نويسنده اصلی تأديب النسوان كيست؟

مدرسه فمینیستی: تأدیب النسوان رساله ای تربیتی در موضوع تربیت زنان است كه تاكنون نویسندة آن شناخته نشده است. موضوع اصلی این پژوهش شناسایی نویسندة اصلی اثر، مقلدان او و چگونگی تولید تحریرهای دیگری از این رساله است. در این مقاله كوشش شده است تا با مقایسة هفت نسخة خطی با موضوعی مشابه و عنوان هایی متفاوت این پژوهش انجام گیرد.

مقدمه : تأدیب النسوان رسالة خطی كوچكی در یك مقدمه و 10 فصل و مجموعاً 41 ورق است كه تاریخ دقیق نگارش اثر و نویسندة آن مشخص نیست.

با تحقیق و مطالعه بر 62 نسخة خطی با محوریت زن در موضوع حكمت عملی شاخة تدبیر منزل، هفت نسخة خطی با موضوعی مشابه شناسایی شد كه از آن میان سه نسخه، عنوان مشابه تأدیب النسوان را دارند و نسخه بدل یكدیگرند. چهار تحریر دیگر این كتاب با عنوان های متفاوتی چون آداب معاشرت نسوان، سلوك و سیرت زن، رساله ای در احوال و رفتار خواتین زنان و تأدیب النساء معرفی شده اند. تأدیب النسوان به سبب جوابیة بی بی خانم استرآبادی بیش از دیگر كتاب های مشابه خود شهرت دارد. با توجه به ، ناشناس بودن مؤلف و مشخص نبودن تاریخ نگارش اثر ، تفاوت عنوان نسخه ها، شباهت موضوعی و تحریرهای متفاوت، بررسی و تحقیق انجام شد.

طرح مسئله و پرسش های پژوهش

1- نویسندة اصلی این اثر كیست؟
2- چرا این كتاب تحریرهای متفاوت دارد؟
3- چرا نویسنده نام خود را پنهان كرد؟
4- انگیزه و هدف از نگارش چنین كتابی چه بود؟

روش تحقیق : پژوهش حاضر با روش تحلیل محتوا با استفاده از مقوله های استقرایی انجام گرفت و شیوة كار چنین بود كه با بررسی سه نسخه ای كه عنوان مشابه داشتند، نسخة كتابخانة ملك كه معتبرتر از همه بود اساس تصحیح قرار گرفت. سپس با مقایسة این نسخه با دو نسخه بدل دیگر شباهت ها و تفاوت ها استخراج شد. پس از این مرحله و آگاهی از ویژگی های این نسخه ها مقایسه و تطبیق با چهار نسخه ای كه عنوان متفاوت اما موضوعی مشابه داشتند انجام گرفت و با بررسی و مطالعة افزایش، كاهش، شباهت و تفاوت نسخه ها با یكدیگر، ویژگی های هر یك از دستنویس ها مورد تحلیل قرار گرفت. بدین ترتیب نویسندة اصلی شناخته شد و تاریخ احتمالی نگارش هستة اصلی این اثر مشخص گردید.

پیشینه: در سه نسخة موجود تأدیب النسوان نام نویسنده ذكر نشده و هیچ تحقیقی دربارة نویسندة این رساله تاكنون انجام نگرفته است. تنها در دیباچة كتابی اشاره شده است كه : «براساس نوشتة G.Audibert مترجم فرانسوی تأدیب النسوان در سال 1307 هجری قمری/1889 م و E.Poweys Matters مترجم انگلیسی همان مقاله در 1347 هـ .ق/ 1928 م نویسندة تأدیب النسوان یكی از شاهزادگان قاجار بود كه رسالة خود را در اوایل یا اواسط دهة 1880 میلادی به رشتة تحریر در آورد و از ترس واكنش زنان هم عصرش هویت خود را پنهان نگاه داشت». (جوادی 1371 : 17)
این شاهزاده قاجاری كیست و چرا نام خود را پنهان كرده است؟برای دستیابی به پاسخ چنین پرسش هایی ابتدا به معرفی نسخه ها یا منابع اولیه كار می پردازم.

معرفی نسخه ها

1- نسخۀ شماره 585 ، كتابخانه و موزه ملی ملک وابسته به آستان قدس رضوی ، با عنوان تأدیب النسوان ، مورخ 1313 هجری قمری.
2- نسخۀ شماره 2812 ، کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی ، با عنوان تأدیب النسوان ، تاریخ کتابت 1317 شمسی .
3- تأدیب النسوان ،چاپ سنگی ، قطع جیبی ، تاریخ 1304 قمری ،بی نا ،بدون شماره گذاری، مصور ،نستعلیق ،جلد مقوایی ، روكش كاغذی ، طرح ابره ، زمینه قرمز ، محل نگهداری کتابخانه مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی و کتابخانه ملی .
4- نسخۀ شمارۀ 14165 ، کتابخانه عمومی حضرت آیت الله العظمی مرعشی ( قم ) ، با عنوان تأدیب النساء ، تاریخ 1304 هجری قمری .
5- نسخة شمارة 4925 ف ، كتابخانه ملی (تهران) ، با عنوان رساله در احوال و رفتار خواتین زنان ، تاریخ 1314 هجری قمری .
6- نسخة شمارۀ 2/6421 ، كتابخانة عمومی حضرت آیت الله العظمی مرعشی (قم) ، با عنوان سلوک و سیرت زن ، بی تاریخ .
7- نسخةشمارۀ 639 ، کتابخانه و موزه ملی ملک ، با عنوان آداب معاشرت نسوان ، بی تاریخ.

یافته ها

برای پاسخ به پرسش نخست ، به جمله هایی از نسخة شمارة 1 (تأدیب النسوان و نسخه بدل های 2 و 3) اشاره می شود و شرحی كه روایتگر و محرر این رساله در این باره نوشته است : «از حسن اتفاق روزی با یكی از دوستان از همین قبیل صحبت ها در میان بود. شرحی از سلوك زنان صحبت شد. گفتم : گویا كسی بیش از من در این مذلت گرفتار نبوده، دوستانه نگاهی كرد و لبخند زد. سبب پرسیدم : چند ورقی از احوال یكی از بزرگان كه در این باب مرقوم داشته به یادگاری داد كه هر وقت دلتنگ شوم به مطالعه اش پردازم و آن اوراق در نزدم ضبط است. چون این بندة مولف هم مبتلا بود، به دامنش آویختم و آن چند ورق را گرفته بعد از مطالعه قلم برداشتم بعضی تصرفات در آن كرده و آن را به ده فصل قرار دادم».

به استناد همین بند مشخص می شود كه پیش از او، شخص دیگری همین موضوع را نوشته و او تصرفاتی در آن كرده و فصل بندی اش كرده است. دومین مطلبی كه از این بند استنباط می شود این است كه خواندن آن اوراق سبب ایجاد انگیزه و تمایل نویسنده جهت ویرایش همان مطلب قبلی و تدوین رساله ای جدید شده است. سومین موضوع اختلافات خانوادگی و ناسازگاری با زن در صحبت های مشترك نویسندة جدید با دوستش و همدردی با نویسنده قبلی است.

در خصوص یافتن نویسندة اصلی، نسخة شمارة 4 (تادیب النساء) را بررسی می كنیم كه مؤلف یا محرر آن شخصی به نام میرزا محمد علی بن علی نقی خان جوپاری الاصل كرمانی المسكن بود كه شاهزاده محمد حسین میرزا ورقه هایی در سلوك با زنان را به او می دهد و به او دستور می دهد رونوشتی از آنها بردارد.

میرزا محمد علی پس از مقدمه، صحبت های شاهزاده را به آغاز رساله می افزاید و ضمن تصرفات فراوان و افزودن دیدگاه های خود آن را فصل بندی می كند. اینك همان بند پیشین را از این رساله بررسی می كنیم : «از حسن اتفاق روزی با یكی از دوستان از همین قبیل صحبت ها در میان بود، شرحی از سلوك زنان صحبت شد. گفتم : گویا كسی بیشتر از من در این مدت گرفتار نبوده. دوستانه نگاهی كرد و لبخندی زد. سبب پرسیدم، لمؤلفه :

كردم از وی سبب خنده سؤال / بی كم و بیش بیان كرد احوال

گفت كه عموی تو مرحوم خانلر میرزای احتشام الدوله، طاب ثراه، با آن همه اقتدار كذایی از دست دختر عمش مبتلا بود و چند ورقی در این باب مرقوم داشته، كنون نزد من موجود است. به دامنش آویخته آن چند ورقه را گرفتم. بعد از مطالعه دیدم، آن مرحوم بیش از همه مبتلا بود. لهذا شرح حالی در این چند ورقه نوشته، تشكر كردم.» و بعد می افزاید : «ولی چون ناتمام مرقوم رفته بود، حیفم آمد كه ناتمام و بی اسم باشد. همتی گماشته، تصرفاتی زائداً علی تصرفاته كردم».

محرر رسالة تأدیب النساء با نقل خاطره ای از شاهزاده محمد حسن میزرا از رازی پرده برمی دارد و نویسندة اصلی آن ورقه های اولیه خانلر میزرا احتشام الدوله عموی شاهزاده محمد حسن میرزا را معرفی می كند.

نسخه خطی شماره 5 (رساله در احوال و رفتار خواتین زنان) نوشتة محمدحسن معتضدالدوله را هم بررسی می كنیم. او پس از 7 سطر مقدمه وارد مطلب اصلی می شود و در آغاز خود را این گونه معرفی می كند : «این بندة عاصی محمد حسن الملقب به معتضد الدوله» و علت نوشتن رساله را این گونه می نویسد : «كه برحسب خواهش یكی از دوستان به عرض می رساند». محمد حسن معتضدالدوله كیست؟

«محمدحسن میرزا فرزند مهدی قلی میزرا فرزند بیستم عباس میرزا نایب السلطنه در 1303 معاون ولایت كرمان بود و تا 1310 ق. در كرمان، بلوچستان، بم و نرماشیر حكومت كرد. لقب حشمت السلطنه در سال 1303 و معتضدالدوله در سال 1310 به او داده شد و در 1319 هـ . ق در گذشت». (بامداد 1350: ج 5، 228)

كتابچة او نیز تحریر دیگری از همان اوراق قبلی است با انشایی متفاوت و فصل بندی شده كه با هدف تربیت زنان نوشته شده و تاكید كرده است كه شایسته است در مكتب خانه این شیوه های رفتاری را به دختران آموزش دهند. به هر ترتیب در پنج نسخة مذكور، به اوراقی اشاره شده بود كه دست به دست گشته و هر كسی بسته به ذوق خود تصرفاتی در آن كرده است، اما دو نسخة دیگر چنین نیست و نویسنده خود رأسا اقدام به نوشتن موضوعی كرده است كه آن را در امر تربیت و آموزش آداب معاشرت به زنان ضروری تشخیص داده است.

از بررسی نسخة شماره 7، «آداب معاشرت نسوان» و نسخه بدل ناقص آن «سلوك و سیرت زن» چنین برمی آید كه شخص نویسنده خود آن را نگاشته است. او در آغاز این رساله نوشته است : «در شب یلدا كه حد و پایانش ناپیدا، خود را مشغول كردن خواستم كه مونسی برای تنهایی جویم» در چند سطر بعد می نویسد : «به هر میدانی اسب خیال راندم و به همه صحرایی توسن فكرت تاختم. دیدم سواران میدان بلاغت و دلاوران عرصة فصاحت نكته ای نگذاشته كه نگفته باشند». نویسنده تصمیم می گیرد «شرحی در سلوك و رفتار این سلسلة علیة، اعلی الله قدرهن» یعنی زنان بنویسد. بدین ترتیب نویسنده اندرزها و دیدگاه خود را دربارة زنان می نویسد. بند آخر این رساله نیز به بسیاری از پرسش های این پژوهش پاسخ می دهد : «آنچه به خاطر رسید از سلوك زن با مرد در شب تنهایی، این كتاب را سیاه نمودم و اعتقادم این است كه اگر كسی این نحو سلوك بكند و بد بیند، مرا لعنت بكند، والا مرا یاد و به دعای خیر شادم سازند. عمر ما كه گذشته، این ها به كار ما دیگر نمی آید. ما را فراموش نكند».

به استناد این نوشته ها و مطالعة پنج نسخة قبلی به خصوص دستنویس «تأدیب النسا» می توان پس از گذشت 153 سال كه از مرگ نویسندة آن می گذرد، به این راز پی برد كه نویسندة آن چند ورق كه از ترس توهین زنان و یا رعایت مصالح دیگر نام خود را پنهان كرد، عموی محمدحسن میرزا معتضد الدوله بود و احتمالاً كسی جز خانلر میزرا احتشام الدوله نبود. این شاهزادة نویسنده، خانلر میرزا پسر هفدهم عباس میرزا نایب السلطنه بود (سپهر 1377 : ج 1، ص 524) كه در 1251 هجری قمری و در زمان محمد شاه قاجار و صدارت حاج میرزا آقاسی حاكم یزد بود. او در سال 1253 ق معزول و حاكم كرمان شد تا سال 1256 ق كه مردم از او شكایت كردند، پس او را از كرمان برداشته حاكم همدان كردند. مدتی حاكم آنجا بود و دو ماه پیش از فوت محمدشاه به حكومت مازندران منصوب شد. در 1264 حاكم بروجرد، لرستان، خوزستان، گلپایگان، خوانسار و بختیاری بود(1). در زمان ناصرالدین شاه و در سال 1268 ق ملقب به احتشام الدوله شد(2). در 1273 ق در جنگ ایران و انگلیس (جنگ محمره) فرماندة كل قوا بود و شكست خورد. در پایان این جنگ خانلر میرزا از قرار هر سربازی یك تومان مبلغ هشت هزار تومان به میرزا آقاخان نوری صدر اعظم هدیه داد تا خطاهایش در این جنگ نادیده گرفته شود، و اما ناصرالدین شاه به جای تنبیه به او یك قبضه شمشیر مرصع و یك جبه ترمه خلعت داد و در سال 1275 به حكومت اصفهان منصوب كرد. خانلر میرزا در 1278 در گذشت . (بامداد 1347 : ج 1، 473-475) از این نویسنده كتابچة دیگری نیز در باب جنگ ایران و انگلیس در محمرة باقی مانده است .(کمری 1375)

پس آن شاهزادة دورة ناصری، خانلر میرزا احتشام الدوله بود كه نخستین رساله از این نوع را پیش از سال 1278 قمری نوشته و احتمالاً چون دستنویسی بی نام بوده، یكی آن را «سلوك و سیرت زن» نامیده و دیگری عنوان «آداب معاشرت نسوان» را برای آن برگزیده است و كسی دیگر هم فصل بندی اش كرده، مقدمه و موخره نوشته و نام آن را «تأدیب النسوان» گذاشته است(3).

تأدیب النسوان شیوة تعلیم و تربیت زن را در دورة قاجاریه و نگاه سنتی نویسنده را به زن نشان می دهد که چگونه زن را به اطاعت محض، سكوت، صبر و اجرای بی چون و چرای دستورات مرد می خواند و زنان را به سازگاری و ملایمت و محبت سفارش می كند .نویسنده در ظاهر با افکار متجددانه در جهت منافع زن اندرز می دهد ، حال آنکه از سنت ایرانی و فرهنگ غربی هر آنچه را به نفع اوست برگزیده و آنها را به عنوان راه و روش زندگی بهتر به زنان توصیه می کند .

نویسنده در سیاست رفتاری ملایم داشت، چنانكه لسان الملك سپهر می نویسد : «احتشام الدوله كار از در رفق و مدارا كرد». (سپهر 1377 : ج 3، 999) و می افزاید : «شاهزاده كه مردی مجرب بود، آتش سخط و غضب را به زلال صبر و سكون بنشاند و دفع غوغای عامه را به آلات حرب و ضرب دست نبرد». (همان 1000)

سنت نصیحت گویی در ایران، سنتی دیر پا است و بسیاری از سالدیدگان از این طریق عقاید خود را گفته اند و برای اصلاح فرد و اجتماع شیوه های رفتاری توصیه كرده اند. خانلر میزرا احتشام الدوله نیز به زعم خود با نیتی خیر و به قصد اصلاح رفتار زنان و دختران اندرز داده و پیشنهاد كرده است كه اگر این روشها را به كار ببندند بد نبینند. اما این دستورات به ظاهر خیر خواهانه،‌ بیشتر اجرای خواست های مردانه و بر پایة خدمت، اطاعت و ایثار زن بنا شده و از سویی در جهت استقرار قدرت، برتری و تسلط مردانه است. نویسنده با دیدگاه سنتی راه و رسم تربیت زنان را چنین فرض می كند. پس از او مقلدان و معاصران این نویسنده نیز با نگاهی سنتی از چنین متنی استقبال كردند و رونوشت های متعدد از آن برداشتند و به سلیقة خود تغییراتی در آن نوشتة آغازین ایجاد كردند و حتی چنان پیش رفتند كه آن را مناسب آموزش در مكتب خانه های دختران دانستند. اما عده ای از زنان كه به این كتاب دسترسی داشتند از انتقادات و حكم های تربیتی این شاهزاده و شیوة آموزش او دلگیر شدند و از بی بی خانم استرآبادی خواستند كه به این نویسنده و محرران این كتاب پاسخ دهد و او كتابچۀ معایب الرجال را در پاسخ به كتابچة تأدیب النسوان نوشت و شاید یكی از علل ماندگاری این كتاب همان جوابیه باشد. به هر ترتیب این گونه كتابهای اخلاقی، نشان دهنده اوضاع اجتماعی، آداب و رسوم، طرز تفكر مردان و احوال زنان و به عبارتی گوشه ای از تاریخ اجتماعی ایران در دورة قاجاریه را نشان می دهد.

سبك نثر در این پنج نسخه متفاوت است. نویسندة اصلی یا خانلر میزرا احتشام الدوله در آداب معاشرت نسوان كوشش كرده است تا از سبك سعدی در گلستان و نظم و نثر توأمان تقلید كند. اما پس از مقدمه ای ادبی و كوتاه، زبان گفتاری را پیش گرفته و در بخش هایی به زبان عامه نزدیك شده است. در تأدیب النسوان هم مقدمه نثری ادبی دارد و سپس نثر، عامیانه و ضعیف می شود. در تأدیب النساء هم به همین ترتیب است اما مشخص است كه میرزا محمدعلی جوپاری از دانش عربی و اسلامی بیشتری برخوردار بوده چون واژگان و اصطلاحات عربی فراوانی را به كار گرفته است. پختگی نثر نویسنده در نسخة آداب معاشرت نسوان از دیگر كتاب های مشابه مشهودتر است. به طور كلی نثر تمامی نسخه ها، نثر ساده دورة قاجاریه و البته از نوع ضعیف آن است .مقدمه در تمام نسخه ها تفاوت دارد و سبك نثر درآن فارسی نوشتاری و در متن فارسی گفتاری است.

نتیجه

با بررسی انجام شده مشخص گردید كه هستة اصلی این كتاب تربیتی، كتابچة آداب معاشرت نسوان یا به عبارت نسخه بدل دیگرش سلوك و سیرت زن نوشتة خانلر میرزا احتشام الدوله است كه در دورة ناصرالدین شاه قاجار و پیش از سال 1278 هجری قمری نوشته شده است. این كتاب بدون عنوان را محمد حسین میزرا معتضد الدوله، میزرا محمد علی بن علی نقی خان جو پاری و شخصی ناشناس كه این موضوع را موافق طبع و سیلقة خود دیده ، بازنویسی كردند، مطالبی به آن افزودند، فصل بندی كردند و عنوان هایی چون تأدیب النسوان، تأدیب النساء و رساله در احوال و رفتار خواتین زنان بر آن نهادند و بدین ترتیب از كتابچة نخست، دستنویس های متعدد ساخته شد كه در این مقاله پنج دستنویس شناسایی و مورد مطالعه قرار گرفت . تاریخ بعضی نسخه ها 1304 و بعضی 1313 هجری قمری است اما تاریخ واقعی نگارش اثر نخستین به احتمال قوی پیش از سال 1278 هجری قمری است.

یادداشتها:

1.شرح حکومت داری خانلر میرزا احتشام الدوله از سال 1265 تا 1267 ق. در منطقه مازندران ، بروجرد ، عربستان ( خوزستان ، لرستان و بختیاری ) که توسط خود او نوشته شده است . در این سرگذشت نامه سیاست خود را در حکومت داری شرح می دهد و همچون فردی نارسیست از شایستگی های خود تعریف می کند . از این شرح خاطرات نسخه ای با شماره9549 در کتابخانه مجلس شورای اسلامی وجود دارد که آقای صفر امیری آن را تصحیح کرده و در گنجینۀ بهارستان تاریخ 2 ، قاجاریه به کوشش سید سعید میر محمد صادق توسط انتشارات کتابخانه ، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی در سال 1387 در تهران به چاپ رسیده است (ص 209-253 )

2. خانلر میرزا سال گرفتن لقب احتشام الدوله را 1267 ق. ضبط کرده ( میر محمد صادق 1387 : 242 ).اما منبع دیگر 1268ق.را سال گرفتن لقب از سوی ناصرالدین شاه به او می داند ( بامداد 1347 :ج 1 ، 474)

3. متأسفانه پس از نوشتن مقاله با راهنمایی عزیزی فاضل به وجود نسخه ای با شماره 8182 با عنوان نصایح مشفقانه در کتابخانه مجلس شورای اسلامی پی بردم که تحریر دیگری از همین رساله است. فهرستی که این نسخه را معرفی کرده اخیرا منتشر شده است.

منابع

- بامداد، مهدی. 1347-1350. شرح حال رجال ایران در قرن 12 و 13 و 14 هجری. تهران : زوار
- بشری ، جواد. 1388. فهرست نسخه های خطی کتابخانه مجلس شورای اسلامی .تهران : کتابخانه ، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی .ج 27 .
- جوادی، حسن. 1371. رویاروئی زن و مرد در عصر قاجار، دو رسالة تادیب النسوان و معایب الرجال. امریكا : انتشارات كانون پژوهش تاریخ زنان .
- سپهر، محمد تقی. 1377. ناسخ التواریخ دورة قاجاریه. به اهتمام جمشید كیانفر. تهران : اساطیر،3 ج .
- كرزن، جرج، ن. 1362. ایران و قضیه ایران. ترجمه غ، وحید مازندرانی. تهران : انتشارات علمی و فرهنگی.
- كمری، علیرضا. 1375. بازیابی یك واقعه : خرمشهر 1273 هـ . ق. كتابچة مرحوم خانلر میرزای احتشام الدوله در باب جنگ ایران و انگلیس در محمره . تهران : سازمان تبلیغات اسلامی، حوزه هنری.
- منزوی ، احمد .1349 .فهرست نسخه های خطی فارسی .تهران : موسسه فرهنگی منطقه یی ،ج2 ، بخش 2 .
- منزوی ، احمد .1381. فهرستوارۀ کتابهای فارسی . تهران : مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی .ج 6 .
- هنت، كپتین. 1327. جنگ انگلیس و ایران در سال 1273 هـ . ق. ترجمة حسین سعادت نوری. تهران : شركت سهامی چاپ، ضمیمة مجله یادگار.
- نسخه های خطی آداب معاشرت نسوان، تأدیب النساء، تأدیب النسوان، رساله در احوال و رفتار خواتین زنان، سلوك و سیرت زن .