جمعه ۱۱ اسفند ۱۴۰۲ - Friday 1 March 2024
ايران امروز
iran-emrooz.net | Mon, 06.12.2021, 17:30

تلاش اروپا برای کاهش تاثیرات انسانی ‏تحریم‌های ایران


حسین آرین

اتحادیه اروپا و مشکلات کاهش تاثیرات انسانی ‏تحریم‌ها علیه ایران

تحریم از منظر حقوق بین‌الملل ابزاری است جهت اعمال فشار و محدودیت‌ها ‏در زمینه‌های اقتصادی، مالی، دیپلوماتیک و نظامی بر کشور‌ها به منظور ‏تعدیل یا تغییر رفتار آنها. در بسیاری موارد، از این ابزار برای تحقق منافع ‏یک جانبه بهره گرفته می‌شود و عموماً کشورهای قدرتمند به آن روی می‌آورند. ‏اما اعمال تحریم‌ها در سایه منشور سازمان ملل از سوی شورای امنیت یک ‏اقدام جمعی است و لذا مشروعیت و کارایی بهتری دارد.

در این راستا، به تازگی “موسسه بین‌المللی پژوهش‌های صلح استکهلم” در ‏سوئد، موسوم به “سیپری”، در یک گزارش تحلیلی ۳۶ صفحه‌ای، با تمرکز ‏به تحریم‌های اتحادیه اروپا علیه ایران، به تکثّر، تنوع و هم‌افزایی تحریم‌های بین‌المللی علیه ایران و پیچیدگی‌های آنها، تاثیرات انسانی این تحریم‌ها، مکانیزم‌های بکار گرفته شده برای سبک کردن تاثیرات تحریم‌ها بر ‏مردم، کارایی تحریم‌های اتحادیه اروپا علیه ایران، و در نهایت به آینده این ‏تحریم‌ها پرداخته است. ‏

چکیده گزارش سیپری را در زیر می‌خوانید.‏

تنّوع و تکثّر تحریم‌ها علیه ایران

تحریم‌های آمریکا ‏

‏ در سطح جهانی، ایران یکی از کشورهایی است که سنگین‌ترین تحریم‌ها ‏علیه آن به مورد اجرا در آمده است. تحریم‌های یک جانبه آمریکا پس از ‏وقوع انقلاب ۱۳۵۷ شکل گرفت. از آن زمان تا به حال، رشته‌هایی از ‏تحریم‌های هم افزا، بعد از آشکار شدن برنامه هسته‌ای ایران در سال ‏‏۲۰۰۲ تا رسیدن به توافقنامه برجام و بالاخره تجدید تحریم‌ها در چهار ‏چوب “فشار حداکثری” دولت ترامپ پس از خروج از برجام، علیه ایران ‏اعمال شده است.

‏ تحریم‌های یک جانبه و متنوع آمریکا در پرتو” قانون منع اشاعه تسلیحات ‏ایران و عراق” در سال ۱۹۹۲، ” قانون تحریم علیه ایران و لیبی” درسال ‏‏۱۹۹۶، و “قانون جامع تحریم‌ها، پاسخگویی و عدم سرمایه گذاری در ‏ایران ” در سال ۲۰۱۰ و” قانون مقابله با دشمنان آمریکا از طریق تحریم‌ها” موسوم به “قانون کاتسا” در سال ۲۰۱۷، و همچنین تاثیرات تحریم‌های ثانویه آمریکا در ارتباط با نقض حقوق بشر، حمایت از گروههای ‏تروریستی، فعالیت‌های هسته‌ای، و برنامه موشکی ایران، وضع گردیدند.‏

‏ ترکیب وهم افزایی این تحریم‌ها با پدید آوردن یک فضای تحریمی بسیار ‏پیچیده در ایران، تاثیرات فوق العاده‌ای بر کشور و مردم ایران گذاشته است. ‏به طوری که ارتباط و اتصال مولّفه‌های این تاثیرات به تحریم‌های خاص، ‏کاری بس دشوار و حتی غیر ممکن است.‏

‏ جو بایدن که در ژانویه ۲۰۲۱ به کاخ سفید راه یافت، بارها تمایل دولت‌اش ‏را برای برگشتن به برجام اعلام کرده است ولی رشته گفت و گو‌های ‏برجامی که از ماه مه ۲۰۲۱ در ژنو برگزار شد راه به جایی نبرد و آینده ‏روشنی برای به نتیجه رسیدن گفت و گوها، در صورت از سرگیری، وجود ‏ندارد. در مجموع، تحریم‌های آمریکا علیه ایران تا حد زیادی به قوّت خود ‏باقی است.‏

با اینهمه، به رغم پیچیدگی‌های فضای تحریم علیه ایران، شناخت مولّفه‌ها ‏تاثیرات تحریم‌ها و نحوه اعمال آنها ضروری است. اپیدمی کووید-۱۹ توجه ‏بسیاری را به تاثیرات انسانی تحریم‌ها در سطح دنیا از جمله به ایران، ‏معطوف کرده است.

تحریم‌های گسترده و پیچیده علیه ایران، به ویژه تحریم‌های ثانویه یا ‏فرامرزی آمریکا، به توانایی مقامهای ایرانی و سازمانهای بشردوستانه برای ‏کمک رسانی، تهیه دارو و لوازم پزشکی برای مبارزه با کووید-۱۹ تاثیر ‏داشته است.‏

تحریم‌های سازمان ملل
‏ ‏
تحریم‌های سازمان ملل علیه ایران متعاقب گزارش آژانس بین‌المللی انرژی ‏اتمی مبنی بر زیر پا گذاشتن پادمان (سیستم بازرسی و تایید استفاده صلح آمیز ‏از مواد هسته‌ای، بخشی از ” پیمان منع گسترش سلاحهای هسته ای” یا “اِن ‏پی تی”)، از سال ۲۰۰۶ آغاز شد. ارجاع پرونده هسته‌ای ایران به شورای ‏امنیت حدود نه ماه پس از انتخاب احمدی‌نژاد به عنوان رئیس جمهور(سال ‏‏۱۳۸۴) صورت گرفت.‏

‏ در مجموع، شورای امنیت شش قطعنامه علیه ایران صادرکرد: قطعنامه ‏‏۱۶۹۶ (۳۱ ژوئیه ۲۰۰۶)؛ قطعنامه ۱۷۳۷ (۲۲ دسامبر ۲۰۰۶)؛ قطعنامه ‏‏۱۸۰۳ (۳ مارس ۲۰۰۸)؛ قطعنامه ۱۷۴۷ (۲۴ مارس ۲۰۰۷)؛ قطعنامه ‏‏۱۹۲۹ (۹ ژوئن ۲۰۱۰)؛ و قطعنامه ۲۲۳۱ (۲۰ ژوئیه ۲۰۱۵).‏

تحریم‌های شورای امنیت عمدتاً از ۱۶ ژانویه ۲۰۱۶، با به اجرا درآمدن ‏برجام از سوی ایران، برداشته شد ولی تحریم‌ها بر پایه “ضمیمه ب” ‏قطعنامه ۲۲۳۱ ” که درباره تحریم‌های تسلیحاتی و درارتباط با موشکهای ‏بالیستیک بود، پا بر جا ماند.‏

براین اساس، ایران از واردات و صادرات تسلیحات تا اکتبر ۲۰۲۰، منع شده ‏است. در ضمن، بر پایه همین قطعنامه، منع توسعه، آزمایش و پرتاب ‏موشکهای بالیستیک با قابلیت حمل کلاهک هسته‌ای نیز تا اکتبر ۲۰۲۳ ادامه ‏خواهد یافت. به نحوی مشابه، تحریمهای مربوط به توانیهای ایران برای غنی ‏سازی تا اکتبر ۲۰۲۵ بر قرار خواهد بود.

در سال ۲۰۲۰، آمریکا با تکیه بر “مکانیزم ماشه” تلاش کرد که تحریم‌های ‏سازمان ملل علیه ایران را احیا کند ولی به خاطر ترک برجام، راه به جایی ‏نبرد. ‏

تحریم‌ها و سیاست اتحادیه اروپا ‏

بعد از آشکار شدن فعالیت‌های هسته‌ای ایران در سال ۲۰۰۲، کشور‌های ‏بریتانیا، آلمان و فرانسه گفت و گو با ایران را آغاز کردند. هدف این کشور‌ها، درقالب اهداف کلی اتحادیه اروپا، این بود که از طریق دیپلوماسی، جاه ‏طلبی‌های جمهوری اسلامی را درچهار چوب “پیمان منع گسترش سلاحهای ‏هسته ای” مهار کنند و درضمن مانع حمله نظامی اسرائیل وآمریکا به ایران ‏شوند که بارها به آن اشاره کرده بودند.

در سال ۲۰۰۶، در پی تصمیم جمهوری اسلامی به باز گشایی و فعال کردن ‏تاسیسات هسته‌ای ایران و تصویب قطعنامه ۱۶۹۶ شورای امنیت، اتحادیه ‏اروپا ضمن اجرای قطعنامه مذکور، تحریم‌های اضافی و یک جانبه خود علیه ‏ایران را به مورد اجرا گذاشت.

در سال ۲۰۰۷، اتحادیه اروپا، اشخاص حقیقی و حقوقی بیشتری را که در این ‏قطعنامه لحاظ نشده بودند، مشمول تحریم کرد و شمار این افراد تا زمان ‏توافقنامه برجام ادامه داشت.‏

در سال ۲۰۱۰، چرخش مهم و درعین حال بحث انگیزی در سیاست تحریمی ‏اتحادیه اروپا آشکار شد، به این معنی که اتحادیه اروپا با همکاری و ‏هماهنگی با آمریکا، تحریم‌های شدیدی را علیه ایران به اجرا گذاشت. این در ‏حالی بود که دولت اوباما “رویکرد دو گانه” یعنی اعمال همزمان فشار و ‏تحریم علیه ایران را دنبال می‌کرد.

اتحادیه اروپا با گسترش تحریم‌هایش، بخش‌های مالی و ترابری ایران را ‏مشمول تحریم کرد؛ دارایی‌های ایران را مسدود کرد؛ محدودیت‌های سرمایه ‏گذاری را در بخش‌های نفت و گاز بر قرار کرد؛ محدودیت‌های بیشتری را ‏برای صادرات تکنولوژی دو منظوره و قابل استفاده در برنامه موشکی ‏جمهوری اسلامی اعمال کرد؛ و”جامعه جهانی ارتباطات مالی بین بانکی ” ‏موسوم به “سوئیفت” را از همکاری با بانکهای تحت تحریم ایران باز داشت.‏

ممنوعیت خرید نفت از ایران از سوی اتحادیه اروپا، برخی از کشورهای ‏عضو این اتحادیه مانند یونان، اسپانیا و ایتالیا را که مقدار معتنابهی از ‏نیازمندیهای خود را از ایران تامین می‌کردند، دچار مشکلات جدی کرد.

از سال ۲۰۱۱، اتحادیه اروپا تحریم‌های بیشتری را در ارتباط با نقض حقوق ‏بشر به مورد اجرا گذاشت، از جمله منع سفر برخی از افراد حقیقی جمهوری ‏اسلامی به اروپا و انسداد دارایی‌های اشخاص حقوقی.

در آوریل ۲۰۱۴، اتحادیه اروپا، بر شدت تحریمِ اشخاص حقیقی افزود و ‏فرمانده سپاه پاسداران را نیز به خاطر دست داشتن در سرکوبی اعتراضات ‏نوامبر ۲۰۱۹، تحریم کرد.

متعاقب خروج آمریکا از برجام، اتحادیه اروپا تلاشهایی را برای ادامه حیات ‏توافقنامه برجام بخرج داد. در ضمن این اتحادیه تدابیری را تحت نام ‏‏”مقررات انسداد” (بلاکینگ اِستا چی یوت) برای حفاظت شرکتهای اروپایی ‏در مقابل تحریم‌های آمریکا و اینکه این شرکتها نباید از تحریم‌های فرامرزی ‏و ثانویه آمریکا تبعیت کنند، اتخاذ کرد.

با اینهمه، اتحادیه اروپا نتوانست در مقابل فشارهای فزاینده آمریکا تاب بیاورد ‏و شکست خورد. “مقررات انسداد” از اعتبار کافی بر خوردار نبود و مهمتر ‏اینکه شرکتهای اروپایی برای احتراز از تحریم‌های ثانویه آمریکا از ‏همکاری خود داری کردند. همچنین، اتحادیه اروپا در نتیجه فشار آمریکا ‏نتوانست همکاری “سوئیفت” با ایران را احیا کند.

البته این اتحادیه در تلاش برای ادامه حیات برجام، “ابزار حمایت از مبادلات ‏تجاری” موسوم به “اینستِکس” را ابداع کرد که موفقیت چندانی نداشت.‏

‏ به رغم فشار‌های آمریکا و ناکام ماندن ابتکارات اتحادیه اروپا، و همچنین ‏عقب نشینی گام به گام ایران از مفاد برجام، این اتحادیه درب گفت و گو با ‏جمهوری اسلامی را باز نگهداشت و میزبان گفت وگوهای برجامی در ژنو ‏بود که فعلاً قطع شده است.‏

تاثیرات انسانی تحریم‌های بین‌المللی ‏

ایران در وضعیت دشوار اقتصادی قرار دارد که به سبب اثرات اقتصادی ‏تحریم‌ها تشدید شده است. وقوع مخاطرات و بلایای طبیعی از جمله زلزله و ‏سیل در سالهای اخیر، اثرات منفی زیادی بر اقتصاد ایران گذاشته است و لذا ‏ایران به کمک‌های بشردوستانه برای امداد رسانی و رفع نیازمندیهای فوری ‏آسیب دیدگان و ۸۰۰ هزار پناهنده افغان نیاز داشته است.‏

از این رو، لازم است تاثیرات اقتصادی تحریم‌ها، تاثیراتی که پیامد‌های ‏انسانی دارد واغلب اوقات اثرات ثا نویه اجتماعی و زیست محیطی نیزدارد، ‏مد نظر قرار گیرد.

روز ۲۱ مارس ۲۰۲۱، “شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد” در گزارشی ‏به چالش‌های مهم ایران در زمینه‌های اقتصادی، سیاسی و اجتماعی برای ‏مقابله با کووید- ۱۹ پرداخته است.‏

جاوید رحمان، گزارشگر ویژه حقوق بشر سازمان ملل در امورایران، در ‏گزارش خود از تاثیر موانع ناشی از تحریم‌ها بر تلاشهای دولت برای ‏مبارزه با کووید -۱۹ سخن به میان آورده و در عین حال می‌گوید که ‏درمجموع تلاشهای دولت نا کافی بوده است. اضافه بر این، او کاهش تحریم‌ها برای کمک به دولت ایران برای مبارزه با کووید- ۱۹ را توصیه کرده ‏است.‏

تاثیرات منفی تحریم‌ها توام با عوامل دیگری که به انحا مختلف بر بهداشت ‏عمومی، بازار کار، قیمت کالاها اثر گذاشته‌اند، در فضای اپیدمی کووید -‏‏۱۹، صدمه شدیدی به ایران وارده کرده‌اند و “بهداشت عمومی را به لبه ‏پرتگاه” سوق داده‌اند.‏

تحریم‌ها و صادرات نفت
‏ ‏
بخش انرژی ایران که بر اثر تحریم‌های اتحادیه اروپا، سازمان ملل و آمریکا ‏تحت فشار شدید قرار دارد، مهمترین بخش درآمد زای کشور است. بخش نفت ‏حدود ۱۸ در صد تولید ناخالص ملی کشور را تشکیل می‌دهد ضمن اینکه کلیدی‌ترین بخش برای کسب ارز خارجی است.‏

کاهش صادرات نفت و دیگرعوامل، ضمن اینکه باعث انقباض اقتصاد ایران ‏شده، توانایی کشور را برای احیا اقتصادی کاهش داده و در واقع مانعی برای ‏بهبود وضعیت رفاهی و بالا بردن سطح زندگی ایجاد کرده است.‏

با برجام، صادرات نفت ایران تا حدی بهبود یافت ولی با خروج آمریکا از ‏این قرار داد و اعمال فشار‌های حداکثری، صادرات به شدت کاهش یافت.‏

تحریم‌ها و کالا‌های پزشکی ‏
‏ ‏
اثرات اقتصادی تحریم‌ها، توانایی ایران را برای تهیه و پخش دارو با مسایل ‏زیادی مواجه کرد. در حالیکه صنعت داروسازی در ایران توانمند است و می‌تواند تا ۹۰ در صد دارو‌های مورد نیاز را تولید کند ولی اکثر این دارو‌ها، ژنریک هستند. در ایران درمانهای جدید و پیچیده به ویژه برای سرطان با ‏دارو‌های مورد نیاز، به خاطر تحریم‌های اصلی و ثانویه آمریکا با مشکلاتی ‏چند مواجه است. تهیه کالاهای پزشکی از اروپا هم به سبب تحریم‌های ‏اتحادیه اروپا و تحریم‌های ثانویه آمریکا، وضعیتی مشابه دارد.‏

به رغم این مشکلات، روند تهیه و خرید کالاهای پزشکی ایران از اتحادیه ‏اروپا تا سال ۲۰۱۶ سیر صعودی داشت. ولی پس از برجام، به رغم برداشته ‏شدن برخی از تحریم‌ها، بروز فضای عدم اطمینان در جریان کمپین ‏انتخاباتی سال ۲۰۱۶ آمریکا و موضع ترامپ به عنوان نامزد ریاست ‏جمهوری در قبال برجام و سپس کوشش‌های پیگیردولت ترامپ برای تنبیه ‏شرکتهای طرف معامله با ایران، این شرکتها را به پرهیز از ریسک و اجرای ‏مو به موی تحریم‌ها سوق داد.

بعد از سال ۲۰۱۶، حتی با اجرای برجام، صادرات اقلام پزشکی از سوی ‏کشور‌های اتحادیه اروپا به ایران با توجه به انتخاب ترامپ به ریاست ‏جمهوری آمریکا و در پی آن خروج از برجام و اعمال فشار‌های حد اکثری، ‏رو به افول گذاشت. تحریم‌های مالی و بانکی و شرکتهای بیمه هم مزید بر ‏علت شد.

تحریم‌ها و قیمت مواد خوراکی

بی‌ثباتی قیمت مواد خوراکی و یا بالا رفتن آن، جدا از تحریم‌های ‏اقتصادی، می‌تواند وابسته به یک رشته عوامل دیگر نیز باشد.

‏ قیمت کالاهای خوراکی در ایران، تا سال ۲۰۱۸، از ثبات نسبی بر خوردار ‏بود ولی بعد از اعمال فشارهای حداکثری آمریکا، این قیمت‌ها به شدت ‏افزایش یافت. گرچه تحریم‌های اقتصادی بر توان ایران برای واردات کالا ‏اثر گذاشت، ولی سیل‌های ویرانگر به مناطق زراعی ایرات صدمات شدیدی ‏وارد کرد و تولیدات داخلی را کاهش داد و منجر به کمبود مواد غذایی در ‏کشور شد.

تولید کنندگان مواد غذایی در داخل کشور نیز در بالا رفتن قیمت مواد غذایی ‏دست داشتند. برخی از این تولیدکنندگان برای کسب سود بیشتر، مواد تولیدی ‏خود را به جای عرضه به بازار‌های داخلی، به کشور‌های همسایه ایران ‏صادر کردند.‏

قابل توجه اینکه شمار زیادی از واحد‌های بازرگانی رابطه مستقیم ‏وغیرمستقیم با سپاه پاسداران دارند و بر پایه این رابطه، واحد‌های مذکور ‏تمایل بیشتری به بازار‌های پرسود خارجی دارند. ‏

اثرات تحریم‌های اقتصادی بر کمک‌های بشردوستانه

تحریم‌های بین‌المللی علیه ایران، تاثیرات مستقیم و غیر مستقیم بر کمک‌های بشردوستانه سازمانهای بین‌المللی داشته است - سازمانهایی که می‌خواهند ‏در هنگام بروز بلایا امداد رسانی می‌کنند؛ به یاری اداره وضعیت پناهندگان ‏بشتابند؛ و ایران را برای مبارزه با کووید- ۱۹ یاری دهند.‏

در ارتباط با کووید- ۱۹، فراخوان‌های بین المللی، از جمله فراخوان دبیرکل ‏سازمان ملل و کمیساریای عالی حقوق بشر برای برداشتن تحریم‌ها علیه ‏ایران، عمدتاً نادیده گرفته شده‌اند. البته اتحادیه اروپا و برخی دیگر از ‏تحریم کنندگان گفته‌اند که می‌توان استثناهایی را در این مورد قایل شد و به ‏رغم پا بر جا بودن تحریم‌های اصلی و ثانویه آمریکا، پیشنهاد کمک رسانی ‏داده‌اند.‏

در هر صورت، سازمانهای ارائه دهنده کمک‌های بشردوستانه با مشکلات ‏بیشتری باید دست و پنجه نرم کنند، از جمله اجرای مفاد تحریم‌ها، محدودیت ‏درنقل وانتقال کالاها واستفاده ازخدمات مالی و همچنین تجربه تمام ” اثرات ‏هرسناک” تحریم‌ها. شروط اعطا کنندگان کمک‌های مالی در مورد نحوه ‏استفاده از این کمک‌ها و محدودیت‌هایی که دولتهای تحریم کننده ایجاد می‌کنند، از دیگر مشکلات سازمانهای بشردوستانه است.

در همین راستا، تحریم‌های آمریکا، اتحادیه اروپا و سازمان ملل سازمانهای ‏بشر دوستانه را ملزم می‌کند که کمک‌های مالی و اقتصادی آنها نباید به نفع ‏اشخاص حقیقی وحقوقی مشمول تحریم، صرف شود و یا از طرف آنها به ‏تشکیلات دیگری حواله شود. در مورد ایران، سپاه پاسداران از سوی آمریکا ‏یک سازمان تروریستی محسوب می‌شود و شمار زیادی از اعضا آن به سبب ‏نقض حقوق بشر در ایران و دست داشتن در فعالیت‌های هسته‌ای و موشکی ‏تحت تحریم‌اند.‏

مکانیزم‌های تعدیل اثرات انسانی تحریم‌ها
‏ ‏
تحریم‌های اقتصادی عموماً مکانیزم‌هایی را برای تعدیل و کم کردن اثرات ‏آنها در ارتباط با داد و ستد کالا‌های بشر دوستانه در بر دارد.‏

این کالا‌ها در اکثر موارد، مواد غذایی، محصولات کشاورزی، دارو و ‏تجهیزات پزشکی را شامل می‌شود.

با این حال تحریم‌های بین‌المللی علیه ایران بسیار پیچیده است و تحریم‌های ‏ثانویه آمریکا با اثرات فرامرزی شان بانکها و شرکت‌ها را مجبور کرده ‏است که برای دورماندن از تنبیهات سیاسی و مالی این کشور، تحریم‌های ‏آمریکا را به اجرا بگذارند.

در این راستا، اتحادیه اروپا “مقررات انسداد” (بلاکینک استاچیوت) را دارد ‏که باید از تحریم‌های ثانویه آمریکا جلوگیری کند و ” ابزارحمایت ازمبادلات ‏تجاری” یا “اینستکس” سه کشور بریتانیا، فرانسه و آلمان هم در مقابل خروج ‏آمریکا از برجام وضع شده است.

با اینهمه، تحریم‌های ثانویه با ایجاد فضای شک و تردید و عدم قطعیت ‏درباره چگونگی اجرای تحریم‌ها، کارایی مکانیزم‌هایی را که برای تعدیل ‏اثرات انسانی تحریم‌ها ایجاد شده‌اند، به شدت کاهش می‌دهد و استقلال ‏بازرگانی اتحادیه اروپا را زیر سئوال می‌برد. ‏

استثنا‌ها و معافیت‌ها

کمک‌های انسانی در اغلب موارد به خاطر اجابت و رعایت بیش از اندازه ‏تحریم‌ها، به خصوص در مواردی که همه داد و ستد‌ها به تبادلات مالی و ‏پرداخت به دلار ارتباط داشته باشد که اغلب اینگونه است، مشخصات صادر ‏کننده را برای سازمانهای اجرایی آمریکا روشن می‌کند.

‏ استفاده مطمئن از مکانیزم‌های تعدیل تحریم‌ها و معافیت‌ها برای ارائه ‏کمک‌های بشر دوستانه بدون هراس از تنبیهات آمریکا کار مشکلی است. ‏اطمینان از اینکه چه اشخاصی و چه نهاد‌هایی از کمک‌های بشر دوستانه و ‏کمک‌های مالی بهره می‌گیرند، کاری است بس دشوارتر. برای نمونه، این ‏کار در مورد ایران بسیار مشکل است زیرا سپاه پاسداران در همه بخش‌های اقتصادی از جمله بخش‌های کشاورزی و خدمات پزشکی، دست دارد.

‏ اضافه بر این، تفاوتهای زیادی بین کشور‌های عضو اتحادیه اروپا برای ‏استفاده از مکانیزم‌های تعدیل و معافیت‌ها و نحوه پاسخ به در خواستهای ‏کمک، وجود دارد.

رهنمود‌های “کمیسیون اتحادیه اروپا” درباره کمک‌های بشر دوستانه برای ‏مبارزه با اپیدمی کووید- ۱۹ در ایران، صراحت دارد که در ارتباط با تحریم‌های قابلِ اعمالِ اتحادیه اروپا، “نقض تحریم‌های اتحادیه اروپا هیچگونه ‏مسئولیتی را ایجاد نمی‌کند در صورتی که فرد متخلّف اطلاع نداشته باشد و یا ‏هیچ دلیل قابل قبولی برای مشکوک بودن به اینکه اقداماتش ممنوعیت‌ها را ‏نقض می‌کند، وجود ندارد.”‏

‏ با توجه به این رهنمود‌ها، تحریم‌های اتحادیه اروپا نباید در تئوری به ‏اجابت و رعایت بیش از اندازه تحریم‌ها منجرشود. اما در عمل، تجارب ‏سازمانهای ارائه دهنده کمک‌های بشر دوستانه با مشکلات جدی رو به رو ‏هستند که از پیچید گی‌ها و همپوشانی تحریم‌های اتحادیه اروپا، سازمان ملل ‏و آمریکا ناشی می‌شود. حتی پس از برجام و کاهش تحریم‌های اتحادیه ‏اروپا و سازمان ملل، اثرات تحریم‌های ثانویه آمریکا و امکان اعمال تنبیهات سخت از سوی آمریکا، کماکان بر رفتار بازیگران حکمفرما است و این، ‏فرصت‌های پیش آمده از کاهش تحریم‌ها را خنثی می‌کند.

از این رو، استفاده از معافیت‌ها و استثنا‌های در نظر گرفته شده، بسیار ‏محدود است.‏

مکانیزم‌های مالی

با این‌همه، تلاشهایی برای ایجاد مکانیزم‌های ویژه مالی برای دادوستد ‏برخی کالاها و احتراز از اثرات فرامرزی تحریم‌های آمریکا ایجاد شده ‏است.‏

در این رابطه، اتحادیه اروپا، آمریکا و کشور سوئیس ابزارها و ترتیباتی را ‏برای کمک‌رسانی به ایران با توجه به تحریم‌های اعمال شده بوجود آورده‌اند.

‏ یک نمونه آن که پیشتر به آن اشاره شد، “ابزار حمایت از معاملات تجاری” ‏موسوم به “اینستکس” در سال ۲۰۱۹ به وسیله آلمان، فرانسه و بریتانیا است ‏که چندان کارساز نبود.‏

دو چالش عمده برای اجرای عملی کردن “اینستکس” وجود دارد. یکی بی ‏علاقگی در استفاده از این ابزار به خاطر اجابت و رعایت بیش از حد تحریم‌ها به خاطر دوری جستن از تنبیهات تحریم‌های ثانویه آمریکا است که ‏انگیزه شرکتها را برای داد و ستد با ایران از آنها می‌گیرد. چالش دیگر ‏کسری موازنه تجارت بین ایران و اتحادیه اروپا است. صادرات اروپا به ‏مراتب بیش از واردات از ایران است. علاوه بر این، اراده سیاسی در اروپا ‏برای آزاد سازی دارایی‌های بلوکه شده ایران برای پرداخت داد و ستد‌های اقلام لازم برای کمک‌های بشر دوستانه در چهار چوب “اینستکس” وجود ‏ندارد. در مجموع شرکتهای اروپایی مایل به اجرای “مقررات انسداد” اتحادیه ‏اروپا نیستند.

مکانیزم دیگر “توافقنامه تجارت بشر دوستانه سوئیس ” موسوم به “اِس اِچ تی ‏آ” است که در فوریه ۲۰۲۰ به وسیله این کشور برای فروش مواد خوراکی، ‏دارو و تجهیزات و لوازم پزشکی ایجاد شد. برای عملی کردن این مکانیزم، ‏سوئیس مستقیماً با آمریکا وو همچنین مقامهای ایرانی وارد گفت و گو شد و ‏هماهنگی‌های لازم را بعمل آورد.

برای اجرای این توافقنامه، فقط شرکتهای سوئیس مجاز به داد و ستد‌اند و این ‏ارتباطی با کمک‌های سازمانهای ارائه دهنده کمک‌های بشر دوستانه ندارد.‏

اولین معامله در چهار چوب این توافقنامه در ژانویه ۲۰۲۰ صورت گرفت که ‏طی آن دارو‌های ویژه برای بیماران سرطانی و همچنین بیماران با اعضا ‏پیوند شده، به ارزش ۲.۳ میلیون یورو، به ایران ارسال گردید و مجوز ‏پرداخت آنهم صادر گردید.

ولی اثرات اپیدمی کووید- ۱۹ و تغییر ارجحیت‌ها ی شرکتهای سوئیسی برای ‏معامله با پیچیدگی‌های کمتر، اجرای این توافقنامه را کند کرد، گو اینکه ‏وزارت امور اقتصادی سوئیس، پیوستن شرکتهای دیگری را به این توافقنامه، تایید کرده است.‏

افق تحریم‌های اتحادیه اروپا

کارایی تحریم‌ها‏

‏ تحریم‌های اتحادیه اروپا علیه ایران معتبر و تاثیر گذار بوده‌اند زیرا اهرم ‏اقتصادی اتحادیه اروپا همگام با تحریم‌های امریکا و تلاش‌های دیپلوماتیک ‏توام با دادن امیتازاتی در ارتباط با برنامه غنی سازی ایران، در نهایت به ‏شکل گیری برجام و پذیرفتن آن از سوی تهران منتهی شد.

پیشنهاد برداشتن برخی از تحریم‌ها ی اروپا به عنوان یک ابزار چانه زنی، ‏موضع کشور‌های بریتانیا، آلمان، فرانسه و نماینده اتحادیه اروپا را در ‏مذاکراتی که به برجام منجر شد، تقویت کرد. تحریم‌های اتحادیه اروپا که ‏هدفمند، شدید و سنجیده بود، توام با تحریم‌های آمریکا هزینه سنگینی را به ‏ایران تحمیل کرد.

تحریم نفت ایران در سال ۲۰۱۲ از سوی اتحادیه اروپا صدمات مهمی را به ‏اقتصاد ایران وارد کرد و واردات نفت اروپا از ایران به کمترین میزان ممکنه ‏رسید. قطع ارتباط ایران با “سوئیفت” در سال ۲۰۱۲ هم فشار بر ایران را ‏بیش از پیش تشدید کرد.

تحریم‌ها کماکان نقش مهمی را درمذاکرات برای احیا برجام و برگرداندن ‏همه طرفهای دخیل در این توافقنامه بازی می‌کند.‏

به رغم این، خروج آمریکا از برجام نشان داد که پیشنهاد مشوِّق‌های ‏اقتصادی اروپا به ایران در سایه تحریم‌های ثانویه آمریکا و فشار حداکثری آن تا حد زیادی رنگ باخته است. این تجربه همچنین روشن کرد که اتحادیه ‏اروپا در مقابل فشار‌های اقتصادی آمریکا آسیب پذیر است. ‏

برخی از تحریم‌ها به ویژه تحریم‌های نفتی، در کنار تحریم‌های مالی ‏تاثیرات فوق العاده‌ای بر مردم ایران گذاشته است و تحریم‌های ثانویه آمریکا ‏هم این تاثیرات را تشدید کرده است.‏

به رغم تاثیر گذاری تحریم‌های اتحادیه اروپا برگفت وگوهای هسته‌ای با ‏ایران، پیامد‌های انسانی تحریم‌ها که حیاتی‌اند، باید در انتخاب تحریم‌های اقتصادی مد نظر قرار گیرند. باید با دقت تمام به اینگونه مسایل و پیامد‌های آنها توجه کرد زیرا اتحادیه اروپا بر آن است که رویکرد اصولی در ‏اتخاذ تحریم‌های اقتصادی داشته باشد و تاثیرات انسانی آنها را تا حد ممکن ‏به حداقل برساند.

قضیه ایران به خوبی نشان داد که اتحادیه اروپا تا چه حد به سیاست‌های ‏آمریکا وابسته است و تا چه میزان، اثرات تحریم‌های اقتصادی می‌تواند ‏سنگین باشد وقتی که تحریم‌های آمریکا و اتحادیه اروپا هماهنگ شود و با ‏هم به اجرا در آید، همانگونه که بین سالهای ۲۰۱۰ و ۲۰۱۳ به نمایش ‏گذاشته شد و این در حالی بود که روابط آمریکا و اروپا در زمان ریاست ‏جمهوری ترامپ به سردی گراییده بود.‏

اما با روی کار آمدن جو بایدن، فرصتی برای اتحادیه اروپا فراهم شده است ‏که با آمریکا روابط مستحکم تری داشته باشد.‏

بر پایه نتایج نشست سران کشور‌های اتحادیه اروپا و آمریکا در ژوئن ‏‏۲۰۲۱، آمریکا و اروپا باید همکاریهای خود را در زمینه بکار گیری تحریم‌ها برای محقق کردن اهداف سیاست خارجی و امنیتی شان تقویت کنند و از ‏نتایج نامطلوب احتمالی برای منافع آمریکا و اتحادیه اروپا دوری جویند.‏

آینده سیاست تحریمی اتحادیه اروپا علیه ایران

در ارتباط با تحریم‌های اتحادیه اروپا، اهمیت دارد که در آینده انتظاراتِ ‏معطوف به تحریم‌ها و روابط اقتصادی اتحادیه اروپا با ایران مدیریت شود ‏و کاملاً واضح باشد، به ویژه بعد ازمتابعت و اجرای دوباره مفاد برجام از ‏سوی ایران و آمریکا.‏

در حالیکه مذاکرات غیر مستقیم را می‌توان یک نشانه مثبت تلقی کرد، وضعیت ‏شکننده است و لازم است اتحادیه اروپا با تجدید تلاش‌هایش، اجرایی شدن ‏‏”اینستکس” را تسریع کند. گرچه تجربه بدست آمده از اعمال تحریم‌های ‏ثانویه آمریکا نشان می‌دهد که توان اتحادیه اروپا برای کاستن و کم رنگ ‏کردن تاثیرات انسانی تحریم‌ها محدود است.‏

به نمایش گذاشتن یک سیاست کارساز از سوی اتحادیه اروپا در قبال ایران، ‏به عواملی مانند تلاشهای ملموس برای ارائه کمک‌های بشر دوستانه، به ‏ویژه کمک برای مبارزه با اپیدمی کووید- ۱۹ و ادامه تعامل و گفت و گو با ‏ایران بستگی دارد.‏

‏ با اینهمه، باید گفت که حصول موفقیت در گفت و گو‌ها برای برگشت به ‏اجرای کامل برجام حتمی نیست. شکست گفت و گو‌ها از احتمالاتی است که ‏اتحادیه اروپا برای رو به رو شدن با آن باید آمادگی داشته باشد.‏

تحریم‌ها که کماکان نقش اساسی برای محدود کردن برنامه موشکی و ‏رعایت حقوق بشر درایران دارند، لازم است پا بر جا بمانند و لاجرم به داد و ‏ستد و روابط اقتصادی آینده بین اتحادیه اروپا و ایران تاثیر خواهند داشت. ‏

تمرکزاخیر اتحادیه اروپا به تحریم‌های مربوط به نقض حقوق بشر در ایران ‏که نهاد و اشخاص بیشتری را در بر گرفت، در حالیکه همزمان گفت و گو‌های برجامی ادامه داشت، نشانه تداوم پیچیدگی‌های وضعیت است.‏

معهذا، تحریم فقط یکی از ابزار‌های اتحادیه اروپا است که تا به حال از آن ‏استفاده شده است. لازم است اتحادیه اروپا تحریم‌ها را به موازات دیگر ‏ابزار‌ها و با همکاری دیگر شرکای بین‌المللی بکار گیرد، همانگونه که در ‏ارتباط با برنامه هسته‌ای ایران بکارگرفته است.‏

اینکه اثرات تحریم‌های اعمال شده، ایران را مجبور کند که به بازبینی برنامه‌های هسته‌ای و موشکی و موضوع حقوق بشر در ایران بنشیند، معلوم نیست. ‏در حالیکه تحریم‌ها حامل پیام مهمی به ایران است و تا حدی فعالیت‌های ‏آن را محدود می‌کند، ولی لازم است که تحریم‌ها به درستی به اجرا در آید و ‏توام با دیالوگ باشند و تا آینده قابل پیش بینی ادامه یابند. ‏

پایان



نظر شما درباره این مقاله:









 

ايران امروز (نشريه خبری سياسی الکترونیک)
«ايران امروز» از انتشار مقالاتی كه به ديگر سايت‌ها و نشريات نيز ارسال می‌شوند معذور است.
استفاده از مطالب «ايران امروز» تنها با ذكر منبع و نام نويسنده يا مترجم مجاز است.
Iran Emrooz©1998-2024