اهرم فشار غافلگیرکننده ترامپ در برابر ایران

دیوید گلدمن / سی‌ان‌ان

افت چشمگیر قیمت نفت در چند هفته گذشته، به شکلی غیرمنتظره، اهرم فشاری تازه در اختیار دولت دونالد ترامپ در مذاکرات جاری با ایران قرار داده است.

ایران، با وجود آنکه نیروی دریایی و نیروی هوایی‌اش عملاً نابود شده‌اند، در بهار امسال همچنان از قدرت اقتصادی قابل‌توجهی برخوردار بود. این کشور با تهدید نفتکش‌ها از طریق پهپادهای دست‌ساز و قایق‌های تندروی حامل مواد منفجره، عملاً تردد نفتکش‌ها از تنگه هرمز را مختل کرد. تداوم این تهدید موجب شد قیمت نفت در ماه‌های مارس، آوریل و مه در سطح بالایی باقی بماند؛ موضوعی که هم قیمت بنزین را به‌شدت افزایش داد و هم ذخایر جهانی نفت را به سطوحی نگران‌کننده کاهش داد.

اما اکنون تنگه هرمز به‌تدریج در حال بازگشایی است. معامله‌گران بازار نفت انتظار دارند کمبود تاریخی عرضه نفت، به‌سرعت جای خود را به مازاد قابل‌توجه عرضه بدهد؛ زیرا حجم زیادی نفت خام وارد بازار جهانی خواهد شد. به همین دلیل، قیمت نفت برنت در محدوده ۷۰ دلار برای هر بشکه نوسان می‌کند و با وجود حمله روز دوشنبه به یک نفتکش، همچنان پایین‌تر از سطحی است که دو هفته پیش از آغاز جنگ معامله می‌شد.

هرچند پایین بودن سطح ذخایر نفت خام همچنان مایه نگرانی است و بازار نفت هنوز دقیقاً در شرایط مطلوب دولت ترامپ قرار ندارد، اما کاهش غیرمنتظره قیمت نفت، فشار بر مذاکره‌کنندگان آمریکایی برای دستیابی سریع به توافقی که احتمالاً به سود ایران باشد را کاهش داده و زمان ارزشمندی را در اختیار دولت ترامپ قرار داده است.

از شوک عرضه تا مازاد تولید

دولت ترامپ در ابتدا با شرایطی بسیار دشوار روبه‌رو بود. بر اساس برآورد بانک جی‌پی مورگان، جهان در جریان جنگ حدود یک میلیارد و ۴۰۰ میلیون بشکه از عرضه نفت خود را از دست داد؛ رخدادی که باعث شد ذخایر راهبردی و تجاری نفت خام به پایین‌ترین سطح خود طی چند دهه اخیر برسند. کاهش عرضه، قیمت بنزین را به بالاترین سطح چهار سال گذشته رساند و هم‌زمان اعتماد مصرف‌کنندگان را به پایین‌ترین میزان ثبت‌شده کاهش داد.

از همین رو، تصور اینکه جهان به‌زودی دوباره با وفور نفت روبه‌رو شود، شاید باورنکردنی به نظر برسد؛ اما دقیقاً همین اتفاقی است که تحلیلگران صنعت نفت انتظار آن را دارند. با بازگشایی تدریجی تنگه هرمز، ده‌ها میلیون بشکه نفت بار دیگر از مسیر خلیج فارس وارد بازارهای جهانی می‌شود.

تنها مشکل اینجاست که هنوز مشخص نیست بازار واقعاً به این حجم از نفت نیاز داشته باشد. در طول جنگ، هم‌زمان با جهش قیمت‌ها و کمبود سوخت، تقاضا برای نفت کاهش یافت. به گفته ناتاشا کانوا، رئیس بخش راهبرد جهانی کالاها در بانک جی‌پی مورگان، جهان طی چند ماه گذشته یاد گرفته است چگونه با سوخت محدود به فعالیت خود ادامه دهد.

او می‌گوید: «افزایش عرضه نفت در آستانه برخورد با بازاری است که دست‌کم در شرایط فعلی، اساساً به این حجم از نفت نیازی ندارد.»

به‌ویژه در چین و اروپا که طی بهار گذشته با سرعت به سمت برقی‌سازی حرکت کردند، ممکن است تقاضای نفت هرگز به سطح پیش از جنگ بازنگردد.

آژانس بین‌المللی انرژی پیش‌بینی می‌کند که تقاضای جهانی نفت در سال آینده تنها حدود دو میلیون بشکه در روز افزایش یابد، در حالی که عرضه حدود هشت میلیون بشکه در روز رشد خواهد کرد. چنین شکافی به معنای مازاد قابل‌توجه عرضه نفت در بازار جهانی است.

به همین دلیل، تحلیلگران جی‌پی مورگان معتقدند قیمت ۶۰ دلاری نفت در سال آینده کاملاً محتمل است. کیران تامپکینز، اقتصاددان ارشد حوزه اقلیم و کالاها در مؤسسه «کپیتال اکونومیکس»، نیز پیش‌بینی می‌کند که تا سال ۲۰۲۸ قیمت نفت حتی به حدود ۵۰ دلار برای هر بشکه کاهش یابد.

در همین حال، سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) که برای حفظ جایگاه خود تلاش می‌کند، در حال افزایش تولید است و اگر اعضای کلیدی و ناراضی این سازمان، از جمله عراق، خواسته خود را عملی کنند، ممکن است سطح تولید حتی بیش از این افزایش یابد. به گفته ویکاس دویودی، استراتژیست جهانی نفت و گاز در گروه «مک‌کواری»، افزایش سقف تولید اوپک می‌تواند قیمت نفت را به محدوده ۴۰ دلار برای هر بشکه برساند.

چنین افت قیمتی، همراه با مازاد عرضه در این ابعاد، می‌تواند ایالات متحده را عملاً به شرایط پیش از جنگ بازگرداند؛ یعنی بازاری با قیمت‌های پایین و عرضه فراوان. این وضعیت، موقعیت مذاکره‌کنندگان آمریکایی را در تلاش برای پایان دادن به مناقشه با ایران به‌مراتب راحت‌تر خواهد کرد.

چالش ذخایر نفتی

با این حال، یک تفاوت اساسی میان وضعیت کنونی و دوره پیش از جنگ وجود دارد. جهان برای جبران بسته شدن تنگه هرمز، روزانه نزدیک به چهار میلیون بشکه از ذخایر اضطراری و تجاری خود برداشت کرد. در نتیجه، موجودی این ذخایر اکنون به سطوحی نگران‌کننده رسیده است.

بر اساس آمار اداره اطلاعات انرژی آمریکا، ذخایر راهبردی نفت این کشور اکنون به کمتر از ۳۲۶ میلیون بشکه رسیده است؛ رقمی که نسبت به ۴۱۵ میلیون بشکه پیش از جنگ، ۲۲ درصد کاهش نشان می‌دهد. این پایین‌ترین سطح ذخایر راهبردی آمریکا از سال ۱۹۸۳ و دوران دولت رونالد ریگان است؛ زمانی که این ذخایر هنوز در حال تکمیل شدن بودند.

چنین سطح پایینی از ذخایر اضطراری، در صورت وقوع بحران‌هایی مانند شرایط جوی شدید یا تشدید دوباره تنش‌ها با ایران، می‌تواند ایالات متحده را در موقعیتی آسیب‌پذیر قرار دهد.

اما شاید کاهش ذخایر تجاری حتی نگران‌کننده‌تر باشد.

ذخایر نفتی کوشینگ در ایالت اوکلاهما ــ که خود را «چهارراه خطوط لوله آمریکا» می‌نامد ــ به کمتر از ۲۰ میلیون بشکه سقوط کرده و تا هفته گذشته نیز پایین‌تر از این سطح بحرانی باقی مانده است. زمانی که حجم نفت در این مخازن به کمتر از ۲۰ میلیون بشکه می‌رسد، یک مشکل فنی ایجاد می‌شود؛ زیرا سیستم‌های انتقال به لایه‌های ته‌نشین‌شده در کف مخازن می‌رسند و پمپاژ نفت به خطوط لوله با دشواری مواجه می‌شود.

ترامپ در روزهای منتهی به امضای یادداشت تفاهم با ایران نیز به این موضوع اشاره کرده بود. او هشدار داد که پایین بودن سطح ذخایر نفتی آمریکا می‌تواند به یک «فاجعه اقتصادی» منجر شود؛ بحرانی که به گفته او، ممکن است باعث شود عملکردش با هربرت هوور، رئیس‌جمهور آمریکا در دوران رکود بزرگ، مقایسه شود.

انتظار می‌رود مازاد عرضه جهانی نفت به احیای ذخایر تجاری کمک کند؛ به‌ویژه اگر سایر کشورهای جهان کمتر از گذشته به آمریکا به‌عنوان آخرین تأمین‌کننده نفت متکی باشند. با این حال، این ذخایر همچنان در سطحی بحرانی قرار دارند و دولت آمریکا هم‌زمان با نزدیک شدن به پایان مهلت ۶۰ روزه یادداشت تفاهم (MOU)، روند تغییرات آنها را با دقت زیر نظر خواهد داشت.

جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، نیز هفته گذشته در گفت‌وگو با مایکل نولز، مجری رسانه‌های محافظه‌کار، به همین موضوع اذعان کرد.

او گفت: «فکر می‌کنم رئیس‌جمهور به ما گفته است که از این یادداشت تفاهم برای احیای اقتصاد جهانی نفت، بازسازی بخشی از ذخایر و سپس ارزیابی موقعیت و دست ایران استفاده کنیم.»

شاید آمریکا هنوز دست ایده‌آلی در این بازی نداشته باشد، اما با کاهش قیمت‌ها و افزایش تدریجی تولید، موقعیت آن روزبه‌روز قدرتمندتر می‌شود.