تهران و واشنگتن، یک گام تا توافق و اسرائیل مانع

احمد پورمندی:

در این گفتگو با خانم ماجدی و آقای اعتمادی روی نکات زیر مکث کرده‌ام.

۱- امضای تفاهم‌نامه میان جمهوری اسلامی و دولت ترامپ، گامی مثبت در جهت پایان جنگ و کاهش آلام مردم ایران است و باید آن را به فال نیک گرفت.
۲- سیاست کلان آمریکا کماکان بر خروج تدریجی از خاورمیانه و تمرکز بر آسیای جنوب شرقی استوار است.
۳- برای آنکه منافع راهبردی آمریکا پس از خروج به خطر نیفتد، این کشور می‌کوشد با گسترش و عملیاتی‌کردن پیمان ابراهیم، نقش اصلی در تأمین امنیت خاورمیانه و تضمین منافع خود را به محور ریاض–تل‌آویو–ابوظبی واگذار کند.
۴- جمهوری اسلامی به دنبال ترتیبات امنیتی کاملاً متفاوتی است و با تمام توان در برابر نقشه آمریکا مقاومت می‌کند.
۵- مادامی که این مسئله کلان امنیتی ـ راهبردی به نحوی حل‌وفصل نشود، تقابل دو دولت ادامه خواهد یافت.
۶- با وجود تأثیرات جنگ‌های اخیر، سیاست آمریکا، کشورهای نفتی عرب، چین و روسیه همچنان بر ضعیف نگه‌داشتن جمهوری اسلامی استوار است و تا زمانی که در ایران تحولاتی در جهت‌گیری‌های ضدآمریکایی، اسرائیل‌ستیزانه و بنیادگرایی توسعه‌طلب شیعی رخ ندهد، این سیاست تغییر نخواهد کرد.
۷- تفاهم‌نامه میان دو دولت بر بستر این تصویر راهبردی به امضا می‌رسد و ناگزیر تنها متوجه نیازهای کوتاه‌مدت طرفین است.
۸- محبوبیت ترامپ در آمریکا به زیر ۳۵ درصد رسیده است و افزایش قیمت بنزین از جمله عوامل نارضایتی گسترده آمریکایی‌ها از عملکرد دولت او به شمار می‌رود. به نظر می رسد که مسئله اصلی ترامپ کاهش این نارضایتی‌ها تا زمان برگزاری انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره است. او می‌خواهد زمان بخرد و برای این هدف حاضر است هزینه کند.
۹- ورود تورم نقطه‌به‌نقطه به کانال سه‌رقمی و افزوده‌شدن چند میلیون نفر به خیل بیکاران، در نتیجه از کار افتادن دومینویی واحدهای اقتصادی، جمهوری اسلامی را در تنگنای شدیدی قرار داده است. دستیابی به منابع مالی برای حکومت به مسئله‌ای حیاتی بدل شده است.
۱۰- جوهر اصلی تفاهم‌نامه را می‌توان «پول در برابر زمان» دانست. با لغو محاصره دریایی و گشایش مجدد تنگه هرمز، طرفین به اهداف کوتاه‌مدت خود دست می‌یابند.
۱۱- اسرائیل از آنکه مسائلی نظیر غنی‌سازی، برنامه موشکی و نیروهای نیابتی در پرانتز قرار گیرند، ناراضی است؛ اما به نظر می‌رسد با درک موقعیت ترامپ و خطری که پیروزی دموکرات‌ها در انتخابات میان‌دوره‌ای برای برنامه‌های مشترک نتانیاهو و ترامپ ایجاد می‌کند، حاضر شده است این تفاهم‌نامه را تحمل کند.
۱۲- در جنگ چهل‌روزه، جمهوری اسلامی توانست با رونمایی از راهبردهای جنگی خود و تکیه بر پهپاد و موشک، در برابر راهبرد جنگ پلتفرمی آمریکا موقعیت نظامی خود را تثبیت کند. در عین حال، ضربات سنگینی که به واحدهای اقتصادی کشور وارد شد، بنیه اقتصادی نظام را به شدت تضعیف کرد.
۱۳- مردم و جامعه مدنی ایران در برابر یک سال جنگ و ویرانی، تاب‌آوری چشمگیری از خود نشان دادند. این ظرفیت اما بی‌پایان نیست و جامعه ایرانی به مرز فرسودگی نزدیک شده است.
۱۴- واکنش گروه‌ها و باندهای درون حکومت که با تفاهم‌نامه مخالفت کرده‌اند، یکدست نیست. باندهایی که منافع کلان مالی خود را در ادامه تخاصم با جهان می‌بینند، عوامل نفوذی اسرائیل و نیز بنیادگرایان آخرالزمانی، هر یک با انگیزه‌های متفاوتی به مخالفت برخاسته‌اند.
۱۵- ژنرال‌هایی که اکنون دست بالا را در ساختار قدرت دارند، از قالیباف تا وحیدی، فعلاً توانایی پیشبرد خط تفاهم‌نامه را دارند؛ اما مقاومت باندهای مذکور جدی‌تر از آن است که به‌سادگی مهار شود. مخالفان پایان تخاصم، نیروهایی قدرتمند هستند و از حضور فعال در روند مذاکرات دست نخواهند کشید. حذف آنان از قدرت به هیچ‌وجه آسان نخواهد بود و جمهوری اسلامی ناچار است با این شکاف و بحران ناشی از آن زندگی کند.
بر بستر این شکاف و بحران، مذاکرات ۶۰+N روزه می‌تواند بار دیگر با بن‌بست مواجه شود و اسرائیل و آمریکا مجدداً به گزینه نظامی متوسل شوند. خطر وقوع جنگ سوم همچنان جدی است.
۱۶- کسانی که جنگ را «رهایی‌بخش» می‌دانستند، به دو دسته تقسیم می‌شوند. دسته نخست، هم‌میهنانی هستند که جانشان به لب رسیده بود و امید داشتند جنگ به سرنگونی حکومت بینجامد. آنان صادقانه دچار خطا شدند و باید از بازگشتشان به صفوف ملت استقبال کرد. دسته دوم، محافل قدرت‌طلبی بودند که رضا پهلوی را به دام انداختند. آنان با درخواست‌های مکرر از ترامپ و نتانیاهو برای حمله نظامی به ایران، سرمایه معنوی خاندان پهلوی را بر باد دادند و داغی ماندگار بر کارنامه سیاسی آقای پهلوی نشاندند.
۱۷- سرنوشت جمهوری اسلامی همچنان در هاله‌ای از ابهام قرار دارد. فروپاشی از نوع شوروی، گذار چینی و سرنوشتی مشابه کوبا، تنها گزینه‌های پیش روی جامعه ایرانی نیستند. جامعه مدنی نیرومند و پرتجربه، طبقه متوسط گسترده، بخش خصوصی قابل اعتنا، ده‌ها میلیون شهروند دارای تحصیلات دانشگاهی و یک جامعه سیاسی بزرگ و کارآزموده، ظرفیت‌هایی هستند که می‌توانند یک بحران تعیین‌کننده را در خدمت گذار به دموکراسی مدیریت کنند. به بهانه اختلافات میان نیروهای اپوزیسیون خارج از کشور، ظرفیت‌های بزرگ جامعه ایران را دست‌کم نگیریم. شاید «کنگره آزادی ایران» بتواند طلسم پراکندگی در خارج از کشور را نیز بشکند.