ملی کردن نفت، بر ضد منافع ملی؟

شهرام اتفاق:‌ «ملی شدن صنعت نفت ایران» یک پروژه سیاسی و یک خطای استراتژیک در تاریخ ایران است. درباره اهمیت مسئله نفت نباید دچار خطای زمان‌پریشی شد. در سال ۱۹۰۱ که «ویلیام ناکس دارسی» قرارداد اکتشاف نفت را با حکومت ایران منعقد کرد، سهم نفت از سبد سوخت جهان ۵ درصد بود و هرگز به‌عنوان طلای سیاه شناخته نمی‌شد. آنها پس از هزینه‌های زیاد در سال ۱۹۰۸ موفق به کشف نفت شدند. ایران به‌عنوان مالک منابع باید به‌سمت به‌روز کردن قرارداد و افزایش سهم خود می‌رفت. به‌گفته «سر فرانسیس شپرد» (سفیر وقت انگلیس در ایران) پس از جنجال‌هایی که پیرامون پیش‌نویس قرارداد «گس–گلشائیان» شکل گرفت، شرکت انگلیسی با رزم‌آرا، نخست‌وزیر وقت، توافق کرده بودند که سود قرارداد ۵۰-۵۰ باشد، اما رزم‌آرا در ۱۶ اسفند ۱۳۲۹ از سوی فداییان اسلام، ترور شد و طرح مصدق و جبهه ملی با عنوان «ملی شدن صنعت نفت» به تصویب رسید که با لغو کردن قرارداد دارسی، منجر به غرامت، تحریم‌ها و بحران‌های اقتصادی شد.

کوروش احمدی: اولین تلاش برای ملی کردن صنعت نفت، از سوی خود رضاشاه صورت گرفت. در سال ۱۳۱۲ رضاشاه قرارداد دارسی را در بخاری انداخت و به هیئت دولت دستور لغو امتیازات شرکت انگلیسی را صادر کرد. این دستور بعد از سه‌سال مذاکره تیمورتاش با شرکت انگلیسی بود و آنها به‌هیچ‌عنوان حاضر به تغییر قرارداد نبودند و بنابراین چاره‌ای جز ملی کردن صنعت نفت باقی نمانده بود. آمریکایی‌ها با عربستان قرارداد ۵۰-۵۰ منعقد کرده بودند و مصدق هم دنبال چنین قراردادی برای ایران بود. در سخنرانی‌ای که مصدق در مهر ۱۳۳۰ ایراد کرده، می‌گوید: «اگر انگلیس ۵۰-۵۰ را در همان زمان مجلس پانزدهم قبول می‌کرد، ما هیچ مشکلی با شرکت انگلیسی پیدا نمی‌کردیم.» انگلیس ابدا حاضر به پذیرش ۵۰-۵۰ نشده بود و تنها قبول کرده بود سهم ایران در هر تُن از ۴ شیلینگ، ۶ شیلینگ شود. در تحلیل وقایع تاریخی باید به روند تحولات توجه داشت. در آن دوران، ملی کردن و استعمارزدایی، جریان غالب جهانی بود. این مسئله را نباید به یک پروژه سیاسی یا توطئه تقلیل داد.