ایران در محاصره «ابربحران» آبی

استان البرز با جمعیتی فشرده و منابع آبی محدود، اکنون در خط مقدم یکی از جدی‌ترین بحران‌های محیط‌زیستی کشور قرار گرفته است: فرونشست بی‌سابقهٔ زمین، وابستگی شدید به آب‌های زیرزمینی، برداشت بیش‌ازحد از آبخوان‌ها و ناترازی مصرف. داده‌های رسمی نشان می‌دهد بخش‌هایی از کرج و نظرآباد با نرخ‌هایی می‌نشینند که در بسیاری از کشورها «وضعیت فوق‌بحرانی» تلقی می‌شود.

به گزارش خبرنگار ایلنا؛ البرز استانی کوچک اما استراتژیک است؛ جایی که فشار جمعیت، توسعه شهری بدون ملاحظه و مصرف بالای آب، آن را به یکی از حساس‌ترین نقاط کشور تبدیل کرده است. زیر پای شهرها و دشت‌های البرز هر سال بیشتر می‌نشیند و کارشناسان هشدار می‌دهند که این روند برگشت‌ناپذیر است، اگر مدیریت آب تغییر نکند.

بر اساس گزارش‌های رسانه‌ای معتبر به نقل از سازمان نقشه‌برداری کشور، نرخ فرونشست در مهرشهر کرج به ۲۶ سانتی‌متر در سال رسیده است؛ عددی که در بسیاری از کشورها یک «فاجعه مهندسی و محیط‌زیستی» محسوب می‌شود. نظرآباد با ۱۶ سانتی‌متر در سال و شهرک صنعتی سپهر با ۲۲ سانتی‌متر در سال نیز در رده نقاط بحرانی قرار دارند.

میزان فرونشست‌های ایجاد شده در استان البرز، نشانه واضحی از فشار بر آبخوان‌های زیرزمینی است؛ آبخوان‌هایی که سال‌هاست بیش از توان تجدیدشان برداشت می‌شوند. هر سانتی‌متر نشست، آینه‌ای از چاهی است که عمیق‌تر شده یا زمین را بیش از ظرفیتش بار داده‌ایم.

شفافیت نیز یکی از چالش‌های اصلی مدیریت آب است. مردم و خبرنگاران به‌ندرت به داده‌های دقیق افت سطح آبخوان‌ها، میزان برداشت چاه‌های مجاز و غیرمجاز، و روند مصرف در بخش‌های مختلف دسترسی دارند. همین نبود شفافیت باعث می‌شود نگرانی‌ها درباره آینده آبی، بیشتر شود.

زمین زیر پای مردم می‌نشیند، چاه‌ها عمیق‌تر می‌شوند

یکی از کارشناسان حوزه محیط زیست در گفت‌وگو با ایلنا اظهار کرد: بر اساس اطلاعات رسمی شرکت آب و فاضلاب البرز، امروز منبع اصلی آب شرب استان، چاه‌های عمیق و آب زیرزمینی است و تنها ۳۰ درصد آب از رودخانه‌های کرج و طالقان تامین می‌شود. این یعنی فشار اصلی تأمین آب روی سفره‌هایی است که هم‌اکنون در شرایط بحرانی قرار دارند.

وی افزود: وضعیت مصرف نیز تصویر بهتری نشان نمی‌دهد. طبق گزارش رسمی همین شرکت، نصف مشترکان استان در دسته «پرمصرف‌ها» قرار دارند و ۶ درصد حتی «سه برابر الگوی مصرف» آب دریافت می‌کنند. به‌طور میانگین، هر شهروند البرزی ۱۰۰ لیتر بیشتر از استاندارد ملی آب مصرف می‌کند؛ عددی که در کنار خشکسالی و کاهش منابع سطحی، آینده استان را تهدید می‌کند.

این کارشناس گفت: در حوزه زیرساخت نیز شرایط دوگانه است؛ از یک‌سو مسئولان می‌گویند طی دو سال گذشته ۱۳۰ کیلومتر از شبکه فرسوده بازسازی شده، اما از سوی دیگر هنوز آمار مشخصی از کل شبکه فرسوده استان و درصد تکمیل بازسازی وجود ندارد. هدررفت آب، همچنان یکی از نقاط خاکستری مدیریت آب در البرز است. از سوی دیگر، صنایع بزرگ و شهرک‌های صنعتی در نظرآباد، هشتگرد و کرج سهم قابل‌توجهی از منابع آب زیرزمینی را مصرف می‌کنند؛ آن هم در شرایطی که استفاده گسترده از پساب تصفیه‌شده هنوز به یک الزام سراسری تبدیل نشده است. شکاف میان سیاست‌گذاری و اجرا، در این بخش بیش از جاهای دیگر دیده می‌شود.

وی اضافه کرد: در کنار صنعت، کشاورزی نیز در برخی نقاط همچنان با الگوهای آب‌بَر اداره می‌شود. تغییر الگوی کشت و کنترل برداشت از چاه‌های کشاورزی از برنامه‌های قدیمی و مکرر بوده است.

فرونشست؛ میراث شوم برداشت‌های غیرمجاز

داود نجفیان مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای البرز در گفت‌وگو با ایلنا ضمن تأکید بر اینکه تداوم برداشت‌های بی‌رویه از سفره‌های زیرزمینی، کشور را وارد مرحله «ابربحران» کرده است، گفت: تا زمانی که برداشت از آبخوان‌ها کاهش نیابد و مشارکت عمومی برای حفاظت از منابع آبی شکل نگیرد، بارش‌های نرمال نیز راهگشای این وضعیت نخواهد بود.

نجفیان با تشریح وضعیت بحرانی منابع آب کشور، اظهار کرد: امروز ایران با شرایطی مواجه است که در بسیاری از بخش‌ها دیگر امکان جایگزینی یا جبران اشتباهات گذشته وجود ندارد.

نجفیان با هشدار جدی نسبت به وضعیت سفره‌های زیرزمینی تصریح کرد: تنها در استان البرز حدود یک میلیارد و ۶۰۰ میلیون مترمکعب از ذخایر آب زیرزمینی از دست رفته است که این رقم معادل ۱۰ برابر حجم سد کرج است.

وی افزود: دشت‌های ما بیش از ۵۵ درصد نیازهای آبی را از طریق آبخوان‌ها تأمین می‌کنند؛ این در حالی است که این منابع، تنها سرمایه باقی‌مانده برای نسل‌های آینده است. متأسفانه در برخی مناطق، سطح آب زیرزمینی به حدی کاهش یافته که کشاورزان ناچار به حفر چاه‌های عمیق‌تر با هزینه‌های بسیار سنگین شده‌اند. تا زمانی که این دشت‌ها احیا نشوند و برداشت‌های غیرمجاز متوقف نگردد، حتی تداوم ۱۰ سال بارش نرمال نیز نمی‌تواند خسارت‌های انباشته شده بر پیکره آبخوان‌ها را جبران کند.

توهم «ترسالی» و واقعیتِ مدیریت منابع

مدیرعامل آب منطقه‌ای البرز در واکنش به تصور عمومی مبنی بر بهبود شرایط آبی کشور به واسطه بارش‌های اخیر گفت: مقایسه سال آبی جاری با سال‌های به‌شدت بحرانی گذشته، یک خطای تحلیلی است. ما باید وضعیت را با متوسط بلندمدت مقایسه کنیم. در حالی که کشورهای توسعه‌یافته با مدیریت بهینه، تنها بخش اندکی از ظرفیت آب خود را مصرف می‌کنند، ما در ایران عملاً بیش از ظرفیت تجدیدپذیر (و طبق برخی گزارش‌های زیست‌محیطی تا ۱۲۰ درصد ظرفیت) از منابع آبی برداشت می‌کنیم که این به معنای مصرف سهم نسل‌های آینده است.

شکست «مدیریت سازه‌ای» و ضرورت «سرمایه اجتماعی»

نجفیان با پذیرش نقدها به رویکردهای گذشته اظهار کرد: حقیقت این است که با روش‌های سازه‌ای سنتی، دیگر راه به جایی نخواهیم برد. متأسفانه در دهه‌های اخیر، ما در حکمرانی آب، سرمایه اجتماعی و اعتماد عمومی را از دست داده‌ایم. این شکاف میان دولت و مردم، همان «حلقه مفقوده» در مدیریت منابع آب است.

وی تأکید کرد: اقدامات اجرایی دولت، تنها بخشی از پازل حل بحران است و بخش اصلی، یعنی مدیریت مصرف و حفاظت از منابع، تنها با مشارکت مردم محقق می‌شود. وقتی کشاورزان نسبت به حفر چاه‌های غیرمجاز در مجاورت اراضی خود بی‌تفاوت نباشند، می‌توان به توسعه پایدار امیدوار بود.

نقش تعیین‌کننده رسانه‌ها در عبور از «شرایط جنگی» آب

مدیرعامل آب منطقه‌ای البرز با اشاره به کاهش هشت میلیون مترمکعبی مصرف آب در البرز و تهران در سال ۱۴۰۳، این موضوع را نشان‌دهنده ظرفیت بالای صرفه‌جویی مردمی دانست و به ایلنا گفت: ما در شرایطی مشابه «شرایط جنگی» در بخش آب به سر می‌بریم. امیدواریم با عبور از این فضای بحرانی و تقویت همدلی ملی، اقدامات اساسی برای مدیریت پایدار منابع آب کشور اجرایی شود.

وی همچنین بر ضرورت توسعه استفاده از پساب تصفیه‌شده در بخش کشاورزی و اجرای طرح‌های تغذیه مصنوعی در مسیر رودخانه‌های کرج و کردان به عنوان راهکارهای عملیاتی برای تقویت آبخوان‌ها تأکید کرد.

گزارش: معصومه امین‌زاده