جمعه ۱ مرداد ۱۴۰۰ - Friday 23 July 2021
ايران امروز
iran-emrooz.net | Mon, 12.07.2021, 18:29

اصلاح‌طلبی، تحول‌خواهی یا گذار مسالمت‌آمیز؟


حمید فرخنده


اگر سه اصل مبارزه غیرخشونت‌آمیز، مخالفت با هرگونه دخالت خارجی و حفظ تمامی تمامیت ارضی کشور را مبنای توافق برای فعالیت‌های سیاسی نیروهای دموکراسی‌خواه ایران بدانیم طیف بزرگی از نیروهای سیاسی ایران در این ظرف یا تعریف می‌گنجند. در این طیف از نیروهایی که نظام را اصلاح‌پذیر می‌دانند تا جریان‌های سیاسی که نظام جمهوری اسلامی را اصلاح‌پذیر نمی‌دانند و تحول‌خواه یا طرفدار گذار مسالمت‌آمیز هستند، جای می‌گیرند.

از منظر اصلاح‌طلبی، اصلاح‌پذیر بودن یا نبودن یک نظام سیاسی منوط به خواست یا عزم نظام‌های اقتدارگرا نیست، بلکه چنین تحولی محصول توازن قوا بین نیروهای مختلف در جامعه است. همچنین هم تحول‌خواهان و هم طرفداران گذار مسالمت‌آمیز در این نکته مهم با اصلاح‌طلبان متفق‌القولند که تحولات دموکراسی‌خواهانه‌ای که خواستار آن هستند باید توسط توازن قوا در سطح جامعه ایران و با حضور و فشار مردم و جامعه مدنی صورت گیرد. تفاوت اصلاح‌طلبان با دو گروه دیگر علیرغم راهبردهای جداگانه‌ای که برای خود ترسیم یا توصیف می‌کنند، عملا در تاکتیک‌ها و ادبیات سیاسی آنهاست. اگر اصلاح‌طلبان هم با مردم و نهادهای جامعه مدنی سخن می‌گویند و هم به حکومت انذار می‌دهند، دو گروه دیگر چون از تحول در حکومت قطع امید کرده‌اند، روی سخن‌شان با مردم و جامعه مدنی است. اما مگر نهایتا نتیجه حضور و فشار مردمی وادار کردن حکومت به تحول و تغییر سیاسی نیست؟

اگر توازن قوا به نفع مردم چنان تغییر کرده باشد که آنها بتوانند بدون استفاده از خشونت حکومت را به گونه‌ای عقب برانند که به تحولات سیاسی در ساختار قدرت تن دردهد و حتی زمانی به برگزاری انتخابات آزاد و کنار رفتن مسالمت‌آمیز تن دهد، اتفاقی بسیار مهم و گامی اصلی در جهت تحقق حاکمیت مردم و استقرار دمکراسی در کشور برداشته شده است. اما رسیدن به چنین توازن قوایی و به چنین روزی که بتوان حاکمان نظام جمهوری اسلامی با ساختار فعلی را چنین متمدنانه به عقب راند، طبیعتا یک‌شبه یا چند روزه اتفاق نمی‌افتد. خود تحول‌خواهان یا گذارطلبان نیز حتما اذعان دارند این تحول یا گذار مهم طی یک فرایند و در یک بازه زمانی طولانی صورت می‌گیرد. سوال مهم اما اینجاست که حکومتی که به چنین میزانی از عقب‌نشینی در برابر فشار مردم برسد قبل از رسیدن به ایستگاه پایانی قدرت، از دوراهی‌ها و ایستگاه‌های دیگری نیز عبور کرده است. اگر تحول‌خواهی یا گذار مسالمت‌آمیز ممکن باشد اصلاحات به طریق اولی ممکن است. برعکس اگر حکومت تن به اصلاحات حداقلی ندهد، به تحول ساختاری یا گذار مسالمت‌آمیز نیز به طریق اولی تن درنخواهد داد. هیچ نیروی اقتدارطلب یا هیچ مستبدی نیست که وقتی خواست‌ها، نارضایتی‌ها یا اعتراضات مردم را ببیند برای حداقل حفظ بخشی از قدرت خود هم که شده به مصالحه با مخالفان سیاسی تن ندهد. از طرف دیگر هیچ نظام دیکتاتوری یا هیچ مستبدی اگر راه فرار یا مصالحه‌ای پیش روی خود نبیند، قدرت را داوطلبانه و بدون خشونت به دموکراسی خواهان تحویل نمی‌دهد.

رژیم شاه نیز در فاصله یک سال سرنوشت‌ساز، از بهمن ۵۶ تا بهمن ۵۷، یعنی از شروع تظاهرات ضد حکومتی در تبریز تا سقوط نظام سلطنتی، هرچند دیرهنگام به اصلاحات سیاسی مختلفی دست زد. اما مردم و گفتمان انقلابی آن زمان که گفتمان اکثریت نیروهای سیاسی یا گفتمان مسلط بود به چیزی کمتر از سقوط نظام پادشاهی و در هم کوبیدن ماشین دولتی نظام مستقر راضی نبودند. هنگامی که در تابستان ۵۷ برای پاسخ دادن به خواست‌های‌ صنفی و اعتصاباتی که در ادارات و کارخانه‌ها از سوی اصناف مختلف صورت می‌گرفت، دولت شریف امامی روی کار آمد، آن دولت به اکثر خواست‌های صنفی از جمله افزایش حقوق اعتصاب کنندگان نیز پاسخ مثبت می‌داد. شاه اصلاحات را شروع کرده بود مردم و‌ گروه‌های سیاسی مرجع و عمده شخصیت‌های سیاسی آن دوران اما به اصلاحات راضی نبودند و سرنگونی نظام را می‌خواستند. برخی دیگر از اصلاحات کوچک و بزرگی که صورت گرفت عبارت بودند از: بازگشت مجدد از تاریخ شاهنشاهی به تاریخ شمسی،‌ اعلام اینکه “صدای انقلاب شما را شنیدم” از سوی شاه در آبان ۵۷ و هنگام تشکیل دولت نظامی ازهاری، بازداشت امیرعباس هویدا و بسیاری از وزرای کابینه‌های پیشین برای مبارزه با فساد و تخلف‌های صورت گرفته، آزادی زندانیان سیاسی و نهایتا نخست‌وزیری شاپور بختیار، وعده بازگشت به قانون اساسی مشروطه و خروج شاه از کشور.

نظام شاه در برابر فشار مردم اصلاح‌پذیر شده بود یا حاضر شده بود به اصلاحات ساختاری تن دردهد، مردم و رهبران فکری‌شان اما اصلاح‌طلب نبودند و هرگونه توقف مبارزه تا سقوط رژیم و درهم کوبیده شدن ماشین دولتی را سازشکاری و خیانت به انقلاب می‌دانستند. پس نهایتا اصلاح‌پذیر بودن یا نبودن یک نظام سیاسی بستگی به نوع گفتمان مسلط در میان مردم، نخبگان سیاسی و نهادهای مرجع در هر دوره تاریخی دارد.

می‌بینیم که اگر مبنا حضور مردم و برهم خوردن توازن قوا به نفع مردم و تحولات دمکراسی‌خواهانه باشد، مرزهای اصلاح‌طلبی، تحول خواهی یا حتی گذار مسالمت‌آمیز چندان که در اذهان یا گاه در صف‌بندی‌های سیاسی ترسیم می‌شوند، پررنگ یا جدا از هم نیستند. هرچند هر نیروی سیاسی ادبیات گفتمانی مختص به خود با مردم و یا حکومت دارد.

آنچه در برخی تحلیل‌ها یا استدلال‌ها میان این نیروهای سیاسی مختلف برجسته می‌شود یا به عبارت دیگر محل نزاع می‌تواند تحلیل از شرایط کنونی، میزان آمادگی مردم برای اعتراضات خیابانی، تعاریف مختلف از مبارزه خشونت پرهیز [چنانکه برخی پاسخ خشونت حکومت با خشونت متقابل دادن را مبارزه خشونت‌آمیز به‌شمار نمی‌آورند، یعنی حکومت به‌راحتی می‌تواند خشونت را به آنها که می‌خواستند خشونت‌پرهیز باشند، تحمیل کند]، اعتراضات صنفی را با اعتراضات سیاسی هم‌سنگ دانستن، نارضایتی عمومی را معادل آمادگی مردم برای هزینه دادن، به خیابان آمدن یا حتی براندازی دانستن، تعریف دلخواه خود از مردم ایران ارائه دادن و تحریم یا عدم مشارکت را دیدن اما بخش مشارکت‌کننده را ندیدن، باشد.
آیا تمام احزاب، سازمان‌ها و شخصیت‌های سیاسی داخل و خارج کشور که واقعا فکر می‌کنند جامعه ایران آمادگی حضور خیابانی و مسالمت‌آمیز برای به عقب راندن حکومت در شرایط کنونی و یا تحمیل خواست‌های تحول‌طلبانه به حکومت را دارد، برای برآورد توان بسیج خیابانی خود حاضر هستند مشترکا بر روز معینی توافق کنند و در آن روز از مردم بخواهند فقط و فقط برای برگزاری یک تظاهرات آرام بدون هیچ گونه شعار یا بدون هیچ نوع پاسخی به خشونت احتمالی و تحریک ماموران حکومت در یکی از خیابان‌های تهران راهپیمایی سکوت برگزار کنند؟ آیا آنها با توجه به مجموعه شرایط موجود در جامعه تصور می‌کنند حتی اگر چنین تظاهرات سکوتی برگزار شود، به خشونت کشیده نخواهد شد؟

نظر خوانندگان:


■ آقای حمید فرخنده محترم
بحث توازن قوا، در کشوری که مردم آن بیش از تمام کشورهای منطقه لای چرخ‌های آدمکشی جنایتکاران له شده و بخش بعداز اعدام‌های وسیع در گورستانهای سراسر کشور چال شده‌اند از « آن سنگ های بزرگ ست که هیچ کس قادر به پرتابش نخواهد بود». حکومت‌های تمامیت‌خواه هم که آزادی‌های اجتماعی را به اشکال مختلف تا حد بی‌نهایت آزار دهنده، مردم را در قفس می‌کنند. مثل حکومت ارتجاعی ولایت فقیه در جزئی‌ترین امور شخصی مردم هم دخالت می کنند. برای حفظ ظاهر «انتخابات» برگزار می‌کنند و ادای جوامع دیگر جهان را در می‌آورند. عکس‌های یادگاری سران حکومت مذهبی ایران از اولین «کابینه» تا امروز حکایت از یک ترکیب تکراری از باندها و جناح های مختلف حکومت می‌کند.  ۴۲ سال ست با سرنوشت مردم ایران بازی می‌کنند. مروری بر دسته‌بندی‌های گروه‌ها و دستجات مذهبی که از قبل از انقلاب با اشکال مختلف تروریستی و خرابکاری به ترور شخصیت‌ها [ترور حسنعلی منصور توسط گروه موتلفه] آتش‌زدن سینماها [نمونه‌ی وحشتناک آن سینما رکس آبادان] و حمله به کافه‌ها و رستوران‌ها، انفجار در هتل ها، دفتر مجلات و کتابخانه‌ها و کارخانه‌ها و...... ماهیت ارتجاعی و ضد فرهنگی خود را نشان می‌دادند. زیر چتر «همه باهم » خمینی جمع شدند و به دلایل زیادی که در این کامنت نمی‌گنجد به دروغ و «خدعه» به قواعد بازی و سنت های مشروطه متوسل شدند.
خمینی در ۱۴ بهمن حکم نخست‌وزیر ی مهندس مهدی بازرگان را در تهران صادر کرد. در آن از تشکیل مجلس موسسان و تغییر قانون اساسی و آرزوی های مردم صحبت کرد. این بازی‌ها به خاطر فریب جامعه‌ی نخبگان، مشروطه‌خواه با سنت‌های مبارزاتی پیش و بعداز مشروطه، نیروهای دموکرات، لیبرال، چپ و ملی، تکنوکرات، بوروکرات، و روشنفکری بود . دیدیم که چه سریع همه چیز به همه‌پرسی غیرقانونی، تشکیل مجلس ارتجاعی خبرگان و تدوین قانون اساسی ارتجاعی حکومت ولایت فقیه تبدیل شد.
توازن قوا بعداز انتخابات ۱۴۰۰؟!
یک ـ جبهه‌ی حکومت ولایت فقیه
امروز بعداز «انتخابات» ۱۴۰۰ که اکثریت مردم در آن شرکت نکردند. فقط طرفداران حکومت که در این ۴۲ سال به اشکال مختلف به حکومت وابسته‌اند و بیش از ۴۰ درصد واجدین شرائط را شامل می‌شوند به حمایت از حکومت ادامه می دهند و چشم و گوش خود را ۴۲ سال بر تمام جنایات و خیانات بسته اند. در حکومت گذشته هم همین طور بود بخشی از مردم راضی بودند . در آلمان هیتلری نیز آلمانی ها دم نزدند. همیشه عده‌ای برای آزادی با فداکاری هزینه می‌دهند.
آقای فرحنده، به اسامی گروه‌های و دستجات مذهبی قبل از انقلاب کاری ندارم که همه با قباها و اسامی جدید در ساختار حکومت جنایتکار اسلامی لانه کرده‌اند و برای غارت مردم دست به هر نیرنگی می‌زننند. بعضی از «متفکران» و «منزه » آنها به کارهای «تحقیقی» روی آورده‌اند. آیا شما واقعا باندهای حکومت که خود را تمامیت خواه، اقتدارگرا، اصول‌گرا، اصلاح‌طلب و.... معرفی کرده‌اند تا ممنوعیت فعالیت احزاب و دگراندیشان را لاپوشانی کنند را می‌شناسید؟ آیا در این دسته‌بندی‌های من‌درآوردی نیروهای حکومتی یک نیروی عرفی و غیر مذهبی می‌شناسید؟ آیا شما می‌دانید کدام یک از این باندها در حکومت دست بالا را دارند؟ آیا شما از چارت سازمانی انواع شبکه‌های سپاه آدمخواران خبر دارید؟ به‌نظر شما امروز که قوای مجریه، مقننه و قضائیه «ظاهرا» یک دست شده‌اند تکلیف بانده‌های تمامیت خواه، اقتدارگرا، اصول‌گرا، اصلاح‌طلب و.. چه می‌شود؟
دو ـ مردم و نیروهای مخالف حکومت ولایت فقیه
مردم با شرکت نکردن در انتخابات به حکومت ولایت فقیه پاسخ تاریخی خود را دادند که تماتم جهان شنید. ولی کسی نمی داند که مردم ایران چه در سر دارند؟ آقای فرخنده، در شرائطی که ما شناختی دقیق از ترکیب حکومت جنایتکار نداریم و به واژه های کلی تمامیت خواه، اقتدارگرا، اصول‌گرا، اصلاح طلب و.. که حکومت خودش اختراع کرده متوسل می شویم بدون اینکه بتوانیم چند تا از سردمداران فکری هریک از باند ها را نام ببریم . مانند بوکسور ها می شویم که در تمرین به اصطلاح «سایه زنی» می‌کنند. ما در جبهه مردم نیز به دلیل نبود آزادی احزاب و انتخابات آزاد نمی‌دانیم که اکثریت مردم که در انتخابات شرکت نکردند به چه سیاست‌هائی گرایش دارند. با این وضع مبهم باید منتظر چه بمانیبم؟ در هیچ کدام از جبهه‌های حکومت و مردم سنگ روی سنگ بند نمی‌شود همه این را می‌دانند که حکومت آه در بساط ندارد. عاقبت این شرائط به تغییری به نفع جبهه مردم تمام نخواهد شد. بلکه نیروهای مسلح آدمخوار سپاه پاسداران هارتر از امروز به جان مردم خواهد افتاد. باید حکومت را وادار به عقب نشینی کرد و انتخابات ۱۴۰۰ ثابت کرد که این حکومت آینده ندارد و کشور را به هرج و مرج سوق خواهد داد. مبارزه‌ی امروز با حکومت بدون قید و شرط بهتر از روبرو شدند با هرج مرج در آینده ست. اگر حکومت پادشاهی در سال ۵۵ به اصلاحات روی می‌آورد انقلاب ۵۷ صورت نمی‌گرفت و بسیاری اگر های دیگر. در نگاه شما، به‌جای فشار به حکومت جنایتکار، همیشه مخالفان را «انتقاد» یا «نصیحت» کرده است.
با احترام هومن دبیری


■ جناب هومن دبیری گرامی! من با اعتراضات و تظاهرات خشونت‌آمیز مخالف هستم و فکر نمی‌کنم نتیجه خوبی به صلاح مردم و کشور از آن حاصل می شود. هرچند خشم و ناراحتی و‌ نارضایتی مردم قابل درک است و اعتراض طبیعتا حق مردم است. اتفاقا چون حکومت احزاب را ممنوع و سرکوب کرده و اجازه تظاهرات نمی‌دهد، هر از مدتی انفجار خشم مردم را در خیابان می‌بینیم. آزادی ستیزی حکومت ولی لااقل از نظر من روی آوردن به خشونت از سوی مردم را به عمل یا حرکتی درست تبدیل نمی‌کند. شما بسیاری حقایق درستی مانند در حکومت نبودن سکولارها مطرح کرده‌اید. همچنین سوال‌هایی درمورد نیروهای سیاسی مطرح کرده‌اید که گمان نمی‌کنم پاسخش برای شما، من و‌ دیگران روشن‌ نباشد. ضمنا درست است که اکثریت مردم در انتخابات شرکت نکردند، اما آن اقلیتی که شرکت کردند و به کاندیداهای دیگر از جمله کاندیدای مورد نظر نظام رای دادند هم بخشی از مردم ایران هستند و نباید آنها را نادیده گرفت. هم من و هم گمان می‌کنم دیگر خوانندگان علاقمند هستند بدانند شما چه راه حلی را پیشنهاد می کنید.
با احترام/ حمید فرخنده





نظر شما درباره این مقاله:


 

ايران امروز (نشريه خبری سياسی الکترونیک)
«ايران امروز» از انتشار مقالاتی كه به ديگر سايت‌ها و نشريات نيز ارسال می‌گردند معذور است.
استفاده از مطالب «ايران امروز» تنها با ذكر منبع و نام نويسنده يا مترجم مجاز است.
Iran Emrooz©1998-2021