«کنگره آزادی»، رویدادی خشنودکننده
مرتضی ملک
برگزاری نشست دوروزه «کنگره آزادی» رویدادی خوب و خشنودکننده بود. من بهدلیل بیماری نتوانستم همه گفتوگوها، سخنرانیها و فعلوانفعالات درونی کنگره را دنبال کنم، اما همانقدر که از بحثهای پنلها، برخی سخنرانیها و فضای عمومی قابل درک بود، میشد چیرگی فرهنگ سیاسی دموکراتیک، رواداری و حس مشترکِ جستوجوی راهی برای حل معضل مزمنِ پراکندگی نیروهای دموکراتیک و ضرورت پایان دادن به این وضعیت اسفناک را احساس کرد.
کنگره از این منظر، در یک قاب بسته، سیمایی ایدهآل از یک اپوزیسیون دموکراتیک ترسیم میکرد. اپوزیسیون ایران در چنین قابهایی — سالنهای مناسب و تدارکدیده — همواره خوش درخشیده و در حد استانداردهای مدرن ظاهر شده است. مشکل اصلی اما بیرون از این قاب است؛ آنجا که میخواهیم به برنامهها و همان ارزشهای مشترک، جامه عمل بپوشانیم. تعهد و تلاش ما برای حفظ پلورالیسم و رواداری در عرصه عمل و در جریان سیاستورزی به محک خواهد خورد.
متأسفانه، تجربههای مشابه در همین ابعاد بزرگ و امیدوارکننده — نشانههای کاملاً قانعکنندهای از موفقیت نشان ندادهاند. با این حال، این به آن معنا نیست که این تلاش نیز ناگزیر به همان سرنوشت دچار خواهد شد. این کوششی تکرارشونده است، همچون کار سیزیف، تا سرانجام به نتیجه برسد. بیتردید، در پی هر دور تلاش تازه، تجربهها و دستاوردهای ارزشمندی برای رسیدن به مقصد مطلوب انباشته میشود.
جریانهای جمهوریخواه که از مبتکران و پیشگامان چنین پروژههایی بودهاند، اگرچه نتوانستند یک نهاد متحدکننده و سقف مشترک ایجاد کنند، اما در سطحی پایینتر، همکاریهای منظم خود را ادامه دادهاند.
شکلگیری این کنگره در شرایطی صورت میگیرد که جامعه ایران در کلیت خود — و طبعاً اپوزیسیون — درگیر سه رویداد بزرگ و در عین حال منفی است: سرکوب خونین قیام دیماه، جنگ خارجی ویرانگر، و ، عروج نیرومند جریان سلطنتطلبی که بهدلیل داشتن گرایشهای قوی انحصارطلبانه و خشونتگرا، تمام گرایشهای افراطی در درون اپوزیسیون را فعال کرده است.
این سه عامل منفی، سطح و کیفیت سیاست را بهشدت تنزل دادهاند. انقلابی که زمانی در گفتمان عمومی قرار بود بر شانههای مقاومت مدنی پیش رود، در تفسیر جدید به پناهگاهها عقبنشینی کرده تا از اتاق جنگ فرمان بگیرد. جنبشهای مدنی و صنفی نیز، بیش از ساختمانها و رؤیاهای مردم، زیر بمبارانها از نفس افتادهاند. اپوزیسیون نیز بر سر ماهیت و نقش این جنگ، به دو اردوگاه متضاد تقسیم شده است: برای یک سو، کارکرد جنگ ادامه همان سرکوب خونین دیماه است؛ و برای گروهی دیگر، راهی برای تداوم آن قیام.
خروج از چنین گرداب فروبرندهای کار آسانی نیست و از عهده هیچ گروهی بهتنهایی برنمیآید. همانگونه که یک فرآیند عینی این وضعیت را پدید آورده، ادامه مسیر نیز در همان بستر عینی خود رقم خواهد خورد. تأثیر نیروهای اپوزیسیون محدود به حوزه خودشان است و لزوماً سیاست کلان را تعیین نمیکند. با این حال، در همین محدوده نیز، شکلگیری احزاب و ائتلافهای دموکراتیک و میانهرو که بتوانند از شدت این قطببندی تنشزا بکاهند، امری مثبت و ضروری است.
اگر «کنگره آزادی» بتواند به ایجاد چنین نهادی کمک کند، گامی مهم در جهت خشونت زدایی از فضای سیاسی و تقویت سلامت سیاسی اپوزیسیون و مهار افراطگرایی خواهد بود.
اما موفقیت چنین پروژههایی تنها به رفتار دموکراتیک و روادارانه اعضا محدود نمیشود. تشکلهای حزبی نیازمند «فونکسیونر» (کادرهای حرفهای) هستند. بدون نیروهای حرفهای، کار عملی نیز پیش نخواهد رفت. حزب آماتور، چیزی فراتر از یک محفل نیست؛ و با محفل و انجمن نمیتوان در سطح سیاست بزرگ , عمل کرد یا در قامت یک اپوزیسیون جدی ظاهر شد.
اتحاد جمهوریخواهان صرفاً به این دلیل دچار مشکل زوال نشد که دموکراتیک یا روادار نبود؛ اختلافات سیاسی مهمی وجود داشت، اما مهمتر از آن، فقدان یک رهبری حرفهای و کارآمد بود. بدنهای گسترده اما کمتحرک، بدون سازماندهی مؤثر. در غیاب رهبری و کادر حرفهای، عمل انباشته نمیشود، سیاست بازخورد نمیگیرد، بسیج اجتماعی شکل نمیگیرد و جذب نسل جوان تقریباً ناممکن میشود.
البته احزابی که ناگهان از دل یک جنبش اجتماعی بزرگ زاده میشوند، وضعیتی متفاوت دارند. اما احزابی که از دل کنفرانسها و گردهمایی مجموعهای از انجمنها و فعالان شکل میگیرند، ناگزیر به یک هسته قدرتمند رهبری حرفهای، همراه با شبکهای از مشاوران، نیاز دارند تا بتوانند مسیر را بهدرستی پیش ببرند.
فیسبوک نویسنده
