آمریکا به عربستان اجازه غنی‌سازی اورانیوم می‌دهد

دیوید ای. سنگر، ادوارد وونگ و ویلیام جی. براد
نیویورک تایمز / ۲۱ ژوئیه ۲۰۲۶

به گفته مقام‌های آمریکایی، دولت دونالد ترامپ قصد دارد روز چهارشنبه اعلام کند که به یک توافق گسترده هسته‌ای با عربستان سعودی دست یافته است؛ توافقی که می‌تواند در نهایت به این کشور اجازه دهد سوخت مورد نیاز راکتورهای هسته‌ای خود را به‌طور داخلی غنی‌سازی کند.

این توافق با هدف تقویت پیوندهای ایالات متحده با دولت عربستان در شرایطی طراحی شده که جنگ با ایران به روابط دو کشور فشار وارد کرده است. به گفته مقام‌ها، دولت ترامپ برآورد می‌کند این توافق میلیاردها دلار درآمد برای صنعت هسته‌ای آمریکا به همراه خواهد داشت؛ از جمله برای شرکت وستینگهاوس که طراح بسیاری از راکتورهای فروخته‌شده در خارج از کشور است.

دو مقام آمریکایی که به دلیل حساسیت‌های دیپلماتیک نخواستند نامشان فاش شود، گفتند دولت ترامپ قصد دارد این توافق را روز چهارشنبه به‌طور رسمی با عربستان امضا و اعلام کند و اندکی بعد جزئیات آن را در اختیار کنگره قرار دهد.

هرچند این توافق احتمالاً از حمایت بسیاری از جمهوری‌خواهان برخوردار خواهد بود، برخی قانون‌گذاران آمریکایی از هر دو حزب، به همراه مقام‌های اسرائیلی، با چنین طرحی مخالفت کرده‌اند؛ زیرا نگران‌اند عربستان بتواند از یک برنامه هسته‌ای غیرنظامی در نهایت برای توسعه سلاح هسته‌ای استفاده کند.

این توافق سال‌ها در دست بررسی بوده و در دوران دولت بایدن، به‌عنوان بخشی از یک توافق گسترده‌تر در نظر گرفته می‌شد که شامل به‌رسمیت شناختن دیپلماتیک اسرائیل از سوی عربستان نیز بود. اما پس از حملات ۷ اکتبر ۲۰۲۳ حماس به اسرائیل، این چشم‌انداز کمرنگ شد. رئیس‌جمهور ترامپ پیشنهاد همکاری هسته‌ای غیرنظامی میان آمریکا و عربستان را از هرگونه شرط برای به‌رسمیت شناختن اسرائیل توسط عربستان جدا کرد.

این توافق نیازمند بررسی کنگره است که بر اساس قانون انرژی اتمی اختیار دارد با تصویب قطعنامه‌ای آن را رد کند. با این حال، در عمل احتمال می‌رود توافق به تصویب برسد، زیرا کنگره برای لغو ابتکار ترامپ باید اکثریتی کافی برای عبور از وتوی احتمالی او فراهم کند.

با این وجود، انتظار می‌رود بحث‌ها درباره این توافق بسیار داغ باشد. برای نهایی کردن توافق با ولیعهد محمد بن سلمان، رهبر بالفعل ۴۰ ساله عربستان، ترامپ ناگزیر شد با شروطی موافقت کند که ممکن است دسترسی بازرسان بین‌المللی به برخی سایت‌هایی را که احتمال می‌رود مسیر انحراف سوخت به برنامه‌های تسلیحاتی باشند، محدود کند.
همچنین او پذیرفت که پس از انجام یک مطالعه مشترک با عربستان درباره توجیه اقتصادی تولید سوخت هسته‌ای، این کشور ممکن است اجازه یابد در خاک خود اورانیوم را غنی‌سازی کرده یا پلوتونیوم را بازفرآوری کند.

روزنامه وال‌استریت ژورنال شامگاه سه‌شنبه گزارش داد که ترامپ این توافق را تأیید کرده است.

شاهزاده محمد بن سلمان پیش‌تر متعهد شده بود که اگر ایران به سلاح هسته‌ای دست یابد، عربستان نیز چنین خواهد کرد و حتی در یک مصاحبه تأکید کرده بود که «بدون تردید» این کار را انجام می‌دهد.

ایران هدف برنامه هسته‌ای خود را غیرنظامی توصیف کرده است، هرچند پس از خروج ترامپ در سال ۲۰۱۸ از توافق هسته‌ای دوران اوباما، سطح غنی‌سازی اورانیوم را تا نزدیکی درجه تسلیحاتی افزایش داده است. ترامپ در ژوئن ۲۰۲۵ به نیروهای آمریکایی دستور داد به همراه اسرائیل به تأسیسات هسته‌ای ایران حمله کنند و در فوریه سال جاری نیز جنگی را علیه ایران آغاز کرد.

ترامپ و محمد بن سلمان در جریان سفر ولیعهد به کاخ سفید در نوامبر گذشته بر پیشبرد همکاری هسته‌ای غیرنظامی میان دو کشور توافق کردند. از آن زمان، مقام‌های آمریکایی و سعودی درباره این طرح در حال مذاکره بوده‌اند. نیویورک تایمز اوایل همین ماه گزارش داد، طرفین در بهار و تابستان امسال در حال نهایی کردن جزئیات بوده و قصد داشتند به‌زودی آن را با کنگره در میان بگذارند.

این توافق شامل دو نامه جانبی محرمانه نیز هست که با عربستان تنظیم شده‌اند. انتظار می‌رود دولت آمریکا استدلال کند این اسناد حاوی اطلاعات تجاری اختصاصی و مسائل حساس امنیت ملی هستند. با این حال، برخی اعضای کنگره ممکن است تا زمان انتشار کامل این نامه‌ها، حاضر به رأی دادن به این توافق نباشند.

«توافق ۱۲۳»

نوع توافقی که دولت ترامپ با عربستان سعودی به آن دست یافته، «توافق ۱۲۳» (با تلفظ ۱-۲-۳) نام دارد و چارچوبی حقوقی و الزام‌آور میان کشورها برای همکاری در حوزه هسته‌ای است. تعهدات این نوع توافق با هدف تضمین عدم اشاعه سلاح‌های هسته‌ای طراحی شده است. ایالات متحده تاکنون ۲۶ توافق از این دست با ۵۱ دولت و همچنین آژانس بین‌المللی انرژی اتمی منعقد کرده است.

امتیازاتی که ترامپ در چارچوب این توافق هسته‌ای به عربستان داده، قابل توجه است. زمانی که ایالات متحده توافق مشابهی با امارات متحده عربی منعقد کرد که در سال ۲۰۰۹ اجرایی شد، شرایط بسیار سخت‌گیرانه‌تری اعمال شده بود. امارات با بازرسی‌های شدید موافقت کرد و «پروتکل الحاقی» با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی امضا کرد. همچنین از حق تولید سوخت هسته‌ای خود صرف‌نظر کرد؛ اقدامی که امکان ایجاد زیرساخت برای تولید سلاح هسته‌ای را از میان می‌برد.

این توافق به «استاندارد طلایی» در عدم اشاعه هسته‌ای معروف شد. با وجود آنکه دولت ترامپ قصد دارد استدلال کند محدودیت‌های دیگری برقرار خواهد بود — از جمله مشارکت‌های مشترک با عربستان که به واشینگتن امکان نظارت نزدیک بر برنامه هسته‌ای این کشور را می‌دهد — اما واقعیت این است که ترامپ از محدودیت‌هایی که در دوران دولت‌های بوش و اوباما مذاکره شده بود، عقب‌نشینی کرده است.

هرچند بخش عمده مذاکرات با امارات در دوران ریاست‌جمهوری جورج دبلیو. بوش انجام شد، این توافق در دوره باراک اوباما نهایی و در سال ۲۰۰۹ اجرایی شد.

در نخستین دوره ریاست‌جمهوری ترامپ، توماس جی. باراک جونیور، تاجر و از جمع‌آورندگان اصلی کمک‌های مالی برای ترامپ، به کاخ سفید پیشنهاد داد شرکت‌های آمریکایی — از جمله شرکت سرمایه‌گذاری خصوصی او — به عربستان در ساخت نیروگاه‌های هسته‌ای کمک کنند. این پیشنهاد تا حدی به دلیل تمایل نداشتن عربستان به پذیرش سیاست‌های عدم اشاعه آمریکا، متوقف شد.

دولت بایدن نیز در چارچوب طرحی که شامل به‌رسمیت شناختن اسرائیل از سوی عربستان بود، با ریاض درباره یک توافق هسته‌ای غیرنظامی مذاکره کرده بود.

به گفته مقام‌های آمریکایی، در آوریل ۲۰۲۵ و اندکی پس از بازگشت ترامپ به قدرت، کریس رایت، وزیر انرژی، در جریان سفر به عربستان، شش ماه پیش از سفر ولیعهد به واشینگتن، این پیشنهاد را با محمد بن سلمان مطرح کرد.

ترامپ و محمد بن سلمان در ماه مه بر سر رویکرد تهاجمی آمریکا در جنگ با ایران دچار اختلاف شدند. ولیعهد از اجازه دادن به ارتش آمریکا برای استفاده از حریم هوایی عربستان در عملیاتی با هدف اسکورت نفتکش‌های تجاری در تنگه هرمز — که عملاً تحت کنترل نیروهای ایران است — خودداری کرد. توافق هسته‌ای غیرنظامی به بهبود و تثبیت دوباره روابط واشینگتن و ریاض کمک می‌کند.

در دوران دولت بایدن، آمریکا و عربستان همچنین درباره یک توافق دفاعی دوجانبه گفت‌وگو می‌کردند؛ بخشی از طرحی گسترده که همکاری هسته‌ای را در ازای به‌رسمیت شناختن اسرائیل از سوی عربستان در بر می‌گرفت. عربستان مدت‌هاست از مقام‌های آمریکایی خواسته است چنین توافقی به تصویب سنا برسد تا رؤسای‌جمهور آینده آمریکا نتوانند به‌راحتی از آن خارج شوند. مقام‌های سعودی چنین توافقی را تا حدی برای بازدارندگی در برابر تهدیدات ایران می‌خواستند.

ترامپ و محمد بن سلمان در دیدار نوامبر گذشته در کاخ سفید بر سر یک چارچوب دفاعی میان دو کشور به تفاهم رسیدند که شامل فروش جنگنده‌های پیشرفته اف-۳۵ به عربستان نیز می‌شد. با این حال، این توافق به سطح یک معاهده رسمی که برای تصویب به سنا ارائه شود، نرسید.

در جریان جنگ ایران در سال جاری، عربستان برای دفاع هوایی در برابر پرتابه‌های ایرانی به ایالات متحده متکی بوده تا موشک‌های رهگیر در اختیارش قرار دهد. با این حال، مقام‌های سعودی نسبت به این موضوع نگران‌اند که سیاست‌های آمریکا در خاورمیانه — از جمله شراکت با اسرائیل — ممکن است خطرات را برای عربستان و دیگر کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس افزایش دهد.

تا حدی به همین دلیل، دیپلمات‌های سعودی در تلاش بوده‌اند گفت‌وگوهایی با ایران را حفظ کنند. دو کشور در سال ۲۰۲۳ در توافقی با میانجی‌گری چین، روابط دیپلماتیک خود را عادی‌سازی کردند.