شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ - Saturday 21 November 2026
ايران امروز
iran-emrooz.net | Sat, 21.11.2026, 14:46

فرهنگ و باورهای پایدار در ایران


مایکل وود

برگردان: علی‌محمد طباطبایی

  مقدمه مترجم: در میان کویرهای سوزان مرکز ایران، درخت سروی کهن ایستاده است؛ درختی که بیش از چهار هزار سال را پشت سر گذاشته و طوفان‌های طبیعت و تاریخ را یک‌یک تاب آورده است. شاید هیچ نمادی بهتر از این سروِ ابرکوه نتواند گوهر تمدن ایران را به تصویر بکشد: تمدنی که نه در زور شمشیر یا انباشت طلا، که در استقامت فرهنگی و توانایی شگفت‌انگیز خود برای «راست ایستادن» در برابر هر طوفانی ریشه دارد.

مایکل وود، مورخ و مستندساز نامدار بریتانیایی، در این نوشتارِ تأمل‌برانگیز، از درخت سروی می‌گوید که از دانه‌ای از ایران در باغِ شمال لندن کاشته است؛ سروی که نه تنها نماد پیوند شخصی او با ایران است، بلکه استعاره‌ای است برای فرهنگی که ریشه‌هایش تا اعماق تاریخِ هندواروپاییِ عصر برنز کشیده شده و شاخه‌هایش تا امروز، با همهٔ فراز و نشیب‌ها، سبز و ایستاده مانده است.

از تخت‌جمشید با نقش‌های سرو بر دیوارهایش، تا آیین‌های سوگواری شیعیان در عاشورا، از اندیشه‌های دوگانه‌گرایِ زرتشت که در ادیان توحیدی ریشه دواند، تا فلسفهٔ غنیِ «جهان خیالی» در عرفان شیعه، و از کشمکش با مدرنیته و استعمار تا انقلاب اسلامی و سال‌های پرتلاطم پس از آن – این مقاله سفری است در عمق تاریخ و باورهای ایران؛ سرزمینی که هر بار که کوشیده‌اند هویتش را از او بگیرند، به فرهنگ کهن خود پناه برده و از آن نیرو گرفته است.

وود با نگاهی هوشمندانه و همدلانه، تناقض‌های ایرانِ امروز را به تصویر می‌کشد: کشوری با کهن‌ترین متون مقدس زندهٔ بشریت و در عین حال، کشوری که زنان و جوانانش درگیر مشکلات بسیار بزرگی هستند. اما در دل این تمامِ رنج‌ها، وود امیدی ریشه‌دار را می‌جوید – امیدی که در استعارهٔ درخت سرو نهفته است: تمدنی که بیش از ۳۵۰۰ سال دوام آورده، به سادگی از میان نمی‌رود.

این مقاله نه روایتی خطی از تاریخ ایران، که مراقبه‌ای است در باب هویت، تاب‌آوری و معنای عمیق «ایرانی بودن»؛ هویتی که از دل اسطوره و شعر و فلسفه می‌جوشد و، مانند سروِ ابرکوه، همچنان در برابر تاریک‌ترین طوفان‌ها سر برافراشته نگه داشته است.

تمدنی که بیش از ۳۵۰۰ سال دوام آورده، از تاب‌آوری فرهنگی عظیمی برخوردار است.

فرهنگ و باورهای پایدار ایران

در انتهای باغمان در شمال لندن، یک درخت سرو (cypress) داریم که از یک بذر یا دانهٔ مخروطی (seed cone) که سال‌ها پیش از ایران آوردم، رشد کرده است. اکنون نزدیک به ۱۰ متر ارتفاع دارد و از نسل یک درخت مقدس معروف در چم (Cham)، روستایی کوچک زرتشتی در مرکز ایران است. وقتی کنارش می‌ایستم و قهوهٔ صبحگاهی‌ام را می‌نوشم، تصور می‌کنم که اکنون دارد خرد خود را با من تقسیم می‌کند، مانند درختان مقدس در بسیاری از اسطوره‌شناسی‌های سراسر جهان.

سرو در فرهنگ پارسی اهمیت و معنای عمیقی دارد که به مدتها پیش از ورود اسلام بازمی‌گردد. تصویر آن همه‌جا بر دیوارهای کاخ باستانی تخت‌جمشید نقش بسته است. هنگامی که شاعر پارسی معشوق خود را توصیف می‌کند، ممکن است او را «به قامت سرو» بخواند و قامت و اندام او را به درختی که در نسیم می‌وزد تشبیه کند. سرو نماد راستی، درستی و استقامت، و حتی نماد زندگی جاویدان دانسته می‌شود. تصویر آن را مسلمانان شیعه نیز در مراسم سوگواری امام حسین (ع) (revered Imam Hussain) در روز عاشورا با خود حمل می‌کنند.

هنوز زرتشتیانی در ایران زندگی می‌کنند. مانند یهودیان، آنها نیز نماینده‌ای در مجلس دارند. دین باستانی آنان که به «گفتار نیک، پندار نیک و کردار نیک» دعوت می‌کند، به ریشه‌های هندواروپایی ایران در عصر برنز بازمی‌گردد. نوشته‌های آنان شاید قدیمی‌ترین متون مقدس زندهٔ بشریت باشند.

خود زرتشت حدود ۱۵۰۰ سال پیش از میلاد در دورترین نقطهٔ شمال شرقی ایران زاده شد و آموزه‌های او بعدها تأثیری عمیق بر یهودیت و مسیحیت گذاشت. دین او آیینی دوگانه‌گرا (dualistic faith) بود که در آن شر در کنار خیر وجود دارد. این اندیشه چنان ریشه‌دار شد که وقتی ایرانیان در قرن هفتم میلادی توسط اعراب مسلمان فتح شدند، در برابر یکتاپرستی خشک عرب‌ها مقاومت کردند و با لجاجت به سنت‌های باستانی خود، دوگانه‌گراییِ کهن، اسطوره‌ها و فرشتگانشان پایبند ماندند، و برداشتی از اسلام را پرورش دادند که منحصراً ایرانی بود.

وقتی ایران در قرن شانزدهم میلادی مذهب تشیع را پذیرفت، این باورهای پیشااسلامی توسط اندیشمندان شیعه در نظامی فلسفی و دینی عظیم و غنی گنجانده شد که هنوز هم پابرجاست. به عنوان مثال، یکی از ویژگی‌های بارز آن، باور به «جهان خیالی» واسطه‌ای بود که از طریق ریاضت‌های روحانی قابل دسترسی است. این جهان بین گیتیِ بیرونی و قابل مشاهده و متافیزیک یکتاپرستی اسلامی قرار دارد و فضای تاریخی، فرهنگی و معنوی بین اسلام ایرانی و عربی را پر می‌کند.

در دورهٔ قاجار در قرن نوزدهم بود که ایران (Persia)، چنان که ما آن را می‌نامیدیم، نخستین تماس واقعی خود را با اندیشه‌های غربی تجربه کرد. مانند همه جا، کشمکش با مدرنیته دشوار بود. بحران مشروطه در سال ۱۹۰۶ و کشف ذخایر عظیم نفت در سال ۱۹۰۸، بریتانیا و سپس آمریکا را به خود جلب کرد. ملی‌سازی صنعت نفت در سال ۱۹۵۱ به سرنگونی دموکراسی ایران دو سال بعد و حکومت سرکوب‌گر شاهِ مورد حمایت غرب انجامید. انقلاب اسلامی در سال ۱۹۷۹ ناشی از خشم فزاینده از ظلم شاه و از دست رفتن استقلال و هویت فرهنگی ایران بود. اما بازگشت آیت‌الله خمینی از تبعید در پاریس هرگز توسط قدرت‌های غربی، به ویژه آمریکا، بخشیده نشد، که در جنگی هشت ساله از صدام حسین عراق در برابر جمهوری اسلامی حمایت کرد و شاید یک میلیون کشته بر جای گذاشت.

پس از ۱۳۵۷، «ولایت فقیه» که از اعتقادات شیعه گرفته شده بود به ایران تحمیل شد و امید به ایران تکثرگرا در هم شکست. خمینی می‌خواست اسلام ایرانی را بین‌المللی کند – یعنی در واقع آن را عربی‌سازی کند. تلاش او برای ممنوع کردن جشن باستانی زرتشتی نوروز نمادین بود؛ حتی از سوی تندروها خواسته‌هایی برای تخریب کاخ تخت‌جمشید مطرح شد. ذهن من به یک روز تابستانی سوزان ۳۰ سال پیش بازمی‌گردد، و یک فالوده ‌فروشیِ در یزد. وقتی صاحبِ مغازه در حال آماده‌سازی یک لیوان فالودهٔ خنک و خوشمزه بود، از او پرسیده شد چرا هیچ تصویری از آیت‌الله‌ها در مغازه‌اش آویزان نیست. پاسخ داد: «من عکس آنها را روی دیوارم نمی‌گذارم. آن عوضی‌ها دارند دین مرا می‌کشند.»

از آن زمان تاکنون، مردم ایران روزگار سختی را تحمل کرده‌اند، به ویژه زنان و جوانان. آنها همچنان تحت حکومت رژیمی خشن و تئوکراتیک هستند که به سوی معترضان خود تیراندازی می‌کند، از سوی آمریکا و اسرائیل بمباران می‌شوند، تحریم و محاصره می‌شوند و اقتصادشان در ویرانی است. هیچ نشانه‌ای نیست که این رنج‌ها به زودی پایان یابند، اما یک چیز قطعی است: تمدنی که بیش از ۳۵۰۰ سال دوام آورده، از تاب‌آوری فرهنگی عظیمی برخوردار است. شعر، ادبیات، فلسفه، هنر و موسیقی پارسی، چنان که عرفای قرون وسطی گفته‌اند، «اقیانوسی بی‌کرانه» است.

معروف‌ترین درخت مقدس ایران، در ابرکوه نزدیک یزد، عمری بیش از ۴۰۰۰ سال تخمین زده شده است. این درخت که یکی از کهن‌ترین درختان روی زمین است، هر طوفان طبیعت و تاریخ را از سر گذرانده است. و شاید تمدنی که هزاران سال دوام آورده، مانند یک سروِ بزرگ، در نهایت همیشه به ریشه‌های خود وفادار بماند؟

—————-
* مایکل وود استاد تاریخ عمومی در دانشگاه منچستر است. او مجری مجموعه‌های متعدد بی‌بی‌سی بوده است. کتاب‌های او شامل داستان چین (The Story of China) (سایمون اند شوستر، ۲۰۲۱) می‌شود. او را در ایکس (توییتر سابق) با نام MichaelWoodMV بیابید.

A civilisation lasting over 3,500 years
possesses huge cultural resilience
IRAN’S ENDURING CULTURE AND BELIEFS
MICHAEL WOOD ON…




نظر شما درباره این مقاله:







 

ايران امروز (نشريه خبری سياسی الکترونیک)
«ايران امروز» از انتشار مقالاتی كه به ديگر سايت‌ها و نشريات نيز ارسال می‌شوند معذور است.
استفاده از مطالب «ايران امروز» تنها با ذكر منبع و نام نويسنده يا مترجم مجاز است.
Iran Emrooz©1998-2026 | editor@iran-emrooz.net