اخیر، همزمان با افزایش تنش میان جمهوری اسلامی و آمریکا، گمانه‌زنی درباره آینده سیاسی ایران و سناریوهای احتمالی تغییر حکومت، همواره در محافل سیاسی مورد بحث بوده است. در این میان، برخلاف برخی تصورهای پیشین، نشانه‌ای جدی از تمایل آمریکا به تکرار مدل عراق ۲۰۰۳ و اشغال نظامی ایران دیده نمی‌شود. به نظر می‌رسد تجربه عراق و افغانستان، واشنگتن را به این جمع‌بندی رسانده که هزینه ورود مستقیم به پروژه‌های «رژیم‌چنج» بسیار سنگین‌تر از آن است که بتوان به‌سادگی آن را تکرار کرد.

از همین رو، سیاست آمریکا در قبال جمهوری اسلامی بیش از آنکه بر حمله تمام‌عیار نظامی با هدف تغییر رژیم استوار باشد، علاوه بر خنثی‌سازی برخی توانمندی‌های نظامی، عمدتاً بر فرسایش اقتصادی، فشار مالی، انزوای منطقه‌ای و مدیریت تدریجی بحران متمرکز شده است؛ سیاستی که شباهت‌هایی با الگوی مهار عراق پس از جنگ خلیج فارس دارد.

حتی تلاش‌های دیپلماتیک مقطعی، از جمله بحث‌هایی پیرامون تفاهم‌های محدود، آتش‌بس‌های غیررسمی یا توافق‌های کوتاه‌مدت برای کنترل تنش، را نیز می‌توان در همین چارچوب تحلیل کرد. هدف این‌گونه اقدامات لزوماً عادی‌سازی رابطه با جمهوری اسلامی نیست، بلکه بیشتر تلاشی برای خرید زمان، کنترل سطح بحران، جلوگیری از جنگ مستقیم و در عین حال ادامه فشار فرسایشی بر ساختار حاکم است. به بیان دیگر، واشنگتن ظاهراً ترجیح می‌دهد رژیم را در وضعیتی معلق میان «بقا» و «فرسایش» نگه دارد؛ نه آن‌قدر آزاد که از فشار خارج شود و نه آن‌قدر تحت فشار ناگهانی که منطقه وارد انفجاری کنترل‌ناپذیر شود.

نمونه‌هایی مانند محدودسازی دسترسی جمهوری اسلامی به منابع ارزی، کنترل نحوه مصرف پول‌های بلوکه‌شده، تحریم شبکه‌های نفتی و بانکی، و اجازه استفاده محدود از منابع مالی تنها برای غذا، دارو و کالاهای اساسی، همگی در همین چارچوب قابل فهم هستند.

این رویکرد، تا حدی یادآور سیاست «نفت در برابر غذا» در عراق پس از جنگ اول خلیج فارس است؛ نوعی فشار فرسایشی و تدریجی، یا آنچه در ادبیات ما «سیاست نمدمالی» خوانده می‌شود؛ فشاری مستمر برای تضعیف حکومت بدون ورود به جنگی تمام‌عیار.

اما تفاوت اساسی ایران با عراق در یک نقطه مهم دیگر نیز نهفته است: جامعه ایران.

برخلاف بسیاری از رژیم‌های اسلامی ضدغرب، سیاستهای ضدغربی جمهوری اسلامی از پشتوانه اجتماعی گسترده و رو به رشدی برخوردار نیست. بخش بزرگی از جامعه ایران، به‌ویژه نسل جوان، طبقه متوسط شهری، زنان و نیروهای متخصص، نه‌تنها دشمنی ایدئولوژیک با غرب ندارند، بلکه از نظر فرهنگی، اقتصادی و حتی سبک زندگی، خود را نزدیک‌تر به جهان مدرن و غربی می‌بینند. حتی در برخی مسائل منطقه‌ای از جمله در رابطه با اسراییل نیز شکاف میان نگاه رسمی حکومت و نگرش بخشی از جامعه ایران بیش از گذشته قابل مشاهده است.

همین مسئله باعث شده که در نگاه بخشی از محافل استراتژیک غرب، میان سیاست خارجی جمهوری اسلامی و گرایش‌های بخش مهمی از جامعه ایران شکافی عمیق دیده شود.

از این منظر، فشار اقتصادی فقط ابزار تنبیه نیست؛ ابزاری برای فرسایش ظرفیت حکمرانی است. سیاستی که می‌کوشد فاصله میان حکومت و جامعه را افزایش دهد، توان مالی سرکوب و مداخله منطقه‌ای را کاهش دهد و رژیم را در وضعیت فرسایشی قرار دهد.

اما پرسش اصلی در چنین شرایطی این است: اگر جمهوری اسلامی در نتیجه فشارهای داخلی و خارجی وارد فاز فروپاشی شود، چه نیرویی قرار است ایران را از مرحله خطرناک «خلأ قدرت» عبور دهد؟

اینجاست که استراژیست های غربی نگاه شان به اپوزیسیون به عنوان مهم‌ترین عامل آینده ایران خواهد بود.

در تحلیل تحولات سیاسی، معمولاً چهار مؤلفه در تغییر رژیم‌ها نقش اساسی دارند:
- حمایت خارجی،
- حمایت اجتماعی،
- آمادگی اپوزیسیون،
- و فرسایش یا فروپاشی ساختار حاکم.

به‌نظر می‌رسد امروز نشانه‌هایی از دو مؤلفه نخست قابل مشاهده است؛ از یک سو نارضایتی گسترده اجتماعی در داخل ایران و از سوی دیگر تمایل بخشی از قدرت‌های غربی به افزایش فشار بر جمهوری اسلامی و پرهیز از بازگشت به وضعیت پیش از جنگ. اما دو مؤلفه دیگر همچنان محل تردید است: انسجام اپوزیسیون و نحوه مدیریت دوران گذار.

در چنین شرایطی، ایران می‌تواند وارد یکی از دو مسیر متفاوت شود.

مسیر نخست، گذار مدیریت‌شده است؛ مسیری که در آن اپوزیسیون، با وجود اختلافات سیاسی و فکری، بر سر اصول حداقلی وفاق ملی به توافق برسد؛ اصولی مانند حفظ تمامیت ارضی ایران، جدایی دین از حکومت، برابری شهروندان در برابر قانون، تضمین حقوق و آزادی‌های فردی و پذیرش حق مردم برای تعیین آزادانه نظام آینده کشور.

در چنین سناریویی، اپوزیسیون می‌تواند پیش از فروپاشی کامل، خود را به‌عنوان یک آلترناتیو قابل اعتماد به جامعه، بدنه مدیریتی کشور و حتی جهان معرفی کند. این همان نقطه‌ای است که احتمال گذار کم‌هزینه و جلوگیری از هرج‌ومرج افزایش می‌یابد.

اما مسیر دوم می‌تواند بسیار خطرناک‌تر باشد؛ فروپاشی رژیم بدون وجود یک آلترناتیو منسجم و آماده.

تاریخ منطقه نمونه‌های متعددی از این وضعیت را پیش چشم ما گذاشته است. در بسیاری از کشورها، سقوط حکومت پایان بحران نبود، بلکه آغاز دوره‌ای طولانی از آشوب، جنگ قدرت، دخالت خارجی و فروپاشی نهادهای ملی شد. زیرا مخالفان حکومت، انرژی لازم برای تخریب نظم موجود را داشتند، اما ظرفیت لازم برای ساخت نظم جدید را نداشتند.

خطر اصلی برای ایران نیز دقیقاً در همین نقطه نهفته است.

اگر اپوزیسیون همچنان گرفتار خودمحوری، فرقه‌گرایی، حذف متقابل، جنگ‌های هویتی و رقابت‌های شخصی باقی بماند، ممکن است در لحظه‌ای تاریخی که کشور نیازمند یک نیروی انتقال‌دهنده قدرت است، عملاً از ایفای نقش ناتوان شود. در چنین شرایطی، خلأ قدرت می‌تواند به میدان رقابت نیروهای افراطی، شبکه‌های امنیتی، گروه‌های مسلح محلی و بازیگران خارجی تبدیل شود.

به همین دلیل، شاید امروز مهم‌ترین پرسش سیاسی ایران دیگر این نباشد که «آیا جمهوری اسلامی به پایان خود خواهد رسید یا نه؟»؛ پرسش اصلی این است که «وقتی که لحظه تغییر فرا برسد، چه نیرویی آماده جلوگیری از فروپاشی کشور است؟»

کلید مسئله، بیش از آنکه در واشنگتن یا حتی در درون ساختار جمهوری اسلامی باشد، در رفتار و بلوغ نیروهای اپوزیسیون نهفته است.

اپوزیسیون ایران اکنون فقط با یک رقابت سیاسی روبه‌رو نیست؛ با یک مسئولیت تاریخی مواجه است. مسئولیتی که می‌تواند سرنوشت ایران را میان دو مسیر متفاوت تعیین کند:

▪️ گذار ملی و کم‌هزینه،
▪️ یا ورود به دوره‌ای خطرناک از بی‌ثباتی و آشوب.

شاید هنوز برای بسیاری روشن نباشد، اما در سیاست، گاه مهم‌ترین لحظه نه زمان سقوط یک حکومت، بلکه آمادگی برای فردای سقوط است.

حتی اگر این تحلیل، سناریوی قطعی آینده ایران نباشد و تنها بخشی از واقعیت را توضیح دهد، باز هم از سنگینی مسئولیتی که امروز بر دوش فعالان و جریان‌های سیاسی قرار دارد چیزی کم نمی‌کند. زیرا در مسائل مربوط به سرنوشت کشورها، گاه حتی احتمال وقوع یک بحران بزرگ نیز برای ایجاد مسئولیت تاریخی کافی است.

اگر ایران روزی وارد مرحله‌ای از بحران عمیق، فرسایش ساختار قدرت یا خلأ سیاسی شود، آنچه می‌تواند میان «گذار» و «فروپاشی» تفاوت ایجاد کند، میزان آمادگی نیروهایی است که خود را آلترناتیو وضع موجود می‌دانند.

از همین رو، شاید امروز پرسشی که هر فعال مدنی و هر چهره اپوزیسیون باید از خود بپرسد این نباشد که «چه کسی مقصر است؟» یا «چه کسی باید رهبری کند؟» بلکه این باشد که:

«من برای نزدیک کردن نیروها به یکدیگر چه کرده‌ام؟»

«برای کاهش شکاف‌ها چه گامی برداشته‌ام؟»

و مهم‌تر از همه:

«اگر فردای تغییر فرا برسد، آیا ما بخشی از راه‌حل خواهیم بود یا بخشی از بحران؟»

شاید مهم‌ترین آزمون امروز اپوزیسیون ایران نه در میزان مخالفت با جمهوری اسلامی، بلکه در توانایی عبور از مرزهای فرقه‌ای و رسیدن به حداقلی از همکاری ملی باشد.

زیرا اگر حتی بخشی از این سناریوها به واقعیت نزدیک باشد، تاریخ فردا از نیروهای سیاسی امروز تنها یک پرسش خواهد داشت: برای جلوگیری از فروغلتیدن ایران به بحران، چه تلاشی برای نزدیک کردن نیروها به یکدیگر انجام دادید؟

نظر خوانندگان:

☑️ سلام آقای دها. تذکرات و دغدغه شما بسیار بجا و ستودنی است. بنا به تجربه من، در طیف نیروهای سیاسی اپوزیسیون، این نکته بر کسی پوشیده نیست که اتحاد نیروهای مردمی، شرط اصلی تحقق هدف است. اما نکته اینجاست که سرآمدان اپوزیسیون، از روی احساس مسؤلیت و انسان‌دوستی به مبارزه روی آورده‌اند. در حالی که تحقق هدف، به ویژگی عمده دیگری نیز نیاز دارد. علاوه بر انساندوستی، ما به فرد یا افرادی نیاز داریم که با عزم و اراده بسیار قوی و تاب‌آور، شیدا و افسون‌زده آزادی ایران بوده و غرق در شور و شوق تحقق آینده باشند.
با احترام. رضا قنبری. آلمان

☑️ جناب آقای قنبری عزیز،
از دقت نظر و نگاه عمیق شما بسیار سپاسگزارم. به نکته بسیار مهمی اشاره کردید. واقعیت این است که صرفِ درک ضرورت اتحاد، الزاماً به تحقق آن منجر نمی‌شود.
همان‌طور که شما گفتید، در کنار احساس مسئولیت و انسان‌دوستی، وجود اراده‌ای استوار، تاب‌آوری و نوعی شیفتگی آگاهانه نسبت به آزادی و آینده ایران نیز ضروری است؛ زیرا مسیر گذار، مسیری کوتاه و کم‌هزینه نخواهد بود.
به گمان من، یکی از مشکلات تاریخی ما این بوده که گاه نیروهای سیاسی، بیش از آنکه مجذوب «ساختن آینده» باشند، درگیر اختلافات گذشته مانده‌اند. در حالی که عبور از این مرحله، نیازمند شخصیت‌ها و جریان‌هایی است که بتوانند منافع و حساسیت‌های فردی و گروهی را در برابر مسئله بزرگ‌تری به نام «نجات ایران» در اولویت دوم قرار دهند.
امیدوارم فضای گفت‌وگو و دغدغه‌ای که شما و بسیاری از دوستان مطرح می‌کنید، بتواند گامی—ولو کوچک—در جهت همین بلوغ سیاسی و نزدیکی نیروها باشد.
با مهر و سپاس امیر دها

☑️ سال‌ها منتظر بودم یک ایران خواه، موضوع اتحاد اپوزسیون را، در سطح کلان بتواند مطرح کرده و از آن مهم‌تر پی‌گیر موضوع شود. بخش نخست را که ارائه پیشنهاد باشد اینک از سوی یک فرد غیر حزبی مانند آقای امیر دها به رشته تحریر در آمده است. اینک بر سایر نویسندگان ایران‌دوست است که برای تحقق این آرمان براستی ملی پای جلو بگذارند و این پروژه پیشنهادی را که طراحش وابستگی و حساسیتی ویژه به یک گروه سیاسی خاص ندارد پشتیبانی و پی گیری کنند تا به یک پروژه بزرگ در مجموعه اپوزسیون تبدیل شود . من فکر می کنم هیچ گاه به اندازه امروز اپوزسیون ایران راغب به این اتحاد نبوده است که اینک می باشد..... همین جا از خود آقای دها بخواهیم که با درخواست از سایر نویسندگانی که در همین ایران امروز فعال هستند آغازگر منصف این پروژه بزرگ ملی شوند.
سیاوش

☑️ سیاوش عزیز،
از لطف، حسن‌نظر و نگاه مسئولانه شما صمیمانه سپاسگزارم. حقیقت این است که انگیزه نگارش این مقاله نیز دقیقاً از همین دغدغه ناشی می‌شد؛ اینکه شاید زمان آن رسیده باشد که بخشی از انرژی نیروهای سیاسی، به‌جای تمرکز دائمی بر اختلافات، صرف یافتن نقاط حداقلی اشتراک و جلوگیری از خطر پراکندگی و فرسایش بیشتر شود.
من نیز مانند شما معتقدم که امروز، بیش از بسیاری از مقاطع گذشته، زمینه ذهنی و نیاز تاریخی برای همکاری و نزدیکی میان بخش‌هایی از اپوزیسیون احساس می‌شود. تجربه سال‌های اخیر، هم هزینه تفرقه را آشکارتر کرده و هم ضرورت نوعی بلوغ سیاسی و مسئولیت‌پذیری ملی را.
البته روشن است که چنین مسیری نه با یک مقاله و نه توسط یک فرد آغاز و محقق نمی‌شود. این موضوع، اگر قرار باشد به یک پروژه ملی تبدیل شود، نیازمند گفت‌وگوی مستمر، نقد متقابل، تحمل تفاوت‌ها و مهم‌تر از همه، ارجح دانستن منافع ایران بر تعلقات گروهی و تاریخی است.
با این حال، اگر همین بحث بتواند باب گفت‌وگویی جدی‌تر را میان نویسندگان، فعالان سیاسی و نیروهای مختلف باز کند، خود می‌تواند گامی ارزشمند باشد. شاید امروز، بیش از هر زمان دیگری، نیازمند آن باشیم که فرهنگ همکاری و اعتمادسازی را (حتی در سطحی حداقلی) دوباره تمرین کنیم.
با مهر و‌ سپاس امیر دها

☑️ با درود به هم میهنان و جناب دها.
یک گروهی از اپوزیسیون، که خواهان براندازی جمهوری اسلامی است، و حمایت درصد قابل توجهی از ایرانیان داخل و خارج کشور را همراه خود دارد، حول چهار اصل بنیادین توافق کرده‌ است و درخواست پیوست از بقیه دارد. آیا گروهای دیگر اپوزیسیون و برانداز قادرند، و یا مایلند، و یا حاضرند، نظرات خودرا در مورد تک تک این چهار اصل آشکارا
ابراز کنند، تا بالاخره مردم بدانند آنها در مورد این چها اصل چه فکر میکنند، چه میگویند، چه می‌خواهند و با چه و که و چرا توافق می‌کنند و یا نمی‌کنند.
۱. تمامیت ارضی ایران: حفظ یکپارچگی، مرزها و وحدت ملی کشور.
۲. جدایی دین از حکومت (سکولاریسم): تضمین آزادی عقیده و جلوگیری از دخالت مذهب در امور سیاسی و قانون‌گذاری
۳. برابری شهروندان و حقوق فردی: رفع هرگونه تبعیض نژادی، جنسیتی، قومی و مذهبی و برخورداری تمامی افراد از حقوق یکسان
۴. حق انتخاب آزادانه سرنوشت: سپردن حق تعیین نوع نظام سیاسی و آینده کشور به رای و اراده مستقیم
با تقدیم احترام. آرمان امیدوار

☑️ آقای امیدوار گرامی. چهار اصلی که ذکر کردید من قبول دارم و مطمئن هستم که میلیونها نفر دیگر نیز آن را می‌پذیرند. اما به مشکل اصلی، من در کامنت خود به همین مقاله در بالا اشاره کرده‌ام.
با احترام. رضا قنبری. آلمان

☑️ با درود و سپاس از آقای قنبری گرامی و نکته مهم “تحقق هدف” مورد اشاره ایشان. ابتدا، این اصول چهارگانه بایستی اکثریت جمعیت مبارز و مخالف و برانداز ج.ا. را به یک ائتلاف موقت جهت رهایی از ج.ا. دور یک هسته مرکزی و واحد جذب و رهبری کند. ولی این هسته واحد مرکزی الان وجود دارد و نیازی به هسته های متعدد دیگر نیست. پس از ائتلاف، برنامه و تقسیم کار و نقشه راه برای تحقق هدف نهایی براندازی بایستی تکمیل شود. مقدمات این نقشه راه هم توسط همین هسته مرکزی تا حدی پی ریزی شده است. در این مرحله تمامی اپوزیسیون بایستی یک صدا و متحد در مسیر نقشه راه، تا پیروزی کامل براندازی، بسمت تحقق هدف با تمام توان بکوشد و حرکت کند و وظایف خود و وظایف محوله سازمانی را به بهترین نحو انجام دهد. هدف اصلی باید ایران باشد. هر نوع اختلافی دیگر بایستی فرع فرض شود و ایجاد تفرقه نکند. همه این خدمات، جانفشانی ها، از خود گذشتگی ها، باید در راه وطن و میهن و برای ایران عزیز باشد. ما برای ایران هستیم نه بلعکس. هدف نهایی نجات و رهایی ایران و سرزمین پرتاریخ ایران از دست این بختکان، کوته فکران، ماجراجویان، بیسوادان نادانان، نابخردان و آدمکشان وحشی بی تمدن باید باشد. این ائتلاف تا این پیروزی ضروری است.
با تقدیم احترام. آرمان امیدوار

☑️ جناب آرمان امیدوار چرا شما خیلی ساده و واضح اسم این گروه اپوزیسیون را نمی‌برید؟ اگر منظورتان رضا پهلوی و تیم و جریانش است که حداقل بخشی از آن با اصل ۳ و ۴ ذکر شده شما فاصله زیادی دارند چه برسد که همه “یک صدا و متحد” زیر پرچم این جریان به صف شوند. کمی راه را باز باید گذاشت تا نیاز به “هسته‌های متعدد دیگر” و فواید همگامی با آنان دیده شود و از آنان به عنوان عاملان “تفرقه” یاد نشود.
با احترام سالاری

☑️ با درود به جناب سالاری عزیز.
اساسنامه و قانون، قرارداد اجتماعی، و یا اصول تفاهمی چهارگانه، مهمتر از اعضا و مردم زیر پوشش آنست. قانون بایستی مترقی و ضد هرگونه ظلم و قربانی پروری و حق کشی باشد. وقتی قانون ولایت فقیه را داریم، مهم نیست چقدر خوب و درستکار و صادق و عالم و عادل باشیم، چون قانون ظالمانه است، سرانجام همه حیف و نفله و قربانی شدن در راه این قانون ظالمانه است. در دوره قبل از سرنگونی این دیکتاتوری، ما و یا اپوزیسیون، فقط این چهار اصل و یا چهار قرارداد اجتماعی را داریم، یعنی یک قوه مقننه مجازی و فرضی. نه قوه مجریه‌ای داریم که آنرا اجرا کند و نه قوه قضائيه‌ای که حافظ آن باشد. در این شرایط دشوار، نه پهلوی و نه هیچ شخص دیگری، و نه هیچ گروه متکثر دیگری، نمی‌تواند نظارت بر اصول پیشنهادی خود داشته باشد. تنها ضامن اجرایی آن اخلاق و درک و بینش و حس مسئوليت و خرد اجتماعی و عزت نفس و گذشت فردی و اجتماعی مردم مخالف، جنگجو و از جان گذشته در راه وطن، و خواهان آزادی ایران است که می‌تواند ما را همچون مردم نظیر “اکراین” از این مخمصه بیرون آورد.
با احترام آرمان امیدوار

آینده ایران را تحریم‌های اقتصادی تعیین خواهد کرد

يكشنبه ۱۷ خرداد ۱۴۰۵ - Sunday 7 June 2026

ايران امروز

| درباره ايران امروز | تماس با ايران امروز |

| صفحه نخست | خبر و گزارش | سياست | انديشه | فرهنگ و ادبيات | زندگی | محیط زیست | RSS |

iran-emrooz.net | Sat, 30.05.2026, 18:58

آینده ایران را تحریم‌های اقتصادی تعیین خواهد کرد

ماشااله رزمی

انقلاب ۱۳۵۷ شعار اقتصادی نداشت. فقط روح‌الله خمینی در کتاب حکومت اسلامی گفته بود: «حکومت اسلامی می‌تواند با وجوه شرعی مانند خمس، زکات، خراج و جزیه اداره شود». خمینی در شهریور ۱۳۵۸ بعد از شورش در میدان بارفروشان تبریز در اعتراض به دخالت عوامل حکومت جدید در اقتصاد و گرانی هندوانه، گفت: «ما برای هندوانه انقلاب نکردیم، ما برای اسلام انقلاب کردیم، اقتصاد مال حیوانات است، خر هم اقتصاد دارد». و بعد از اشغال سفارت آمریکا در تهران و قطع شدن رابطه دیپلماتیک آمریکا با ایران، خمینی بدون توجه به عواقب اقتصادی قطع رابطه با بزرگ‌ترین اقتصاد جهان گفت: «اگر آمریکا در عمرش یک کار خوب کرده باشد آن هم قطع رابطه با ایران است».

عدم درک اهمیت اقتصاد توسط رهبران جمهوری اسلامی به پاشنه آشیل حکومت آنان تبدیل گردید و آمریکا با بلوکه کردن دارایی‌های ایران و تحریم اقتصادی، یاغی‌گری خمینی را جواب داد. از همان موقع، اسرائیل نیز که خمینی خواهان نابودی آن بود، تمام تلاش خود را به کار برد تا نگذارد رابطه ایران و آمریکا عادی شود و تحریم‌های اقتصادی علیه ایران برداشته شوند؛ تا آنجا که اکنون بعضی از ناظران منطقه معتقدند که ممکن است روزی اسرائیل غنی‌سازی اورانیوم در ایران را قبول بکند اما هرگز برداشته شدن تحریم‌های اقتصادی ایران را قبول نخواهد کرد.

حالا این سوال مطرح است که آیا جمهوری اسلامی از طریق مذاکره با آمریکا خواهد توانست از تحریم اقتصادی و انزوای دیپلماتیک خارج شود و به یک دولت‌ملت نرمال مثل همه دولت‌ها تبدیل گردد یا رهبران جمهوری اسلامی همچنان ایدئولوژیک و جهادی باقی خواهند ماند و فقر و درد و رنج تحریم اقتصادی و انزوای بین‌المللی را تا پایان حکومت‌شان به ایرانیان تحمیل خواهند کرد؟

از روزی که اولین چاه نفت ایران در سال ۱۹۰۸ در مسجدسلیمان توسط انگلیسی‌ها حفر شد، سرنوشت سیاسی ایران با این طلای سیاه نوشته شده است. در انقلاب خمینی هم نفت در پشت صحنه حضور داشت و خمینی وقتی به قدرت رسید، می‌خواست با نفروختن نفت، کشورهای غربی را تنبیه بکند ولی غرب با نخریدن نفت، او را تنبیه کرد و اجازه نداد ایران از ذخایر معدنی و نیروی انسانی خود استفاده بهینه بکند. کشورهای مخالف جمهوری اسلامی سیاست تحریم نفتی علیه ایران وضع کردند تا ایران فقیر بشود، به لحاظ دیپلماتیک در جامعه جهانی منزوی گردد و همیشه متهم و محکوم شود.

هر کس بخواهد علل «اسلامی» شدن انقلاب ۱۳۵۷ را بررسی کند، بهتر است قبل از آن علل سرنگونی محمدرضا شاه را مطالعه کند. در سال ۱۳۵۶ وقتی انتقاد از دیکتاتوری شاه در اوج بود، شاه به دوست نزدیکش ملک حسین پادشاه اردن تعریف کرده بود که «آمریکایی‌ها از من سه چیز می‌خواهند تا ایران را به حال خود بگذارند: اول پایین آوردن قیمت نفت از طریق اوپک، دوم ریشه‌کن کردن کمونیسم در ایران و سوم لغو قرارداد صلح با عراق که موجودیت اسرائیل را تهدید می‌کند. من دو مورد اول را قبول دارم اما با صدام حسین صلح کرده‌ام و نمی‌خواهم زیر قول خودم بزنم». بالاخره شاه سرنگون شد و خمینی را جانشین او کردند تا آن سه خواسته اصلی را داوطلبانه برآورده سازد. طولی نکشید که خمینی با آمریکا درافتاد و گفت هرچه فریاد دارید بر سر آمریکا بکشید. به گفته عیسی کلانتری وزیر کشاورزی اسبق، «خمینی فرزند ناخلف آمریکا بود».

فرزند ناخلف آمریکا برای ادامه حکومت اسلامی به دشمن خارجی احتیاج داشت؛ لذا با انقلاب دوم علیه ولی‌نعمت خود و گروگان گرفتن دیپلمات‌های آمریکایی، تخم کین کاشت و ایران را وارد تونل بی‌انتهای عقب‌گرد تاریخی کرد و اقتصاد ایران را در باتلاق تحریم‌های بین‌المللی انداخت که جانشینانش هرچه بیشتر دست‌وپا زدند از آن خارج شوند، بیشتر در باتلاق شن (ریگ جن) فرو رفتند.

تاریخ اقتصادی ۴۷ ساله جمهوری اسلامی حول تحریم و دور زدن تحریم خلاصه می‌شود و اکنون که نتایج تحریم آشکار شده و جمهوری اسلامی به یک دولت ورشکسته تبدیل شده است، تحریم‌کنندگان تصمیم گرفته‌اند یک بار برای همیشه به بحران‌آفرینی‌های آن پایان دهند.

نظر به اینکه تحریم‌های اقتصادی و اعتراضات مردمی جمهوری اسلامی را به‌شدت تضعیف کرده بود، اسرائیلی‌ها فکر کردند به کمک آمریکا با یک حمله برق‌آسا می‌توانند به راحتی جمهوری اسلامی را سرنگون بکنند. اما آمریکا و اسرائیل با دو جنگ نتوانستند جمهوری اسلامی را سرنگون بکنند ولی جمهوری اسلامی شدیداً ترسید و احساس تهدید وجودی کرد، شبیه همان احساسی که اسرائیل بعد از به قدرت رسیدن جمهوری اسلامی داشته است. اکنون ایران و اسرائیل هر دو تهدید وجودی از یکدیگر احساس می‌کنند و جنگ برای هر دو به مساله بقا تبدیل شده؛ به سخن شکسپیر «بودن یا نبودن، مساله این است».

دشمنی جمهوری اسلامی با آمریکا و اسرائیل که در ژوئن ۲۰۲۵ وارد مرحله رویارویی نظامی گردید، بقای حکومت اسلامی را زیر سوال برد و حالا که جمهوری اسلامی ضربات سختی خورده و رهبر خود را از دست داده، آمریکا خواهان تسلیم بی‌قیدوشرط آن است و حتی در صورت تسلیم نیز تحریم‌های اقتصادی چندلایه به آسانی لغو شدنی نیستند؛ چنان‌که ۲۳ سال از سقوط صدام حسین می‌گذرد اما بخشی از تحریم‌های اقتصادی علیه عراق همچنان به قوت خود باقی هستند.

مذاکرات ایران و آمریکا با میانجیگری پاکستان هر نتیجه‌ای داشته باشد، قطعاً منجر به لغو تحریم‌های اقتصادی نخواهد شد و آمریکا از این حربه مؤثر دست برنمی‌دارد. البته بخشی از طبقه حاکمه آمریکا تمایل به سازش با جمهوری اسلامی را دارد اما طرف اصلی دعوا یعنی اسرائیل که مستقیماً در میز مذاکرات حضور ندارد، چنان‌که در گذشته نشان داده، اجازه نخواهد داد که مذاکرات به بهبود روابط ایران و آمریکا منجر شود. اسرائیل و جمهوری اسلامی خواهان نابودی یکدیگر هستند. نابود کردن دشمن راه‌های مختلفی دارد؛ در دنیای معاصر تحریم‌های اقتصادی علیه هر کشوری به کار برده شوند، به معنی استفاده از تاکتیک «پختن قورباغه» است که به آهستگی جان آن را می‌گیرد.

ریچارد نفیو، که در دولت بایدن معاون نماینده ویژه در امور ایران بود و در دولت اوباما در شورای امنیت ملی و وزارت امور خارجه آمریکا فعالیت می‌کرد و به‌عنوان یکی از معماران تحریم‌ها شناخته می‌شود، در مقاله‌های متعدد خود در فارن افرز، واشینگتن پست و وال استریت جورنال، دولت دونالد ترامپ را به لغو نکردن تحریم‌های اقتصادی علیه ایران فرا خوانده است. به نوشته نفیو، اگرچه ترامپ مدعی است با حذف رهبران قبلی به نوعی به تغییر رژیم دست یافته، اما این برداشت نادرست است، زیرا رهبران جدید، که عمدتاً از سپاه پاسداران هستند نه‌تنها میانه‌روتر نیستند، بلکه به همان اندازه یا حتی بیشتر تندرو، سرکوبگر در داخل و تهاجمی در خارج هستند.

به نظر ریچارد نفیو، برداشتن تحریم، منابع مالی لازم را در اختیار حاکمیت ایران قرار می‌دهد تا هم نارضایتی‌های داخلی را مدیریت کند و هم قدرت خود را تثبیت کند. در مقابل، او پیشنهاد کرده است که آمریکا باید به توافق‌های محدودتر بسنده کند؛ توافق‌هایی که بر تداوم آتش‌بس، باز نگه داشتن تنگه هرمز و جلوگیری از اختلال در تجارت جهانی تمرکز دارند، بدون آنکه فشار اقتصادی بر حکومت ایران کاهش یابد. چنین رویکردی اگرچه ممکن است از نظر سیاسی برای ترامپ کمتر جذاب باشد، اما در بلندمدت مانع بازسازی توان نظامی جمهوری اسلامی و زمینه‌ساز تضعیف کلی آن خواهد شد. در نهایت، نفیو نتیجه گرفته است که بهترین راه برای تضعیف سپاه و تغییر واقعی، حمایت غیرمستقیم از فشارهای داخلی است. در عین حال آمریکا امکان مذاکره را کاملاً کنار نگذارد اما معیارهای سخت‌گیرانه‌ای برای رفع تحریم‌ها تعیین کند.

این خلاصه نظر معمار تحریم‌ها علیه جمهوری اسلامی است. جوهر این سیاست فقیر کردن ایران است و مناسب‌ترین تاکتیکی است که مخالفان ایران اعمال می‌کنند و آن عده از سران جمهوری اسلامی که تحریم را زمینه‌ساز خودکفایی داخلی عنوان می‌کنند، کاسبان تحریم هستند و نعل وارونه می‌زنند؛ زیرا هیچ کشوری در دنیا تحت تحریم اقتصادی توسعه نیافته است. مثال زنده کوبا جلوی چشم جهانیان است.

اهداف آمریکا و اسرائیل درباره ایران یکسان نیستند؛ واشنگتن علیرغم حمایت نظامی و سیاسی گسترده از اسرائیل، خود را ناگزیر از ایجاد تعادل میان چندین ملاحظه حیاتی دیگر می‌بیند: از جمله تثبیت بازارهای انرژی، جلوگیری از سقوط به ورطه یک جنگ منطقه‌ای تمام‌عیار و حفظ اولویت‌های استراتژیک خود در سایر نقاط جهان. در نتیجه، دولت آمریکا تمایل دارد به دنبال راهی برای خروج از جنگ باشد. اما این رویکرد با تمایل آشکار اسرائیل برای حفظ و تداوم فشار نظامی و اقتصادی بر ایران در تضاد است؛ در نتیجه با وجود وحدت ظاهری در میدان نبرد، واگرایی عمیقی در اهداف نهایی دو متحد ایجاد شده است.

تناقض در اهداف دو متحد باعث شده استراتژی آمریکا برای مقابله با جمهوری اسلامی چندان روشن نباشد اما استراتژی اسرائیل کاملاً روشن است؛ اسرائیل هر کسی را که در حکومت جمهوری اسلامی تمایل به مذاکره و توافق با آمریکا تشخیص می‌داد به صورت هدفمند کشت تا راه مذاکره با جمهوری اسلامی بسته شود. دولت ترامپ هم از مذاکره حرف زد ولی در نهایت همان سیاست اسرائیل را دنبال کرد.

جمهوری اسلامی در دو جنگ نتوانست از کشور و مردم آن و حتی از فرماندهان نظامی و رهبران سیاسی خود دفاع بکند. جنگ ۱۲ روزه، جمهوری اسلامی ایران را وحشت‌زده و خشن‌تر کرد تا آنجا که به کشتار چند هزار نفر از معترضان در ژانویه ۲۰۲۶ اقدام نمود و نشان داد که برای حفظ حکومت اسلامی، از کشتار بی‌رحمانه مردم معترض نیز ابایی ندارد. در جنگ ۴۰ روزه هم، جنگ را به کشورهای دیگر گسترش داد و نشان داد که اگر قرار باشد جمهوری اسلامی با جنگ از بین برود، متحدان آمریکا در منطقه را نیز با خود از بین خواهد برد. جمهوری اسلامی درست مانند یک سکت مذهبی رفتار می‌کند و نه مانند یک دولت مسئول.

طبق آمارهای دولتی در جنگ ۴۰ روزه حدود ۳۷۰۰ نفر در اثر بمباران‌ها کشته شده‌اند. در کشتار معترضان در ۷ و ۸ ژانویه ۲۰۲۶ نیز طبق تحقیقات سازمان حقوق بشر هرانا ۷۶۰۰ نفر از معترضان توسط نیروهای سرکوبگر جمهوری اسلامی کشته شده‌اند. به این ترتیب اکنون مردم ایران بین پتک و سندان، یعنی سرکوب داخلی و جنگ خارجی گرفتار شده‌اند. جمهوری اسلامی خشن‌تر از گذشته گردیده و به زندانی کردن و اعدام روزانه معترضان می‌پردازد و در عرض دو ماه ۳۱ نفر را به اتهام جاسوسی اعدام کرده است. سردار احمدرضا رادان فرمانده نیروی انتظامی اخیراً اعلام کرده است که «از آغاز جنگ ایران و آمریکا تاکنون بیش از ۶۵۰۰ نفر به اتهام جاسوسی و وطن‌فروشی دستگیر شده‌اند و از این میان ۵۶۷ نفر به موارد ویژه مرتبط با نفاق، اشرار و گروهک‌های ضدانقلاب تعلق دارند».

دستگیری این همه آدم در مدتی کوتاه نشان‌گر شکاف عظیم بین حکومت و جامعه است. حکومت هر روز فقط اعدام می‌کند اما حکومت‌گران از خود نمی‌پرسند که چه کرده‌اند که علاقه ایرانی‌ها به وطن و زادگاه‌شان این‌قدر سست شده است که به راحتی وطن‌فروش می‌شوند یا از قدرت‌های خارجی می‌خواهند که به ایران حمله نظامی بکنند تا آن‌ها را از دست جمهوری اسلامی نجات بدهند.

جمهوری اسلامی با از دست دادن حمایت اکثریت مردم، اکنون تنها دو کارت بازی در دست دارد که یکی تنگه هرمز و دیگری ۴۴۲ کیلو اورانیوم ۶۰ درصد غنی‌شده است. ظاهراً قالیباف در مذاکره با ونس موافقت کرده است که ایران حاضر است به کمک آمریکا و چین، اورانیوم‌های غنی شده را که زیر خروارها سنگ و خاک دفن شده‌اند با نظارت آژانس بین‌المللی انرژی اتمی خارج کند و از بین ببرد. درباره تنگه هرمز هم طی دهه‌ها علیرغم اصرار افراطیون حکومتی به بستن تنگه هرمز، سپاه پاسداران به خاطر ترس از به وجود آمدن اجماع جهانی برای حمله به ایران، تنگه را نمی‌بست اما در جنگ ۴۰ روزه ۲۰۲۶ وقتی احساس تهدید وجودی کرد، به‌عنوان آخرین تیر ترکش، تنگه هرمز را بست و چون شروع‌کننده جنگ نبود لذا اجماع جهانی علیه ایران ایجاد نشد.

حالا که تنگه بسته شده و سپاه اهمیت استراتژیک تنگه را فهمیده، بدون گرفتن امتیاز آن را رها نخواهد کرد و سعی خواهد کرد آن را به منبع درآمد تبدیل کند؛ نظیر کنترل ترکیه بر تنگه‌های بسفر و داردانل که دولت ترکیه از هر کشتی بین ۵۰۰ هزار الی ۷۰۰ هزار دلار حق عبور می‌گیرد. اما حتی اگر آمریکا به ایران اجازه دهد که به‌عنوان ارائه خدمات راهنمایی به کشتی‌ها، هزینه مین‌روبی و حفظ محیط زیست، مبلغی از هر کشتی بگیرد، این درآمد ناچیز به هیچ وجه نمی‌تواند خسارت تحریم‌های اقتصادی را جبران کند. ضمناً آمریکا مخالف کنترل تنگه هرمز است و شرکتی را که ایران برای گرفتن حق عبور تأسیس کرده بود، بلافاصله تحریم کرد. عمان آمادگی اولیه خود را برای کنترل مشترک تنگه با ایران اعلام کرده است. کشورهای جنوب خلیج فارس هم پرداخت عوارض در موارد مشخص را می‌پذیرند ولی عوارض دائمی را نمی‌پذیرند.

علاوه بر فشار حداکثری و تحریم‌های تشدیدشونده، آمریکا و اسرائیل برای پیش‌بردن اهداف خودشان در ایران، از یک ستون پنجم گسترده در جامعه ایران و یک نیروی رادیکال آخرالزمانی در ساختار سیاسی جمهوری اسلامی نیز بهره‌مند می‌شوند؛ تا آنجا که گاهی مواضع دولت اسرائیل با مواضع اصول‌گرایان رادیکال جمهوری اسلامی همسو می‌شود و اسرائیل از رتوریک این نیروها، حداکثر استفاده را می‌کند تا ایران را به‌عنوان یک خطر جدی برای صلح جهانی معرفی نماید.

به‌عنوان مثال، در شرایطی که ایران تحت فشار حداکثری و تحریم همه‌جانبه قرار دارد، ابوالفضل ظهره‌وند عضو کمیسیون امنیت ملی مجلس شورای اسلامی و نزدیک به جبهه پایداری می‌گوید: «من جاها و ظرفیت‌هایی رو دیدم که اتفاق میوفته، بمب اتم جلوش ترقه‌است. شما می‌تونید زمان را پشت سر بگذارید، چیزی که در چند ثانیه از تهران تا واشنگتن برود. میشه یه کارهایی کرد که بمب اتم جلوش بچه‌بازیه! تولید یه بمب کاری نداره، وقتی شما اراده داشته باشی می‌تونی پلاسما و سلاح‌هایی داشته باشی که بمب اتم جلوش ترقه باشه؛ تأثیر تنگه هرمز، باب‌المندب و جبهه مقاومت از صد تا بمب اتم بیشتره، البته این تضادی هم با دیگر مسائل ندارد».

جمهوری اسلامی با مخالفت اکثریت جامعه و تناقضات درونی خود روبروست و چهره‌های عمل‌گرا می‌کوشند راه خروجی از وضع موجود پیدا بکنند و در عین حال جنگ قدرت در درون حاکمیت بعد از کشته شدن علی خامنه‌ای بسیار تشدید شده است.

باند خراسانی‌ها در سپاه پاسداران که در جریان ترورهای هدفمند دست‌نخورده باقی مانده، اکنون محمدباقر قالیباف یکی از اصول‌گرایان کهنه‌کار را جلو انداخته‌اند تا بلکه گره از کار فروبسته جمهوری اسلامی بگشاید. قالیباف متولد ۱۳۴۰ است و همواره جزو هسته سخت قدرت در جمهوری اسلامی بوده است. وی موقعی که برای اولین بار کاندیدای ریاست جمهوری شده بود، در جریان تبلیغات انتخاباتی گفت که «می‌خواهد رضاشاه اسلامی بشود» و به نوعی تمایل خود را به اصلاحات آمرانه بیان می‌کرد و سعید لیلاز اقتصاددان حکومتی هم چند ماه پیش ادعا کرد که «قالیباف می‌تواند بناپارت ایران بشود». بناپارتیسم یک اصطلاح سیاسی است که از انقلاب فرانسه گرفته شده؛ کارل مارکس بناپارتیسم را به وضعیتی اطلاق می‌کند که دولت و رهبر آن تا حدی از طبقات اجتماعی مستقل می‌شوند و با تکیه بر ارتش، بوروکراسی و محبوبیت شخصی حکومت می‌کند.

اصلاح‌طلبان نیز بعد از خاتمی، رفسنجانی و حسن روحانی، اکنون پشت سر قالیباف صف کشیده‌اند و ظواهر امر نشان می‌دهند که ستاره بخت قالیباف در حال درخشیدن است و ظاهراً او را ترور نکرده‌اند چون برایش پروژه دارند. قالیباف حالا برای هفتمین بار به ریاست مجلس انتخاب شده، رئیس هیئت مذاکره‌کننده با آمریکا است و شورای امنیت ملی کشور او را مامور ویژه رابطه با چین کرده است. اما رادیکال‌های جمهوری اسلامی که نمایش‌های خیابانی را می‌گردانند، قالیباف را بعد از گفتگوی مستقیم او با معاون دونالد ترامپ، جی دی ونس در پاکستان به خیانت متهم می‌کنند و او را «رودریگز» ایران می‌نامند. این هم البته می‌تواند نماد جنگ قدرت بین قالیباف رئیس مجلس و احمد وحیدی فرمانده سپاه پاسداران باشد یا رقابت باند خراسانی‌ها با باند شیرازی‌ها باشد که فرماندهی سپاه و ریاست شورای امنیت ملی را در دست خود دارند. آیا قالیباف آخرین نیرنگ حکومت اسلامی برای بقاست؟ هنوز معلوم نیست که وی منجی یا گورکن حکومت اسلامی خواهد شد.

نظر به اینکه هیچ اعتمادی بین ایران و آمریکا وجود ندارد و تصمیم نهایی را هم اسرائیل می‌گیرد، لذا تا زمانی که جمهوری اسلامی در ایران بر سر کار باشد، تحریم‌ها لغو نخواهند شد، ایران در انزوای دیپلماتیک باقی خواهد ماند و جهانیان آن را به خاطر سیاست‌های ماجراجویانه سرزنش نموده و به جرم حمایت از تروریسم اسلامی و نقض حقوق بشر محکوم خواهند کرد. جنگ چه محدود، چه گسترده، ادامه همین سیاست‌ها به شکل دیگر خواهد بود. جمهوری اسلامی نشان داده است که قصد تغییر سیاست‌های خود را ندارد؛ از طرف دیگر گفته می‌شود که اسرائیل قصد دارد تا پایان دوره چهارساله ریاست جمهوری دونالد ترامپ، تهدید وجودی ایران را برای اسرائیل از بین ببرد، بنابراین هنوز احتمال وقوع جنگ سوم و چهارم نیز وجود دارد چون جمهوری اسلامی در ضعیف‌ترین موقعیت خود قرار دارد و اسرائیل این فرصت طلایی را از دست نخواهد داد.

مذاکرات برای باز کردن تنگه هرمز و برچیده شدن محاصره دریایی آمریکا، معلوم نیست تا کی ادامه خواهد داشت؛ مقامات آمریکایی از نزدیک شدن به توافق حرف می‌زنند تا قیمت جهانی انرژی را مدیریت کنند. به احتمال زیاد نتانیاهو نخواهد گذاشت توافق بین ایران و آمریکا حاصل شود و در صورت موفق شدن مذاکرات نیز مسائل اصلی همچنان باقی می‌مانند. آتش‌بس فعلی بسیار شکننده است و طرفین در حال آماده کردن نیرو برای جنگ بعدی هستند. روشن است که دشمنی ۴۷ ساله ایران با آمریکا و اسرائیل با چند آتش‌بس و مذاکره کوتاه حل نخواهد شد و تحریم‌ها ادامه خواهند یافت.

آتش‌بس و مذاکره روال عادی فرسودن دشمن است. کانت معتقد است که صلح بین دو دشمن زمانی به وجود می‌آید که هر دو طرف نیروهای‌شان فرسوده شود و منافع صلح را بیشتر از منافع جنگ ارزیابی بکنند. بعید است که اختلافات ایران با آمریکا و اسرائیل از طریق مذاکره خاتمه یابد؛ زیرا اهداف طرفین از مذاکره خیلی دور از هم هستند و توان نظامی ایران قابل مقایسه با توان نظامی و تکنولوژیک غول‌آسای آمریکا و اسرائیل نیست و همزمان فرسوده نخواهند شد و تحریم‌های اقتصادی، جمهوری اسلامی را زودتر فرسوده خواهد کرد. در ضمن تاب‌آوری جمهوری اسلامی را هم نباید دست‌کم گرفت، ولی تاب‌آوری زیر تحریم‌های اقتصادی شدید، درد و رنج فراوان برای مردم و به‌ویژه اقشار زحمت‌کش جامعه دارد. آیا حکام جمهوری اسلامی به این درد و رنج توجه خواهند داشت یا عذاب دنیوی را به حساب ثواب اخروی خواهند گذاشت؟

ماشااله رزمی
۳۰ ماه مه ۲۰۲۶

کنگره آزادی ایران، راهی که طی‌شده و راه پیش رو

يكشنبه ۱۷ خرداد ۱۴۰۵ - Sunday 7 June 2026

ايران امروز

| درباره ايران امروز | تماس با ايران امروز |

| صفحه نخست | خبر و گزارش | سياست | انديشه | فرهنگ و ادبيات | زندگی | محیط زیست | RSS |

iran-emrooz.net | Sat, 30.05.2026, 18:14

کنگره آزادی ایران، راهی که طی‌شده و راه پیش رو

داریوش مجلسی

چندی پیش گزارش انتخاب نخستین شورای مرکزی “کنگره آزادی ایران” در “ایران امروز” منتشر شد. گزارش و تصویرهائی که نشان از آغاز یک حرکت بدیع و کاملا متفاوت از تمام سازمان‌هائی که بعد از انقلاب در داخل و خارج ایران وارد صحنه سیاسی شده‌اند. بدیع و متفاوت به چند دلیل، بیش از هر چیز، تعداد چشم‌گیر زنانی که برای سمت‌های مختلف، رای آورده و انتخاب شده بودند.

جمع اضداد، به معنای کامل کلمه، نه فقط در شورای مرکزی، بلکه خیلی چشمگیرتر، در ترکیب شرکت‌کنندگان در نشست‌های این کنگره به چشم می‌خورد. افراد و شخصیت‌هایی که در شرایط عادی، به آسانی کنار هم نمی‌نشستند، در اینجا ولی با همدیگر، همفکری و همکاری دارند. چهره‌های جدیدتر و جوانتر، جایگزین چهره‌های جا افتاده گردیدند. و از همه مهمتر، اینجا از شر جدل بین جمهوری و پادشاهی، رهائی یافتیم.

حضور چند شخصیت از چند گرایش سیاسی در شورای مرکزی (که پا در خاک دارند) را نمی توان کم اهمیت شمرد، مانند خانم ناهید بهمنی از کومله، خانم فریبا برهانزهی از حزب مردم بلوچستان، خانم فرزانه عظیمی از حزب چپ، آقای ریوار آبدانان از حزب پژاک و آقای حسین رزاق از گروه ۱۷ نفر.

در اینجا بد نیست نگاهی هم به مسیر نوینی که حزب پژاک می‌پیماید بیفکنیم. این مسیر نوین، در حقیقت نوعی دگردیسی کامل است. حزب پژاک در گذشته شعبه ایرانی حزب پ.ک.ک. به رهبری عبدالله اوجالان بود. ولی در سال‌های اخیر تبدیل به یک حزب کرد ایرانی در درون مرزهای ایران گردید، و همینطور که ملاحظه می‌کنید یکی از اعضای رهبری و سخنگوی آن حزب، در شورای مرکزی کنگره آزادی ایران انتخاب گردیده. حاجی احمدی، دبیر کل سابق پژاک، در یکی از مصاحبه‌هایش، توضیح داد که آن حزب هوادار ایده خودمختاری قومی نمی‌باشد، چون کردها در ایران، بخشی از جامعه بزرگ ایرانی گردیده‌اند و در یک یا دو نقطه تمرکز نیافته‌ا‌ند که بتوان دور آنها را (به عنوان یک منطقه خودمختار) مرز کشید، و اضافه کرد راه حل ما، دموکراسی برای سراسر ایران می‌باشد.

پیش از زمان انتخاب و رای‌گیری با پدیده‌ای روبرو گشتیم، که در سازمان‌ها و گروه‌های سیاسی کشورمان (اگر هم نه بی‌سابقه) ولی اقلا بسیار کم اتفاق افتاده. دو شخصیت صاحب‌نام و سابقه‌دار سیاسی سرزمین‌مان، از پایه گزاران اولیه این کنگره، اعلام نمودند که خود را کاندید، برای انتخاب در شورای مرکزی، نمی‌نمایند. یک ملی‌مذهبی و یک مشروطه‌خواه پادشاهی. یعنی رضا علیجانی و مهرداد خوانساری. این نشان از سعه صدر و ترجیح دادن منافع جنبش و سرزمین‌مان، به انگیزه‌های فردی و خصوصی می‌باشد

من (تا اندازه‌ای) انگیزه و فکر پشت این تصمیم را درک می‌کنم. با تاکید بر روی (تا اندازه‌ای). من وقتی به تصویر زنان و مردان منتخب می‌نگرم، طبیعی است که با خود فکر می‌کنم، جای تاسف می‌بود اگر هر یک از این عزیزان انتخاب نمی‌شد. ولی تصمیم این دو دوست، همانند یک سکه دو رو می‌باشد. یک روی آن را در بالا توضیح دادم. ولی متاسفانه هیچ فردی به آن روی دیگر سکه، و فکر نا خواسته‌ای که درون آن نهفته، فکر نکرد.

تصمیم این دو، می‌تواند نیز حامل این پیام باشد که لازمه فکر، اندیشه و تصمیم درست سیاسی، دارا بودن یک مرز سنی و تعلق نداشتن به نسل پیشین می‌باشد. فراموش نکنیم که شهریار آهی (شاید هم به همین دلیل) از همان اول اعلام نمود که تمایلی به انتخاب شدن ندارد. این دو شخصیت، دارای دو خط فکری متفاوت و ریشه‌دار، در وقایع سیاسی بعد از انقلاب می‌باشند که نمی‌توان سهم عزت‌الله سحابی و نشریه پر محتوایش (ایران فردا)، و شاپور بختیار با شعار (ایران هرگز نخواهد مرد) را در وقایع آنروز نادیده گرفت. حتی برای درس گرفتن هم، وقایع آن‌روز می‌تواند چراغی پیش‌روی‌مان باشد.

داریوش مجلسی، می ۲۰۲۶

https://www.iran-emrooz.net/index.php/news2/more/127615/
https://www.iran-emrooz.net/index.php/news2/more/127651/

نظر خوانندگان:

☑️ با درود به آقای مجلسی. خوشحالم که بالاخره افراد فرحیخته‌ای همچون شما به واکاوی کنگره از جمله رویکرد تکثر گرا و تابوشکنش را با همدلی و همکاری با نمایندگان احزاب مردمان غیر فارس زبان ستوده‌اید. به باور من این کنگره با توجه به تکیه‌اش بر عاملیت جامعه مدنی و نه امید بستن به جنگ و کمک‌های خارجی می‌تواند برقراری دمکراسی و سکولاریزم را برای مردمان کشور نوید دهد. همکاری با این تشکل راه گشا خواهد بود و شاید به نزدیکی اپوزیسون چند پاره یاری رساند.
با احترام شهرام

☑️ جناب مجلسی، از نگاهتان به روند مثبت اخیر کنگره آزادی ایران خوشحال شدم اگر “اصلاح‌طلبی” وداع کرده با نظام موجود قدم برای تقویت کنگره بردارد مقدمش گرامی. یک اپوزیسیون قدرتمند می‌تواند آشیانه “پرندگان” سرگردان و بی‌خانمان باشد.
از نگاه آقای حاجی احمدی در رد خودمختاری قومی باید استقبال کرد چرا که بدون دمکراسی پایدار در ایران بجز داعش شیعه هیچ قومی، هیچ گروه‌ مذهبی و اقلیت‌ دینی ای و هیچ دگر اندیشی در ایران روزگاری خوش نخواهد داشت.
با احترام سالاری

☑️ با درود و بهروزی برای تمام ایرانیان در جای جای این دنیا.امیدوارم که با پیوند این چند گروه باهم و هم‌اندیشی برای گردآوری دیگر گروه‌های اپوزیسیون که سالیان سال است از یک دیگر جدا هستند و هم سوئی و همکاری را نادیده می‌گیرند بارقه امیدی در دل همگان ایجاد شود و بعد از چهل و هفت سال رنج و درد وجدایی از یکدیگر بتوانیم در آینده ایرانی آزاد و مستقل و پیروز داشته باشیم.آن روز در پیشگاه ما ایرانیان است و بزودی به آن خواهیم رسید. مقاله به جا و خوبی بود. ما ایرانیان خود باید پیشاهنگ خودمان باشیم.
طلایی از هلند

☑️ جناب مجلسی گرامی، درود بر شما!
شما در این نوشته‌تان به درستی، منصفانه و واقع بینانه، به نکات مثبتی همچون جوان‌گرایی، وزن بانوان و ملیت‌ها در این جمع اشاره داشته‌اید، گرچه به گمان من، جمع با گره مهمی درگیر است یا می‌تواند که درگیر بشود که چه بسا آن را بتوان پاشنه آشیل آن خواند، که آن تلفیق منصفانه و دمکراتیک فرد (افراد - که اتفاقا بسیار هم با تجربه می‌توانند باشند) با احزاب و سازمان‌های قدیمی و با تجربه است. از آن مهم‌تر و حساس‌تر، نوع تعامل با ائتلاف‌های با سابقه چندین ساله و مجرب است، که امیدوارم با تبادل نظر و خردجمعی به این نکته اساسی قبل از اینکه به بحرانی تبدیل شود، بپردازند، بویژه آنکه من نیز معتقدم که در مبارزه علیه حکومت قهار و جنایتکار اسلامی، به همکاری و همبستگی هرچه گسترده تر نیاز است.
اسفندیار جاوید

جنگی که ترامپ نمی‌تواند به آن پایان دهد

يكشنبه ۱۷ خرداد ۱۴۰۵ - Sunday 7 June 2026

ايران امروز

| درباره ايران امروز | تماس با ايران امروز |

| صفحه نخست | خبر و گزارش | سياست | انديشه | فرهنگ و ادبيات | زندگی | محیط زیست | RSS |

iran-emrooz.net | Sat, 30.05.2026, 10:17

واشنگتن به یک توافق نیاز دارد، اما تهران به یک دشمن

جنگی که ترامپ نمی‌تواند به آن پایان دهد

کریم سجادپور

آتلانتیک / ۲۹ مه ۲۰۲۶

طی نزدیک به پنج دهه، جمهوری اسلامی ایران خود را برای جنگی آماده کرده است که دونالد ترامپ انتظار داشت تنها چند روز طول بکشد.

همان‌گونه که تقریباً همه رؤسای‌جمهور آمریکا از زمان جنگ جهانی دوم آموخته‌اند، انحصار در تمرکز می‌تواند از انحصار در قدرت دوام بیشتری داشته باشد. آمریکای تحت رهبری ترامپ یک ابرقدرت مبتلا به کمبود تمرکز است که میان انزواگرایی و مداخله‌گرایی در ونزوئلا، ایران و کوبا در نوسان است؛ آن هم در حالی که وزارت خارجه خود را تضعیف کرده است. در مقابل، جمهوری اسلامی یک دولت انقلابی وسواس‌گونه است؛ رژیمی که نیم‌قرن است تمام تمرکز خود را بر مقاومت در برابر آمریکا گذاشته، نه بر ارتقای رفاه مردم خود. مبارزه با آمریکا صرفاً یک سیاست برای این رژیم نیست؛ بلکه هویت آن است.

این بن‌بست هم ماهیتی ایدئولوژیک دارد و هم ساختاری. ترامپ برای آنکه هزینه‌های عظیم این جنگ را برای مالیات‌دهندگان آمریکایی توجیه کند، در هر توافقی باید مطالباتی بسیار فراتر از آنچه پیش از آغاز جنگ از تهران می‌خواست مطرح کند. در مقابل، حکومت دینی ایران که صدها میلیارد دلار خسارت دیده و رهبران ارشد خود را از دست داده است، باید امتیازات بسیار بیشتری مطالبه کند و بسیار کمتر از گذشته عقب‌نشینی نشان دهد. هیچ‌یک از دو طرف توان پذیرش توافقی را که طرف مقابل بتواند بپذیرد ندارند. و در یک مذاکره با حاصل جمع صفر، تمرکز وسواس‌گونه ایران سرمایه‌ای ارزشمندتر از قدرت نظامی آمریکا به شمار می‌رود.

ترامپ ممکن است جنگ خود علیه ایران را متوقف کند. اما جنگ ایدئولوژیک ۴۷ ساله جمهوری اسلامی علیه «شیطان بزرگ یعنی امریکا و حیوان دست‌آموزش، رژیم صهیونیستی» ــ به تعبیر اخیر آیت‌الله مجتبی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی ایران ــ با جدیت ادامه خواهد یافت. مذاکرات آمریکا و ایران نه اعتماد ایجاد می‌کند و نه پرونده‌ای را می‌بندد. هیچ سناریوی برد-بردی وجود ندارد. جاه‌طلبی‌های هسته‌ای تهران، تهدیدهایش برای بستن تنگه هرمز، شبکه نیروهای نیابتی و برنامه‌های موشکی آن تا زمانی که جمهوری اسلامی بر سر قدرت باشد، خاورمیانه را تهدید خواهند کرد.

تهران درباره شیوه مذاکرات خود شفاف است. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در خاطرات دیپلماتیک خود در سال ۲۰۲۵ نوشت: «سبک مذاکره ایرانی در جهان عموماً به سبک بازار معروف است؛ یعنی چانه‌زنی مستمر و خستگی‌ناپذیر.» او افزود: «این روش، فرایندی تعاملی است که به صبر و زمان فراوان نیاز دارد» و بنابراین «هر کس زود خسته و کسل شود، بازنده خواهد بود.» ترامپ تاکنون دو بار از دیپلماسی خسته شده و به اقدام نظامی علیه ایران روی آورده است.

نخستین مرحله هر توافقی مستلزم آن خواهد بود که تهران مین‌های کارگذاشته‌شده در تنگه هرمز را جمع‌آوری کند و به آزار و مزاحمت برای کشتی‌های عبوری پایان دهد؛ و در مقابل، ایالات متحده نیز متناسب با این اقدامات، محاصره خود را کاهش دهد؛ اقدامی که از نظر تئوریک، وضعیت پیش از جنگ و آزادی کامل رفت‌وآمد در این آبراه بین‌المللی را احیا خواهد کرد. برای تهران، تنگه هرمز به مهم‌ترین اهرم فشار تبدیل شده است. کنترل ضمنی ایران بر این گذرگاه ــ و در نتیجه بر اقتصاد جهانی ــ هم می‌تواند منبعی ثابت برای درآمد باشد و هم نقش بازدارنده‌ای در برابر حملات آینده ایفا کند. علی‌اکبر ولایتی، مشاور رهبر جمهوری اسلامی، گفته است: «این بار کاغذها و امضاها تضمین محسوب نمی‌شوند. تضمین عینی برای حفظ هر توافقی، تنگه هرمز است.»

بازگشایی هماهنگ تنگه می‌تواند مقدمه‌ای برای مذاکرات موفق هسته‌ای باشد، اما ممکن است صرفاً به وقفه‌ای موقت در درگیری‌ها تبدیل شود. ازسرگیری عبور و مرور از تنگه باعث کاهش قیمت نفت خواهد شد؛ هدفی راهبردی و بسیار مهم برای آمریکا، زیرا در صورت لزوم، بازگشت به جنگ را از نظر اقتصادی قابل‌تحمل‌تر می‌کند. یکی از مقام‌های ارشد آمریکایی که به دلیل حساسیت موضوع نخواست نامش فاش شود، به من گفت که این مسئله به خودی خود یک هدف استراتژیک مهم برای واشنگتن محسوب می‌شود. به همین ترتیب، برای تهران نیز این وقفه فرصتی برای دستیابی به منابع مالی مورد نیاز و بازسازی توان نظامی خود فراهم خواهد کرد.

مقام‌های دولت ترامپ معتقدند که پس از بازگشایی تنگه، تهران به دشواری خواهد توانست بار دیگر آن را ببندد. این مقام ارشد گفت: «این کارتی است که فقط یک بار می‌توانند بازی کنند.» اما به نظر می‌رسد تهران بر عکس این محاسبه شرط‌بندی کرده است: از یک سو معتقد است که عملاً نوعی باج‌گیری حفاظتی بر تنگه هرمز برقرار کرده و از سوی دیگر بر این باور است که هرچه ترامپ به انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا نزدیک‌تر شود، تمایل او برای آغاز دوباره جنگ کمتر خواهد شد. برای هر دو طرف، یک توقف تاکتیکی ممکن است فشار اقتصادی را کاهش دهد و در نتیجه، رسیدن به یک مصالحه دیپلماتیک گسترده‌تر را نه فوری‌تر، بلکه کم‌اهمیت‌تر جلوه دهد.

دشوارترین بخش مذاکرات، پرونده هسته‌ای است. ترامپ در پی آن خواهد بود که از تهران تعهد بگیرد هرگز به دنبال ساخت سلاح هسته‌ای نرود؛ از جمله از طریق توقف بلندمدت غنی‌سازی، انتقال یا حذف ذخیره ۴۰۰ کیلوگرمی اورانیوم با غنای بالا، و پذیرش یک نظام بازرسی فراگیر و سختگیرانه. اما تهران از تاریخ معاصر درس روشنی گرفته است: رژیم‌هایی که برنامه‌های تسلیحاتی خود را کنار گذاشتند ــ در عراق، لیبی و اوکراین ــ خود را در برابر مداخله خارجی آسیب‌پذیر کردند. در مقابل، کره شمالی در پناه سپر هسته‌ای خود دوام آورده است.

یکی از مقام‌های پیشین ایرانی که برای پرهیز از حساسیت‌های حکومتی نخواست نامش فاش شود، به من گفت که تهران همچنان دانش فنی لازم را در اختیار دارد و اکنون نیز اراده ساخت سریع سلاح هسته‌ای را پیدا کرده است. سپاه پاسداران انقلاب اسلامی مدعی است که تا ۳۰ «شهر موشکی» زیرزمینی در اختیار دارد؛ تأسیساتی که احتمالاً با کمک کره شمالی ساخته شده‌اند و گفته می‌شود برخی از آنها در عمقی بیشتر از تأسیسات هسته‌ای مدفون شده‌اند که تاکنون نابود شده‌اند. ایران، همچون غزه، به مکانی تبدیل شده است که در آن مقامات و تسلیحاتشان در زیر زمین به حیات خود ادامه می‌دهند، در حالی که شهروندان در سطح زمین با رنج و محرومیت دست‌وپنجه نرم می‌کنند.

این مقام آمریکایی به من گفت که واشنگتن انتظار دارد «ظرف چند هفته» مشخص شود که آیا این روند صلح شانس موفقیت دارد یا نه. دولت ترامپ قصد دارد دو مسیر احتمالی را پیش روی تهران قرار دهد. مسیر نخست مستلزم آن است که ایران برنامه تسلیحات هسته‌ای، شبکه نیروهای نیابتی منطقه‌ای و دشمنی بنیادین خود با آمریکا و اسرائیل را کنار بگذارد؛ در مقابل، صدها میلیارد دلار سرمایه‌گذاری از سوی کشورهای حوزه خلیج فارس دریافت خواهد کرد که می‌تواند ایران را به «یکی از ثروتمندترین کشورهای جهان» تبدیل کند. مسیر دوم حفظ وضع موجود است: ایدئولوژی انقلابی ایران دست‌نخورده باقی بماند، اما به بهای ادامه محاصره دریایی، تحریم‌های فلج‌کننده و احتمال ازسرگیری جنگ.

جمهوری اسلامی هیچ‌گاه حاضر نبوده اصول انقلابی خود را با رفاه اقتصادی معاوضه کند. حتی در ۲۶ مه نیز مجتبی خامنه‌ای از مراسم حج ــ فراگیرترین گردهمایی جهان اسلام ــ برای هشدار دادن استفاده کرد و گفت نیروهای نظامی «تروریست» آمریکا دیگر در خاورمیانه امنیت نخواهند داشت و «غده سرطانی اسرائیل» به‌زودی «روزهای پایانی موجودیت نکبت‌بار خود» را تجربه خواهد کرد. در عین حال، به نظر می‌رسد دولت ترامپ نیز درباره اولویت‌های ایران دچار توهمی نیست. مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، در جریان سفر اخیر خود به هند گفت: «ایران ترجیح می‌دهد به جای سرمایه‌گذاری برای مردم خود، پولش را صرف حامیان حماس، یعنی متجاوزان و قاتلان، کند.»

طی ۴۷ سال گذشته، تهران تنها دو بار دست به مصالحه‌های مهم زده است. نخست، تصمیم سال ۱۹۸۸ برای پایان دادن به جنگ ایران و عراق؛ پس از هشت سال جنگ و حدود ۲۰۰ هزار کشته ایرانی، امتیازی که آیت‌الله روح‌الله خمینی آن را به نوشیدن جام زهر تشبیه کرد. دوم، توافق هسته‌ای سال ۲۰۱۵ با دولت باراک اوباما. در هر دو مورد، هنگامی که جمهوری اسلامی با فشار اقتصادی و دیپلماتیک گسترده روبه‌رو شد، راه خروجی دیپلماتیک و قابل‌قبول در اختیار داشت و از آن خواسته نشد هویت انقلابی خود را تغییر دهد، نشان داد که قادر به مصالحه‌ای تاکتیکی است.

ترامپ در ژانویه ۲۰۲۰ در شبکه اجتماعی ایکس (توئیتر سابق) نوشت: «ایران هیچ‌گاه در جنگی پیروز نشده، اما هیچ‌گاه هم در مذاکره شکست نخورده است!» این جمله به نوعی حکمت متعارف تبدیل شده است، اما یک واقعیت اساسی را نادیده می‌گیرد: هر دولتی که حاضر باشد به جای مصالحه، مردم خود را در فقر و محرومیت نگه دارد، می‌تواند مذاکره‌کننده‌ای سرسخت به نظر برسد. امروز محاصره دریایی آمریکا روزانه حدود ۴۵۰ میلیون دلار به ایران زیان وارد می‌کند. با نزدیک شدن نرخ تورم ایران به ۷۰ درصد، سقوط ارزش پول ملی و کمبود شدید مواد اولیه و دارو، سرسختی رژیم بیش از آنکه شبیه یک پیروزی راهبردی باشد، به پیروزی ظاهری «شوالیه سیاه» در فیلم‌های کمدی مونتی پایتون شباهت دارد.

عراقچی در خاطرات خود نوشته است: «اصل اساسی چانه‌زنی، تمرین است؛ تکرار، تکرار و باز هم تکرار»، آن‌قدر که طرف مقابل، به تعبیر او، «بی‌حس شود» و سرانجام رضایت دهد. تا امروز، سبک مذاکره تهران نه باعث شده ترامپ به پذیرش رضایت دهد، بلکه او را به سوی درگیری سوق داده است. با این حال، همان‌گونه که مذاکره نتوانسته مشکل بنیادین را حل کند، جنگ نیز از حل آن ناتوان مانده است؛ مشکلی که از سال ۱۹۷۹ تاکنون همه رؤسای‌جمهور آمریکا را سردرگم کرده است: ایالات متحده به یک توافق نیاز دارد، اما جمهوری اسلامی به وجود ایالات متحده به عنوان یک دشمن نیازمند است. آمریکا در پی حل‌وفصل مناقشه است؛ ایران خود را متعهد به انقلاب می‌داند.

مردی از جهنم

يكشنبه ۱۷ خرداد ۱۴۰۵ - Sunday 7 June 2026

ايران امروز

| درباره ايران امروز | تماس با ايران امروز |

| صفحه نخست | خبر و گزارش | سياست | انديشه | فرهنگ و ادبيات | زندگی | محیط زیست | RSS |

iran-emrooz.net | Fri, 29.05.2026, 21:50

مردی از جهنم

برگردان: علی‌محمد طباطبایی

مقاله هفته‌نامه اشپیگل در باره چنگیزخان و اهمیت کشورگشایی‌های او

مقدمه مترجم: هفته‌نامه اشپیگل در شماره اخیر خود، به مناسبت برگزاری جشن هشتصدمین سالگرد مرگ چنگیز خان در آلمان، گزارشی خواندنی از دوگانگی عجیب در نگاه به بنیانگذار امپراتوری مغول منتشر کرده است. از یک سو، مغولان معاصر او را «بزرگترین انسان تاریخ» می‌نامند و از او به مثابه نماد وحدت ملی، نظم‌بخش قبایل پراکنده، و حتی مروّج گونه‌ای حقوق اولیه در میان کوچ‌نشینان یاد می‌کنند. از دیگر سو، برای بسیاری از ایرانیان، هندیان، چینیان و اروپاییان، نام چنگیز با صحنه‌هایی از ویرانی، کشتار دسته‌جمعی، شکنجه‌های هولناک و از میان بردن تمام‌قد تمدن‌های مستقر گره خورده است. در این روایت، چنگیز خان نه نماد وحدت، که نماد «بربریت» و «هولوکاستِ پیشامدرن» است، چنانکه گاه او را در یک ردیف با آدولف هیتلر قرار می‌دهند. این مقاله اما در پی داوری نهایی درباره چنگیز نیست – کاری که به گواه تاریخ، غیرممکن است. بلکه می‌کوشد نشان دهد که چگونه «اسطوره‌سازی ملی» و «سیاست حافظه» از شخصیت‌های تاریخی، چهره‌هایی چندگانه و گاه کاملاً متضاد می‌سازد. برای مغول‌ها، ستایش چنگیز یعنی ستایش بقای خود در جهان مدرن. برای ما ایرانیان، نکوهش او یعنی نکوهش یک فاجعه تاریخی که هویت ایرانشهری را برای همیشه دگرگون کرد. به همین قیاس، کوروش برای ما نماد دادگری و انسانیت است، در حالی که برای برخی ملت‌های مغلوب هخامنشی، شاید نماد یک امپریالیست خاورمیانه‌ای باشد. پیامبر اسلام برای مسلمانان کامل‌ترین انسان، و برای برخی غیرمسلمانان یک رهبر سیاسی نظامیِ عرب بود.
این نسبی‌گرایی تاریخی به معنای یکسان‌انگاری رذیلت و فضیلت نیست، بلکه دعوتی است به درک این حقیقت که «تاریخ» همواره از زاویه «اکنون» ما نوشته می‌شود. ترجمه حاضر، مقاله اشپیگل را با نگاه به این تضاد بنیادین، پیش روی خواننده فارسی‌زبان می‌گذارد.
اتفاقاً من یکی دو سال پیش در سایت ایران امروز مقاله‌ای داشتم با عنوان «آیا چیزی به عنوان منشور کوروش وجود دارد» و در آنجا به همین قضیه اشاره کردم که چگونه شخصیتی بسیار منفی در تاریخ به نام چنگیز می‌تواند برای مردم مغولستان بزرگترین چهره تاریخ باشد در حالی که برای بقیه جهان شخصیت و کارهایی که وی در تاریخ انجام داده فرقی با جنایتکارانی مانند استالین و هیتلر ندارد. و از کجا که خود ما نیز پیوسته در باره شخصیت‌های تاریخی خود راه اغراق را طی نکرده باشیم. واقعاً چگونه ممکن است قضاوت در باره شخصیت‌های تاریخی تا این اندازه دشوار باشد. البته دشوار نخواهد بود به شرط آن که تاریخ را منصفانه و بی‌طرفانه قضاوت کنیم.

اسطوره‌ها: وقتی نام چنگیز خان می‌آید، احتمالاً بسیاری از مردم به یک گروه موسیقی قدیمی و آهنگ معروفش فکر می‌کنند – نه به مردی که میلیون‌ها انسان را قتل‌عام کرد. حالا یک کتاب و یک نمایشگاه قصد دارند این را تغییر دهند.

این آهنگ با فریاد «هو، ها! هو، ها!» شروع می‌شود و سپس به موضوع اسب‌سواری، ودکا نوشیدن و بی‌وقفه به انجام روابط جنسی می‌پردازد. در آهنگ معروف گروهی که خودش «چنگیز خان» نام دارد، آمده که چنگیز خان می‌توانسته شبانه هفت بچه بزاید. اما در بندها و ترجیع این آهنگ، هیچ نشانه مشخصی از این که این حاکم مغول و جنگجویانش در قرن سیزدهم چگونه افراد بی‌شماری از هر سنی را قتل‌عام، گرسنه و مورد انواع تجاوزها قرار دادند هیچ چیزی پیدا نمی‌شود. احتمالاً وجود چنین اشاراتی حتی با موفقیت این ترانه که رالف سیگل (Ralph Siegel) آهنگش را ساخته بود، در تضاد می‌بود. این آهنگ به عنوان سهم آلمان در مسابقه یوروویژن در سال ۱۹۷۹ به مقام چهارم رسید.

این رقص‌آهنگ (Tanznummer) که گروه با ترکیب جدیدی از اعضا هنوز هم روی صحنه‌های آلمان اجرا می‌کند، یک اثر سخیف در تاریخ موسیقی آلمان است. این آهنگ یک قاتل جمعی را پیش‌پا افتاده جلوه می‌دهد – و قربانیانش که حدود ۳۰ میلیون نفر تخمین زده می‌شوند را مسخره می‌کند.
چنگیز خان در کنار قصابانی مانند آدولف هیتلر، ژوزف استالین، مائو تسه‌تونگ و پل پوت، جزو قاتلان دسته‌جمعی تاریخ جهان محسوب می‌شود. با این حال در آلمان تقریباً کسی نمی‌داند که این ستمگر قرون وسطایی و جانشینانش چه جنایاتی علیه بشریت مرتکب شده‌اند. در حالیکه «تاتارها» همان‌طور که در آن زمان به آنها جنگجویان شرقی می‌گفتند، ردپاهای زیادی در اروپا بر جای گذاشتند. اندکی مانده بود که آنها حتی محلی را که بعدها پایتخت آلمان شد، زیر سم اسبان بگیرند: که منظور از آن شهر برلین است.

به مناسبت هشتصدمین سالگرد درگذشت خان، «ماتیاس وِمْهوف» (Matthias Wemhoff)، باستان‌شناس ایالت برلین، قصد دارد این خلأ دانشی را پر کند. اواخر ماه می، کتاب جدیدش با عنوان «چنگیز خان – فرمانروای بی‌کرانگی» (Dschingis Khan – der Fürst des Unermesslichen) منتشر می‌شود. در پاییز نیز نمایشگاه «چنگیز خان و جهان مغول‌ها» در گالری جیمز سایمون (James-Simon-Galerie) در برلین افتتاح می‌شود. در این نمایشگاه تعداد زیادی اشیاء ارزشمند به امانت گرفته شده از مغولستان به نمایش درمی‌آید، از جمله اشیایی از آرامگاه‌ها و مقر حکومتی آن زمان، قَراقروم (Karakorum)، که تاکنون هرگز در معرض دید عمومی قرار نگرفته‌اند و برخی از آنها با همکاری باستان‌شناسان بن حفاری شده‌اند.

ومهوف که چندین بار برای آماده‌سازی این نمایشگاه به مغولستان سفر کرده، می‌گوید: «ما می‌خواهیم نشان دهیم که چنگیز خان شخصیتی از یک افسانه یا موسیقی عامیانه و مردم پسند (Schlager) نیست، بلکه یک فرمانروای واقعی بود که بزرگ‌ترین قلمرو خشکی تاریخ را بنیان نهاد.» مردی که بعدها به «چنگیز خان» تبدیل شد – نامی که تقریباً به معنای «فرمانروای اقیانوس‌گونه» (یا جهان‌گشا) ترجمه می‌شود – احتمالاً حدود سال ۱۱۶۰ با نام تِمُوجین (Temüdschin)، به عنوان پسر یک رئیس قبیله به دنیا آمد. وقتی پدرش به قتل رسید، خانواده به وضعیت فقر و فلاکت سقوط کرد و به نوشته‌های تاریخی آن زمان، این نیمه‌یتیم به اسارت یک طایفهٔ رقیب درآمد. پس از فرار از بردگی، این انسان پرجاذبه با نفوذ و تاثیر غیر قابل انکار (کاریزماتیک) و تشنه‌انتقام، مردان بیشتری را گرد خود جمع کرد، آنها را از یک یورش به یورش دیگر رهبری نمود و به قول ومهوف، تبدیل به نوعی «ستاره پاپ قرن سیزدهم» شد. همچنین به دلیل این که یکی از سکونتگاه‌ها را پس از دیگری تصرف می‌کرد، چنان مست قدرت شده بود که به زودی دیگر هیچ رحم و مروتی نمی‌شناخت. گفته می‌شود که جنگجویان او حتی افرادی را که تسلیم او و یارانش می‌شدند، اغلب با یک ضربه شمشیر می‌کشتند. مسافران گزارش می‌دادند که سال‌ها پس از قتل‌عام‌ها، هنوز در میدان‌های نبرد کوه‌هایی از جمجمه پیدا می‌کردند.

سپاهیان تِمُوجین و قلمرو نفوذ او به سرعتی رشد کردند که تنها از اسکندر کبیر مشابه آن را سراغ داریم. سرانجام، عمدتاً به لطف کماندارانش، تِمُوجین موفق شد همه قبایل مغول را مطیع خود سازد. در سال ۱۲۰۶، شاهزادگان اقوام کوچ‌نشین استپ او را به عنوان «چنگیز خان» منصوب کردند و سپس او به احتمال زیاد با بزرگ‌ترین سواره نظام تمام دوران به راه افتاد و امپراتوری عظیم همسایه یعنی چین و مناطق امروزی ازبکستان و ترکمنستان را به وحشت انداخت.

بسیاری از مورد حمله قرارگرفتگان سرسختانه مقاومت می‌کردند. اما همان طور که در اسناد قدیمی می‌توان خواند، مغول‌ها همواره روش های خشونت آمیز و سنگدلانه تازه‌ای ابداع می‌کردند تا دشمنانشان را مغلوب کنند.

برای مثال، گفته می‌شود که آنها پرندگان سوزان را به داخل شهرها می‌رانده‌اند و مسیر رودخانه‌ها را منحرف می‌کردند تا دشمنان را با آتش‌سوزی‌ها و سیلاب‌ها تضعیف کنند. وقتی مغول‌ها موفق می‌شدند دیوارهای شهر را بشکنند، بسیاری از ساکنان – اعم از مرد و زن – کشته می‌شدند و زنان مورد تجاوز قرار می‌گرفتند؛ اسنادی که از آن دوره باقی مانده اند نیز بارها چنین صحنه‌هایی را توصیف کرده‌اند. گفته می‌شود که در جریان محاصره پکن، ۶۰٬۰۰۰ زن برای فرار از شکنجه، خود را از بالای دیوارهای شهر به پایین پرت کردند. این که آیا تمام داستان‌هایی که دربارهٔ این جنگجویان استپی نوشته شده درست هستند یا نه، میان مورخان محل بحث است. اما به احتمال زیاد چنگیز خان و مردانش از این که تا چه حد دیگران را از کارهای خود می‌ترساندند، خشنود بودند.

مغولستان امروزی که مساحت آن تقریباً چهارونیم برابر آلمان است، چه از نظر داخلی و چه خارجی، یکی از آرام‌ترین کشورهای آسیا به شمار می‌رود. این کشور که بین چین و روسیه (دو کشور اقتدارگرا) قرار گرفته، خود یک دموکراسی پایدار با سیستم چندحزبی و آزادی بیان است. از این جهت، چندان مناسب به نظر نمی‌رسد که چنگیز خان در آنجا تا حد زیادی بدون نقد و مانند یک نیمه‌ایزد پرستش شود. یک فرودگاه، هتل‌ها و برندهای ودکا به نام او نامگذاری شده‌اند، چهره‌اش روی اسکناس‌ها دیده می‌شود. موزهٔ ملی ای وجود دارد که به او اختصاص یافته و ده‌ها مجسمه و یادبود از او ساخته شده است. بزرگ‌ترین آنها در شرق پایتخت، اولانباتور (Ulaanbaatar)، قرار دارد. این مجسمه فولادی ضدزنگ با نگاهی تند و خشن که در سال ۲۰۰۸ رونمایی شد، بلندترین سواره نظام جهان است.

مجسمه چنگیز خان در شرق اولان‌باتور

اما این شور و اشتیاق نسبت به مردی که این همه مرگ و بدبختی به بار آورد، از کجا می‌آید؟ ومهوف آن را قبل از هر چیز به این دلیل توضیح می‌دهد که مغولستان تا زمان فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، یکی از کشورهای اقمار شوروی بود که باید هر چه دولت مسکو می‌خواست انجام می‌داد. پس از سال ۱۹۹۰، این کشور به دنبال نمادها و روایت‌هایی فراتر از سوسیالیسم گشت – و چنگیز خان را یافت: این قاتل دسته‌جمعی به «بنیان‌گذار کشور» تبدیل شد و جنایات او تا حد زیادی نادیده گرفته شد. یا اینکه آنها به عنوان یک شر ضروری تعبیر شدند، زیرا این مرد حداقل توانسته بود قبایل مغول را متحد کند. از آن زمان تاکنون، در درجه اول بر این نکات تأکید می‌شود که چنگیز خان آزادی مذهبی را تضمین کرد، تجارت را رونق بخشید و یک خط نوشتاری را معرفی نمود، هرچند خودش بی‌سواد بود.

ومهوف، باستان‌شناس ایالتی برلین، می‌گوید که ایدهٔ برگزاری یک نمایشگاه در برلین از همان ابتدا مورد حمایت سیاستمداران و اهالی فرهنگ در مغولستان بوده است؛ هیچ‌کس هرگز در برنامه‌های او دخالت نکرده است. رئیس‌جمهور مغولستان، اوخناگین خورلسوخ (Uchnaagiin Chürelsüch)، اعلام کرده است که برای مراسم افتتاحیه در ۲۱ اکتبر (۳۰ مهر) سفر خواهد کرد. او مانند همه بازدیدکنندگان، ابتدا با پرده‌های بزرگ ویدئویی که کمانداران سواره را نشان می‌دهند مواجه خواهد شد.

چنگیز خان حدوداً ۷۰ ساله بود که احتمالاً در سال ۱۲۲۷ درگذشت. احتمال دارد که طاعون او را از پا درآورده باشد، یا شاید هم بر اثر افتادن از اسب مرده باشد – که برای یک کوچ‌نشین سوارکار پایانی نسبتاً ناپسند محسوب می‌شد. اما قدرت در دستان خاندان بزرگش باقی ماند: از آن پس، پسران و نوه‌ها رهبری این قلمرو پهناور را بر عهده گرفتند و با جنگجویانشان به سوی غرب و اروپا لشکرکشی کردند. این لشکرکشی‌ها خسارات عظیمی به مغول‌ها وارد کرد، اما این موضوع وارثان خان را از نقشه‌های فتح خود بازنداشت. سپاهیان باتو (Batu)، یکی از نوادگان چنگیز خان، از سال ۱۲۴۰ به بعد، از جمله به کی‌اف ، لوبلین و وروتسواف (برسلاو) تاختند؛ در مجارستان نیز شهرها و روستاهای بی‌شماری را ویران کردند و گفته می‌شود تقریباً نیمی از جمعیت را کشتند.

در اروپا شایعاتی پیچیده بود: که آنهایی که از شرق می‌تازند و ظاهراً در میدان نبرد شکست‌ناپذیرند، اصلاً انسان نیستند. که این مردان با چشم‌های بادامی و موهای بافته شده، موجوداتی جهنمی هستند. مگر نه اینکه واژهٔ «تاتار» (Tataren) شباهت عجیبی به «تارتاروس» (Tartaros) دارد؟ تارتاروس در اساطیریونانی ژرفای پرتگاه دوزخ است که موجودات و گناهکاران به‌ویژه شرور در آن سکونت دارند. این نظریه چنان رایج بود که در آن زمان در اروپا، از «تاتارها» (که نام واقعی مغول‌ها بود) واژهٔ «تارتارها» (Tartaren) با «ر» اضافه (مثل تارتاروس) ساخته شد.

در حقیقت، برتری آن‌ها در میدان نبرد دلایل دنیوی داشت. مغول‌ها به روشی می‌جنگیدند که برای اروپاییان ناشناخته بود. گفته می‌شود که جنگجویان با کمان‌های کوتاه خود از روی اسب، تا دوازده تیر در دقیقه شلیک می‌کردند و اغلب از فاصله ۳۰۰ متری به هدف می‌زدند. آنها از نبرد تن به تن پرهیز می‌کردند؛ فرار را شبیه‌سازی می‌کردند، سپس ناگهان برمی‌گشتند و مانند گاوچران‌هایی که گله گاومیش را گرد می‌آورند، دشمنانشان را محاصره می‌کردند. آنها عروسک‌هایی را به اسب‌ها می‌بستند تا تعداد مهاجمان بیشتر به نظر برسد. و در هر فصلی از سال، حتی در عمق زمستان، حمله می‌کردند.

در آوریل۱۲۴۱، مغول‌ها در نبرد لِگنیتسا (در لهستان امروزی) (Liegnitz) – در فاصله فقط حدود ۲۸۰ کیلومتری، یعنی حدوداً سه روز راهپیمایی، از برلین – ارتشی متشکل از شوالیه‌های آلمانی و لهستانی را شکست دادند. مردم آنجا و دیگر نقاط، مراسم دعا و نیایش برگزار می‌کردند. به هر دلیلی که بود، «تارتارها» به سمت جنوب، به سوی مجارستان، عقب نشستند.

ومهوف می‌گوید: «به نظر می‌رسد برلین طعمهٔ آسانی می‌بود.» شاید امروز چنین شهری وجود نمی داشت، زیرا با آن جمعیت حدوداً ۲۰۰۰ نفری، هرگز از هجوم جنگجویان استپی بهبود نمی‌یافت.

همانطور که مطالعه‌ای با مشارکت مؤسسه ماکس پلانک برای هواشناسی در هامبورگ نشان می‌دهد، کشتار عظیم مردم توسط ایل مغول در طول قرن سیزدهم بر آب و هوای جهان نیز تأثیر گذاشت. در آسیا و اروپا به تدریج افرادی که بتوانند مزارع و کشتزارها را آباد کنند، کم شدند و در پهنه‌های وسیعی از زمین‌ها، دوباره جنگل رویید. به این ترتیب صدها میلیون تن دی‌اکسید کربن جذب شد و گرمایش زمین مهار گردید. ومهوف می‌گوید: «حتی مرگ سیاه (همان اپیدمی مرگبار طاعون در میانه قرن چهاردهم) نیز به اندازهٔ حملات مغول‌ها تأثیرات تعیین‌کننده‌ای بر اقلیم نداشت.»

اینکه چرا باتو خان و مردانش در اوایل سال ۱۲۴۲ تقریباً با عجله اردوگاه‌های خود را در مجارستان و جاهای دیگر اروپا ترک کردند، میان مورخان محل اختلاف است. احتمالاً مرگ قاآن قدرتمندتر، اوگتای (پسر و جانشین چنگیز) (Ögedei) بود که باتو را به سمت وطن راند؛ شاید هم باتو می‌خواست در جانشینی او حرفی برای گفتن داشته باشد. آنچه مسلم است این که مغول‌ها از آن زمان به بعد دیگر تهدید جدی برای سایر ملل نبودند. اگرچه آنها در اواخر قرن سیزدهم بار دیگر به سوی اروپای غربی لشکرکشی کردند، اما این بار موفقیتی کسب نکردند. اروپاییان از اولین هجوم مغول درس گرفته بودند و بسیار مقاوم‌تر شده بودند.

باستان‌شناس ایالتی می‌گوید آنچه باقی مانده، آهنگ «هو، ها! هو، ها!» است؛ این آهنگ موسیقی عامه‌پسند (Schlager) هنوز هم در خود مغولستان بسیار اجرا می‌شود. او می‌گوید در سفرهایش در میان استپ، این آهنگ را بارها در رویدادهای مختلف شنیده است. البته ودکایی که در این ترانه از آن یاد می شود ، هیچ نقشی در زندگی روزمرهٔ جنگجویان نداشت. چنگیز خان شیر تخمیر شدهٔ مادیان می‌نوشید – که تا امروز هم یک نوشیدنی ملی معمول در آن کشور است.

نویسنده مقاله: گویدو کلاینهوبرت
(Guido Kleinhubbert)
اشپیگل: 22/5/26

جایگاه اقتصاد ایران در منطقه کجاست؟

يكشنبه ۱۷ خرداد ۱۴۰۵ - Sunday 7 June 2026

ايران امروز

| درباره ايران امروز | تماس با ايران امروز |

| صفحه نخست | خبر و گزارش | سياست | انديشه | فرهنگ و ادبيات | زندگی | محیط زیست | RSS |

iran-emrooz.net | Fri, 29.05.2026, 20:33