زرتشت تاریخی و جهان او / دو

گسست اخلاقی گاهانی

اگر اهمیت تاریخی زرتشت از جهانی که با آن روبه‌رو شد آغاز می‌شود، اصالت واقعی او تنها در زبان خود گاهان آشکار می‌گردد. گاهان صرفاً سرودهایی آیینی نیستند؛ بلکه از کهن‌ترین اسناد برجای‌مانده از یک انقلاب اخلاقی در اندیشه انسانی به‌شمار می‌روند. در آن‌ها با صدایی مواجه می‌شویم که دیگر اقتدار آیینی، سلسله‌مراتب موروثی یا خشونت مقدس را به‌عنوان بنیان بدیهی نظم نمی‌پذیرد. در عوض، زرتشت اصلی نوین را مطرح می‌کند: حقیقت باید آگاهانه برگزیده شود و انسان در قبال این انتخاب مسئول است.

این همان گسست تعیین‌کننده است.

در تمدن‌های پیرامون زرتشت، دین عمدتاً به‌صورت نظامی میانجی‌گر عمل می‌کرد. کاهنان اراده الهی را تفسیر می‌کردند، فرمانروایان تجسم مشروعیت قدسی بودند و مردم عادی در آیین‌هایی مشارکت داشتند که تعادل کیهانی را حفظ می‌کرد. مسئولیت اخلاقی امری جمعی، آیینی و مبتنی بر ساختارهای بیرونی بود. وجدان فردی، به‌عنوان عرصه‌ای مستقل برای داوری، جایگاهی محدود در چنین نظام‌هایی داشت.(۱)

گاهان این الگو را به‌طور بنیادین دگرگون می‌کنند.

زرتشت بارها و بارها مخاطبان خود را به‌عنوان موجوداتی مخاطب قرار می‌دهد که توان اندیشیدن دارند. او آنان را فرا می‌خواند که با گوش‌های خود بشنوند، با ذهنی روشن داوری کنند و میان راه‌های متضاد دست به انتخاب بزنند. این فراخوان به تشخیص اخلاقی آگاهانه، یکی از نخستین تصدیق‌های صریح عاملیت اخلاقی در ادبیات دینی ثبت‌شده است. این امر انسان را از مشارکت‌کننده‌ای منفعل به فاعلی فعال در عرصه اخلاق تبدیل می‌کند.

اهمیت این دگرگونی، به همان اندازه که دینی است، فلسفی نیز هست.

اندیشه زرتشت از این پیش‌فرض آغاز می‌شود که واقعیت دارای ساختاری اخلاقی است. این ساختار در مفهوم «اشه» (Asha) بیان می‌شود. اشه اغلب به «حقیقت»، «نظم درست»، «عدالت» یا «هماهنگی کیهانی» ترجمه شده است، اما هیچ‌یک از این معادل‌ها به‌تنهایی کافی نیستند. اشه اصلی است که به‌واسطه آن واقعیت در صورتِ شایسته خود باقی می‌ماند. اشه حقیقت است، نه صرفاً به‌عنوان گزاره، بلکه به‌عنوان درستیِ هستی‌شناختی. عدالت است، نه صرفاً به‌عنوان قانون، بلکه به‌عنوان نظمِ درستِ خودِ هستی.(۲)

بنابراین زیستن بر پایه اشه صرفاً به معنای اطاعت از فرمان‌ها نیست؛ بلکه به معنای هم‌ساز کردن اندیشه، گفتار و کردار با ساختار حقیقت‌مند واقعیت است.

در برابر اشه، «دروغ» یا «دروج» (Druj) قرار دارد.

دروج صرفاً گفتار نادرست نیست؛ بلکه تحریف در عمیق‌ترین معنای آن است. دروج نیرویی فعال است که به‌واسطه آن حقیقت خمیده، پنهان و فاسد می‌شود. در چارچوب اندیشه زرتشت، نادرستی صرفاً خطایی تصادفی نیست، بلکه نیرویی اخلاقی است که هم وجدان فردی و هم زندگی جمعی را از ریخت می‌اندازد.

این تقابل میان اشه و دروج، چشم‌انداز اخلاقی کاملاً تازه‌ای پدید می‌آورد.

نظام‌های دینی پیشین اغلب جهان را به دوگانه‌هایی چون مقدس و نامقدس، پاک و ناپاک، فرمان‌بردار و نافرمان تقسیم می‌کردند. زرتشت محور داوری را تغییر می‌دهد. تمایز بنیادی اکنون میان حقیقت و تحریف است. مسئله اخلاقی دیگر صرفاً ناپاکی آیینی نیست، بلکه گرایش انسان به هم‌سویی با دروغ است؛ خواه از طریق فریب، حرص، خشونت یا سوءاستفاده از قدرت.

این امر اخلاق را درونی و وجودی می‌کند.

آنچه اهمیت دارد دیگر تنها این نیست که چه آیینی انجام می‌دهید، بلکه این است که آیا درست انتخاب کرده‌اید یا نه.

گاهان بارها به این کنشِ انتخاب بازمی‌گردند. انسان‌ها در میان گزینه‌ها قرار دارند. آنان باید تمییز دهند، داوری کنند و تعهد بورزند. بارِ زندگی اخلاقی به درون منتقل می‌شود. مسئولیت را نمی‌توان به‌طور کامل به کاهنان، فرمانروایان یا سنت‌های موروثی واگذار کرد.

از این منظر، زرتشت یکی از نخستین فلسفه‌های آزادی را بنیان می‌گذارد.

آزادی در اینجا به معنای رها بودن از هر قید و بند یا پیروی از امیال نامحدود نیست؛ بلکه به معنای توانایی هم‌سو کردن آگاهانه خود با حقیقت است. انتخاب معنا پیدا می‌کند، زیرا واقعیت ساختاری اخلاقی دارد. آزادی انسان دقیقاً از آن‌رو شأن و منزلت می‌یابد که با پیامد همراه است.

این امر پیامدهای عمیقی برای ماهیت اقتدار دارد.

اگر حقیقت از طریق وجدان تشخیص داده شود، نه اینکه صرفاً از جایگاه و مقام تضمین گردد، در آن صورت سلسله‌مراتب موروثی مشروعیت مطلق خود را از دست می‌دهد. کاهنان دیگر صرفاً به‌دلیل منصب‌شان مفسران بی‌چون‌وچرای حقیقت نیستند. فرمانروایان نیز صرفاً به‌دلیل در اختیار داشتن قدرت، موجه شمرده نمی‌شوند. اقتدار باید در برابر حقیقت پاسخ‌گو باشد.

این اصل، به‌گونه‌ای آرام اما بنیادین، سلطه قدسی‌شده را تضعیف می‌کند.

زرتشت رهبری، نهاد کاهنی یا حکومت را برنمی‌اندازد؛ آنچه او تغییر می‌دهد، معیاری است که این نهادها بر اساس آن سنجیده می‌شوند. قدرت دیگر به‌خودی‌خود توجیه‌گر نیست، بلکه مشروط به معیارهای اخلاقی می‌شود.

در اینجا می‌توان نخستین بذرهای نوعی سیاست را دید که نه بر نیروی مقدس، بلکه بر مشروعیت اخلاقی استوار است.

در همین نقطه است که «مِهر» (Mehr) به‌عنوان مکملی ضروری برای «اشه» (Asha) آغاز به ظهور می‌کند.

هرچند مفهوم مهر در اندیشه اخلاقی و اجتماعیِ بعدی ایران به‌طور کامل‌تر بسط می‌یابد، ریشه‌های آن از پیش در چشم‌انداز گاهانی نهفته است. اگر اشه حقیقت را به‌عنوان ساختار درست واقعیت تعریف می‌کند، مهر پیوند رابطه‌ای‌ای را تعریف می‌کند که از طریق آن انسان‌ها این حقیقت را به‌صورت مشترک زیست می‌کنند. هیچ جامعه‌ای نمی‌تواند تنها بر حقیقت به‌عنوان یک امر انتزاعی پایدار بماند؛ حقیقت باید در قالب اعتماد، پیمان، کنش متقابل و تعهد متقابل تجسم یابد.

از این‌رو، مهر بیان اجتماعی اشه است.
بدون اشه، جامعه جهت اخلاقی خود را از دست می‌دهد.
و بدون مهر، جامعه انسجام خود را از دست می‌دهد.

این دو در کنار هم، معماری دوگانه‌ای از تمدن می‌سازند: حقیقت به‌مثابه نظم، و پیمان به‌مثابه پیوند.

این هم‌نشینی، زرتشت را به‌روشنی از هم نظام‌های کاهنیِ آیینی در میان‌رودان و هم از نظام‌های جنگاور-قدسیِ جهان ایلیِ اوراسیا متمایز می‌کند. در آن نظام‌ها، نظم غالباً از طریق ترس، قربانی و اجبار سلسله‌مراتبی حفظ می‌شد. اما در چشم‌انداز زرتشت، نظم پایدار وابسته به آگاهی راستین و روابط مبتنی بر اعتماد است.

پیامدهای سیاسی این دیدگاه بسیار گسترده است.
جامعه‌ای که بر ترس بنا شده باشد، به اجبار مداوم نیاز دارد.
اما جامعه‌ای که بر حقیقت و پیمان استوار است، به مشارکت اخلاقی نیازمند است.

این تمایز شاید توضیح دهد که چرا میراث زرتشت فراتر از الهیات رفته و به ژرف‌ترین لایه‌های دستور زبان تمدن ایرانی راه یافته است. آموزه او صرفاً یک آموزه رستگاری نیست، بلکه انسان‌شناسی تازه‌ای از زندگی سیاسی عرضه می‌کند: انسان‌ها تنها زمانی قابل اعتماد می‌شوند که به عاملان اخلاقیِ مسئول تبدیل شوند.

این بینش، یک آستانه تمدنی را رقم می‌زند.

همین آستانه بود که بعدها امکان ظهور صورت‌های امپراتوری ایرانی را فراهم کرد؛ صورت‌هایی که در آن‌ها مشروعیت می‌توانست نه به‌عنوان سلطه عریان، بلکه به‌مثابه سرپرستیِ مبتنی بر عدالت فهم شود. سنتز امپراتوری هخامنشی، به‌ویژه در دوران کوروش بزرگ، بدون این انقلاب اخلاقی پیشین به‌طور کامل قابل درک نیست.

با این حال، گسست گاهانی صرفاً پدیده‌ای تاریخی نیست.

طنین فلسفی آن بسیار فراتر از ایران باستان امتداد می‌یابد. تأکید زرتشت بر اینکه هر فرد باید حقیقت را انتخاب کند، پیشاپیش سنت‌هایی را نوید می‌دهد که در آن‌ها وجدان، درون‌مندی و مسئولیت به محور بدل می‌شوند. می‌توان پژواک‌هایی — هرچند نه خطوط انتقال مستقیم — در خودمهاری رواقی، در تصمیم درونی کی‌یرکگور، و در بارِ آزادی نزد سارتر یافت. این شباهت‌ها را نباید به ادعای تأثیرگذاری مستقیم اغراق‌آمیز تبدیل کرد، اما نشان می‌دهند مسئله‌ای که زرتشت با شفافیتی کم‌نظیر طرح کرد، تا چه اندازه جهان‌شمول و ماندگار است.

انسان چگونه می‌تواند در جهانی که با فریب، خشونت و قدرت‌های ناپایدار ساختار یافته است، به‌راستی زندگی کند؟

این پرسش همچنان مدرن است، زیرا همیشگی است.

عظمت گاهان دقیقاً در همین‌جاست. آن‌ها صرفاً پاسخ‌هایی برای جهانی از دست‌رفته ارائه نمی‌دهند، بلکه شکلی از استدلال اخلاقی را بنیان می‌گذارند که در آن حقیقت نه یک میراث موروثی، بلکه تعهدی زیسته است.

این همان گسست ماندگار زرتشت است.

در بخش بعدی این پژوهش، از این انقلاب اخلاقی به سوی معماری سازنده‌ای که از آن برمی‌خیزد حرکت خواهیم کرد: هفت ستون اشه و مهر، که از خلال آن‌ها بینش اخلاقی زرتشت به چشم‌اندازی کامل از نظم انسانی و سیاسی بدل می‌شود.

بخش نخست: زرتشت تاریخی و جهان او / یک

———————
پانویس‌ها
۱. مری بویس، زرتشتیان: باورها و آیین‌های دینی آنان (لندن: راتلج، ۱۹۷۹)، صص. ۱۷–۳۱.
۲. استنلی اینسلر، گاهان زرتشت (لیدن: بریل، ۱۹۷۵)، صص. ۲۳–۴۱.
۳. هلموت هومباخ، گاهان زرتشت و دیگر متون اوستایی کهن، جلد ۱ (هایدلبرگ: وینتر، ۱۹۹۱)، صص. ۵۸–۷۴.
۴. پرودس اُکتور اسکِیِرو، «زرتشت و زرتشتی‌گری»، در راهنمای وایلی-بلک‌ول درباره زرتشتی‌گری، به‌کوشش مایکل اشتاوسبرگ و یوهان ووِواینا (آکسفورد: وایلی بلک‌ول، ۲۰۱۵)، صص. ۴۵–۶۲.

● دکتر کمال آذری، پژوهشگر در حوزه اندیشه سیاسی، حکمرانی مشارکتی و ریشه‌های فرهنگی و تاریخی نظام‌های اجتماعی است. فعالیت‌های او بر پیوند میان سنت‌های فکری ایرانی و مفاهیم معاصر حکمرانی و جامعه متمرکز است.