شعارها و همبستگی ملی

در هر جنبش و کنش جمعی، مطالبات سیاسی، اجتماعی و اقتصادی مشارکت‌کنندگان در قالب شعارها متبلور می‌شود. شعارها صرفاً ابزار بیان خواسته‌ها نیستند، بلکه سازوکارهایی برای تولید همبستگی جمعی، تعریف هویت مشترک و جذب نیروهایی‌اند که هنوز به جنبش نپیوسته‌اند. از این‌رو، سیاست شعارگذاری را باید بخشی از معماری گفتمانی هر جنبش اجتماعی دانست.

در نظریه‌های رهبری ملی و بسیج سیاسی، یکی از شاخص‌های بنیادین وطن‌پرستی سیاسی آن است که رهبران، منافع و ترجیحات گروهی یا جناحی خود را تابع منافع عمومی و تمامیت ملی قرار دهند. در این چارچوب، شعارها کارکردی راهبردی می‌یابند: آن‌ها مرزهای «ما»ی سیاسی را ترسیم می‌کنند و تعیین می‌سازند که چه کسانی می‌توانند در پروژه‌ی جمعی آینده شریک باشند.

شعارهایی که بر مفاهیم فراگیر مانند ایران‌دوستی، کرامت انسانی، حاکمیت ملی و آینده‌ای مشترک تأکید دارند، ظرفیت بالایی برای تولید همبستگی اجتماعی و بسیج طیف‌های متکثر از قشر خاکستری تا نیروهای ناراضی درون ساختار قدرت دارند. در مقابل، شعارهای مبتنی بر هویت‌های گروهی، قومی ، حتی اگر بازتاب‌دهنده‌ی مطالبات واقعی باشند، در شرایط یک منازعه‌ی حاد با یک رژیم سرکوبگر، می‌توانند به تضعیف انسجام اردوگاه معترض و کاهش دامنه‌ی بسیج عمومی بینجامند.

در وضعیتی که حکومت بدون تمایزگذاری میان اعتراضات قومی، معیشتی یا مدنی به سرکوب خشونت‌بار متوسل می‌شود، عقلانیت سیاسی اقتضا می‌کند که گفتمان جنبش اعتراضی بر عناصر وحدت‌بخش و ملی استوار شود. از این منظر، شعارهای وطن‌محور نه‌تنها از حیث اخلاقی و هویتی برتری دارند، بلکه از نظر راهبردی نیز مؤثرترند، زیرا می‌توانند هزینه‌ی سرکوب را برای حکومت افزایش داده و مشروعیت جنبش را در سطح ملی و بین‌المللی تقویت کنند.

بر این اساس، سیاست شعارگذاری به شاخصی تحلیلی برای ارزیابی اهداف و عملکرد جریان‌های مختلف سیاسی مخالف جمهوری اسلامی بدل می‌شود. نیروهایی که به‌طور نظام‌مند بر شعارهای فراگیر و ملی تأکید می‌کنند، در عمل به گسترش ائتلاف اجتماعی و کاهش هزینه‌های گذار کمک می‌کنند؛ در حالی که جریان‌هایی که گفتمان خود را حول هویت‌های محدود، منافع گروهی یا پروژه‌های خاص سامان می‌دهند، حتی ناخواسته، به بازتولید شکاف‌ها و تضعیف ظرفیت بسیج جمعی می‌انجامند. از این منظر، بررسی نوع شعارها و چارچوب‌های گفتمانی هر جریان سیاسی، نه یک مسئله‌ی فرعی، بلکه ابزاری تحلیلی برای فهم جهت‌گیری واقعی آن‌ها در مبارزه با نظم حاکم و در قبال آینده‌ی ملی ایران است.

۲۰ دی ۱۴۰۴