دگر باره تباهی و نابودی

بار دیگر فاجعه‌ای سرزمین‌مان ایران و منابع بس ارزشمند آن را به سوی تباهی، تاثیرات منفی اتفاق‌های مهلک، و نابودی محیط زیست و زیست کنان آن کشانده است. این بار جزیره ای زیبا، که سراسر زیستگاه پرندگان و موجودات دیگر است، طعمه جنایت های آدمیان و در این برهه خاص جنگ نابرابر بر علیه مردمان و تمامیت آن آب و خاک گشته است: جزیره شیدوَر.

جزیرهٔ شیدوَر، یکی از جزایر خلیج فارس از توابع بخش کیش شهرستان بندرلنگه در استان هرمزگان است. این جزیره با مساحت ۹۸ هکتار (حدود ۱ کیلومتر مربع) در فاصله حدود ۱/۵ کیلومتری شرق جزیره لاوان و ۱۷۰ کیلومتری شهر بندرلنگه واقع شده است. طول این جزیره ۱/۸ کیلومتر و عرض آن کم تر از یک کیلومتر است. جزیره شیدور جزو مناطق حفاظت‌شده محیط زیست کشور و یکی از مهم‌ترین پناهگاه‌های پرندگانی همچون عقاب دریایی دم سفید و آبزیانی مانند لاک‌پشت‌های دریایی، ماهیها و دلفین ها در خلیج‌فارس است. شیدور به عنوان پناهگاه حیات وحش و آب‌سنگ‌های مرجانی دارای اهمیت بین‌المللی است که از سال ۱۳۶۶ تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست قرار گرفته است. در سال ۱۳۹۵ از سوی دبیرخانه مجتمع گونه‌های مهاجر واقع در دفتریدر بانکوک، جزیره شیدور به عنوان یکی از زیستگاه‌های مهم لاک‌پشت دریایی معرفی شد و به شبکه مناطق مهم لاک‌پشت ‌دریایی در اقیانوس هند و جنوب شرق آسیا پیوست.

در دو روز گذشته روزنامه نیویورک تایمز و چندین خبرگزاری معتبر مانند آسوشیتد پرس از آسیب‌های گسترده بر محیط زیست جزیره شیدور خبر داده‌اند. نوشته زیر بر اساس گزارشی از نیویورک تایمز به تاریخ ۲۹ اردیبهشت ۱۴۰۵ تنظیم شده است.

بر اساس این گزارش لکه عظیم نفتی به این جزیره‌ بکر در خلیج فارس ایران رسیده است. ویدیوهای گرفته شده که در شبکه‌های اجتماعی منتشر شده‌اند نشان می‌دهند که پرندگان، لاک‌پشت‌ها و خرچنگ‌ها در میان توده‌های قیر و نفت در اطراف جزیره شیدور پناهگاه حفاظت‌شده حیات‌وحش با آب‌های فیروزه‌ای و سواحل ماسه‌ای سفید گرفتار شده‌اند. این نشت نفتی برای این حیوانات حفاظت شده خطری جدی به شمار می‌رود. جزیره کوچک و غیرمسکونی شیدور یکی از مهم‌ترین مناطق حفاظت‌شده طبیعی ایران است که میزبان صخره‌های بزرگ مرجانی و محل زادآوری بیش از ۸۰ هزار پرنده است. بر اساس گفته کاوه مدنی، مدیر مؤسسه آب، محیط زیست و سلامت دانشگاه سازمان ملل: “این جزیره که مکانی بسیار زیبا ست را جزایر مالدیوِ ایران می‌نامند.”

ویدیوهایی که روزنامه نیویورک تایمز واقعی بودن آن‌ها را تأیید کرده، نوارهای عظیم و تیره‌رنگ نفت را نشان می‌دهند که همچون مارهایی سیاه در امتداد سواحل سفید و دست نخورده جزیره پیچیده‌اند. در این تصاویر، پرندگان، لاک‌پشت‌ها و خرچنگ‌ها در میان توده‌های قیر و نفت گرفتار شده‌اند. این ویدیوها از نخستین شواهدی هستند که ابعاد خسارت زیست‌محیطی ناشی از جنگ در این منطقه را آشکار می‌کنند. از زمانی که ایالات متحده و اسرائیل در اواخربهمن ماه گذشته جنگ علیه ایران را آغاز کردند، ایران با قطع گسترده اینترنت مواجه بوده و همین امر مشاهده و ارزیابی پیامدهای این درگیری را به‌شدت محدود کرده است. در یکی از ویدیوها، قایقی کوچک در میان آب‌هایی که بر اثر لکه نفتی تیره شده‌اند حرکت می‌کند و سرنشینان آن به دود غلیظی اشاره می‌کنند که از پالایشگاه نفت جزیره لاوان در نزدیکی شیدور به هوا برخاسته است.

ویدئویی که توسط نیویورک تایمز تأیید شده است، نشان می‌دهد که نفت، خط ساحلی جزیره شیدور را پوشانده است و دود از پالایشگاه لاوان که در دوردست دیده می‌شود، بلند می‌شود. (منبع: @ehsanjalali2000، در اینستاگرام)

به‌نظر می‌رسد این ویدیوها در میانه فروردین ماه امسال، زمانی که رسانه‌های دولتی ایران اعلام کردند پالایشگاه لاوان، تنها چند ساعت پس از برقراری آتش‌بس، هدف حمله قرار گرفت ضبط شده باشند. مشخص نیست چرا این تصاویر بیش از یک ماه بعد منتشر شده‌اند، اما احتمالاً کاهش اخیر محدودیت‌های اینترنت سراسری ایران در انتشار آن‌ها نقش داشته است.

کاوه مدنی گفته است که علت اصلی این فاجعه، به احتمال زیاد، حملات انجام‌شده علیه پالایشگاه لاوان بوده است. او افزوده است: “می‌توانم با اطمینان زیادی بگویم که آن ویدیو مربوط به نشت نفتی لاوان است، و ما علت آن را می‌دانیم.” همچنین لکه نفتی دیگری نیز در نزدیکی جزیره خارک یکی از مهم‌ترین مراکز صادرات و ذخیره‌سازی نفت ایران مشاهده شده است، هرچند علت آن هنوز به‌روشنی مشخص نیست.

برخی مقام‌های آمریکایی ایران را متهم کرده‌اند که نفت را در آب‌های خلیج فارس تخلیه کرده یا در مدیریت آن سهل‌انگاری کرده است. ایران این اتهامات را رد کرده است. همچنین کاوه مدنی نیز گفته است “هیچ مدرک برای پشتیبانی از فرضیه تخلیه عمدی نفت وجود ندارد.”

ابعاد خسارت ناشی از این نشت‌های نفتی بر اکوسیستم شکننده خلیج فارس هنوز به‌طور کامل مشخص نیست؛ اما به گفته کارشناسان، پیامدهای آن می‌تواند فراتر از آسیب به حیات جانوران باشد. بنا بر گفته منوچهر شیرزایی، کارشناس محیط‌زیست ایرانی و استاد ژئوفیزیک و سنجش از دور در دانشگاه ویرجینیا تک: “از فوری‌ترین و گسترده‌ترین پیامدهای (این اتفاق) می‌توان به آسیب به زیرساخت‌های آب‌شیرین‌کن اشاره کرد، زیرا بسیاری از کشورهای حاشیه خلیج فارس برای تأمین آب شهری و صنعتی خود به‌شدت به آب شیرین‌شده از دریا وابسته‌اند.” او می افزاید: “این تأسیسات مستقیماً آب را از خلیج فارس برداشت می‌کنند و به همین دلیل در برابر آلودگی نفتی بسیار آسیب‌پذیرهستند.”

منوچهر شیرزایی بیان کرده است که با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای توانسته است چندین لکه نفتی را در آب‌های اطراف شیدور و لاوان شناسایی کند. او همچنین با بررسی تصاویر ماهواره‌ای مربوط به ماه اردیبهشت همین امسال، لکه نفتی بزرگی را که در نزدیکی جزیره خارک گزارش شده بود تشخیص داده است؛ لکه‌ای که می‌تواند پیامدهای زیست‌محیطی جدی دیگری برای منطقه به همراه داشته باشد.

لکه بزرگ نفتی در نزدیکی جزیره خارک، پایانه اصلی صادرات نفت خام ایران

بسیاری از کارشناسان باور دارند که این نشت‌های نفتی در یکی از حساس‌ترین زمان‌های سال برای اکوسیستم حساس و آسیب پذیر منطقه رخ داده‌اند. اکنون فصل زایمان بسیاری از پرندگان است؛ پرندگانی که ممکن است در اطراف جزیره شیدور برای یافتن غذا جهت تغذیه جوجه‌های خود با دشواری روبه‌رو شوند و فرصت کافی برای سازگاری با تغییر ناگهانی زیستگاهشان نداشته باشند.

در سواحل شیدور نیز، در همین روزها هزاران ‌لاک‌پشت نوزاده شده باید از تخم بیرون آمده و از زیر شن‌ها سر برآورند. این شن‌ها اکنون به نفت آلوده شده‌اند و ممکن است در نخستین گام‌های زندگی، آن‌ها به مرگ کشانده شوند.

کارشناسان همچنین می‌گویند: شدت این فاجعه از آن‌رو بیشتر می‌شود که خلیج فارس اقیانوسی باز نیست، بلکه پهنه‌ای نیمه‌بسته است. در نتیجه، گردش کندتر آب باعث می‌شود لکه‌های نفتی برای مدت طولانی‌تری در آب باقی بمانند. این وضعیت هم آسیب به انسان‌ها و جانورها را تشدید می‌کند و هم امکان گسترش بیشتر آلودگی را فراهم می‌سازد.

ایمان ابراهیمی، فعال محیط‌زیست ایرانی که به مدت چهار سال جمعیت پرندگان شیدور را پیگسری کرده است، می‌گوید: زمانی که نفت وارد خلیج فارس می‌شود، دیگر در مسیر تحولات جنگ قرار نمی‌گیرد. این آلودگی به سواحل، آشیانه‌ها، پرهای پرندگان، لاک‌پشت های تازه به دنیا آمده، محل‌های پرورش ماهی و بدن جانورانی راه پیدا می‌کند که به تمام منطقه تعلق دارند.”

تا چه زمانی این فاجعه‌ها، تباهی‌ها و نابودی‌ها ادامه می‌یابد؟

تا این شب خونین سحر کند
چه خنجرها باید از دلها گذر کند؟

الهام گرفته از شعر هوشنگ ابتهاج:
نگر تا این شب خونین سحر کرد
چه خنجرها که از دلها گذر کرد

————-
* دکتر علی کیافر استاد دانشگاه در کالیفرنیا، پژوهشگر شهری و کنشگر حفاظت زیست محیط است.