شکاف میان سران در پس وحدتِ گذرای مراسم تشییع

فرناز فصیحی / نیویورک تایمز / ۴ ژوئیه ۲۰۲۶

زمانی که رهبران جمهوری اسلامی ایران و فرماندهان ارشد نظامی برای ادای احترام به رهبر عالی‌رتبه کشته‌شده، آیت‌الله علی خامنه‌ای، در مراسم تشییع مفصل و یک‌هفته‌ای که از روز جمعه آغاز شد، گرد هم آمدند، قرار بود این مراسم نمادی از اقتدار، پایداری و وحدت ایران پس از جنگ با ایالات متحده و اسرائیل باشد.

یک گروه موسیقی نظامی سرود رسمی نواخت و مقام‌هایی که از زمان آغاز جنگ، ماه‌ها بود در کنار یکدیگر در انظار عمومی دیده نشده بودند، شانه‌به‌شانه حضور یافتند؛ از جمله رئیس‌جمهور، رئیس مجلس، رئیس قوه قضائیه و فرماندهان ارشد سپاه پاسداران انقلاب اسلامی.

اما غیبت مجتبی خامنه‌ای، که پس از پدرش به عنوان رهبر جدید جمهوری اسلامی انتخاب شد و از زمان انتصابش در ماه مارس تاکنون در انظار عمومی دیده نشده، بیش از همه جلب توجه می‌کرد.

این مراسم، وقفه‌ای موقت در فضای پرتنش هفته‌ها و روزهای پیش از تشییع بود؛ دوره‌ای که طی آن مقام‌های ارشد جمهوری اسلامی و چهره‌های برجسته سیاسی آشکارا و با شدتی کم‌سابقه بر سر مذاکره با ایالات متحده با یکدیگر درگیر شدند. آنان یکدیگر را به خیال‌پردازی، خیانت، طراحی کودتا و نیز نافرمانی و سوءاستفاده از رهبر جدید متهم می‌کردند.

حسن رحیم‌پور ازغدی، از نظریه‌پردازان شناخته‌شده جریان تندرو، اخیراً در تجمعی در تهران گفت: «بر این دورانی که رهبر ما را می‌کشند و بعد از صلح با آمریکا حرف می‌زنند، تف می‌کنم.» او به جای مذاکره، خواستار انتقام شد.

مجتبی خامنه‌ای تلاش کرد با انتشار بیانیه‌ای مکتوب و با عباراتی سنجیده به این جنجال پایان دهد؛ اقدامی که نه‌تنها بحران را فرو ننشاند، بلکه بر شدت آن افزود. حامیان جریان تندرو در تجمع‌های شبانه شعار داده‌اند که تنها در صورتی عقب‌نشینی خواهند کرد که رهبر جدید شخصاً در انظار عمومی ظاهر شود یا دست‌کم یک پیام صوتی منتشر کند.

او تاکنون هیچ‌یک از این دو اقدام را انجام نداده است. حتی هنوز مشخص نیست که مجتبی خامنه‌ای ۵۶ ساله، در هیچ‌یک از مراسم تشییع پدرش در طول این هفته حضور خواهد یافت یا نه. او روز چهارشنبه نیز در مراسم یادبود همسرش در تهران غایب بود؛ همسری که همراه با پسر نوجوانشان و چند تن دیگر از بستگان، در نخستین روز جنگ و در جریان بمباران محل اقامت خانوادگی توسط نیروهای اسرائیل و ایالات متحده کشته شدند.

با این حال، برگزارکنندگان مراسم کوشیده‌اند این آیین را هم به عنوان بدرقه‌ای برای رهبر پیشین و هم به عنوان اعلام وفاداری به جانشین او به تصویر بکشند.

دو عضو سپاه پاسداران و یک فرد دخیل در برنامه‌ریزی مراسم تشییع، در گفت‌وگو با نیویورک تایمز گفته‌اند که مجتبی خامنه‌ای به مقام‌های مسئول اعلام کرده است که مایل است در مراسم حضور داشته باشد. به گفته آنان، او قصد دارد در آیین خاکسپاری که قرار است ۹ ژوئیه در حرم امام رضا در مشهد برگزار شود، شرکت کرده و نماز میت را بر پیکر پدرش اقامه کند. مجتبی خامنه‌ای نیز در نخستین بیانیه عمومی خود پس از به دست گرفتن رهبری در ماه مارس، اعلام کرده بود که پیکر پدرش را دیده است.

این منابع که همگی به دلیل نداشتن مجوز برای گفت‌وگو درباره جزئیات حساس مراسم، خواستار ناشناس ماندن شدند، گفتند مقام‌های امنیتی تاکنون با این درخواست مخالفت کرده‌اند؛ زیرا نگران‌اند اسرائیل از این مراسم برای ترور مجتبی خامنه‌ای یا شناسایی محل اختفای او استفاده کند.

شکاف در اردوگاه محافظه‌کاران

غیبت مجتبی خامنه‌ای این پرسش را مطرح کرده که در عمل چه کسی کشور را اداره می‌کند و هم‌زمان باعث شده شکاف‌های کم‌سابقه در میان حاکمیت آشکارتر شود.

هفته گذشته، محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی که هدایت مذاکرات با ایالات متحده را بر عهده داشته و به یکی از چهره‌های کلیدی صحنه سیاسی تبدیل شده است، هنگام تشریح جزئیات توافق آتش‌بس، به طور ناگهانی در یک برنامه زنده تلویزیونی از آنتن حذف شد و سخنانش نیمه‌تمام ماند.

این اقدام موجی از واکنش‌ها را برانگیخت و شماری از منتقدان خواستار برکناری رئیس سازمان صدا و سیما شدند؛ مدیری که از سوی علی خامنه‌ای منصوب شده و به جریان فوق‌تندرو تعلق دارد.

در ماه‌های اخیر، رسانه دولتی به طور مستمر به تقویت حملات علیه تیم مذاکره‌کننده پرداخته است. در تجمع‌های شبانه در میدان‌های تهران نیز گروهی از محافظه‌کاران خواستار محاکمه و حتی اعدام مذاکره‌کنندگان شده‌اند.

ویدئوهای منتشرشده نشان می‌دهد عباس عراقچی، وزیر امور خارجه که او نیز در مذاکرات مشارکت داشته و برای هماهنگی بخشی از مراسم تشییع به یکی از زیارتگاه‌های شیعیان در عراق رفته بود، با شعارهای «مرگ بر سازشکاران» از سوی زائران ایرانی روبه‌رو شد.

فؤاد ایزدی، تحلیلگر شناخته‌شده و نزدیک به جریان تندرو، نیز هفته گذشته در تلویزیون دولتی، دولت و تیم قالیباف را «احمق و بی‌مغز» و «دچار توهم» توصیف کرد.

ایران همواره شاهد رقابت‌های شدید سیاسی بوده که گاه به عرصه عمومی نیز کشیده شده است. اما این اختلاف‌ها به طور سنتی میان دو جناح اصلی، یعنی محافظه‌کاران و اصلاح‌طلبان، جریان داشت؛ یک جناح در پی حفظ ایدئولوژی دینی و ضدغربی انقلاب اسلامی و جناح دیگر در تلاش برای ایجاد تغییراتی که غالباً نیز با ناکامی روبه‌رو می‌شد.

اکنون اما، در خلأ ناشی از کشته شدن رهبر پیشین که بر تمامی تصمیم‌های مهم کشور اقتداری مطلق داشت، خود جریان محافظه‌کار دچار شکاف شده است. یک طیف که خود را «عمل‌گرا» می‌داند، معتقد است بقای نظام مستلزم پایان دادن به خصومت با ایالات متحده و گشودن مسیر اقتصاد کشور است. در مقابل، اقلیت تندرو هرگونه امتیازدهی به آمریکا، از جمله در موضوع برنامه هسته‌ای ایران، را رد می‌کند و بر این باور است که ایران می‌تواند با ادامه جنگ به پیروزی دست یابد.

اختلاف‌های علنی، تنها بخش کوچکی از شکاف‌های عمیق‌تری را آشکار می‌کند که به گفته چهار مقام ارشد جمهوری اسلامی و دو عضو سپاه پاسداران، دور از چشم افکار عمومی در حال شکل‌گیری است. به گفته این منابع، هر یک از جناح‌های قدرت درگیر نبردی سخت و بی‌رحمانه برای جلب حمایت رهبر جدید و تسلط بر آینده سیاسی ایران هستند.

به گفته آنان، تاکنون جناح عمل‌گرا ــ که فرماندهان ارشد سپاه پاسداران، محمدباقر قالیباف، مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور، و سردار محمدباقر ذوالقدر، دبیر شورای عالی امنیت ملی، را در بر می‌گیرد ــ دست بالا را پیدا کرده است. این جریان، بدون توجه به جنجال‌های سیاسی، تصمیم‌های کلیدی از جمله پذیرش آتش‌بس، انجام مذاکرات مستقیم با جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، و امضای توافق با دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، را پیش برده است.

مقام‌های ایرانی می‌گویند بخشی از مخالفت شدید تندروها با توافق با آمریکا از این واقعیت ناشی می‌شد که آنان دریافته بودند مذاکرات کنونی بسیار فراتر از توافق هسته‌ای سال ۲۰۱۵ با قدرت‌های جهانی است و در صورت دستیابی تهران و واشنگتن به نوعی تنش‌زدایی پس از ۴۷ سال خصومت، می‌تواند زمینه‌ساز تحولاتی گسترده باشد.

مهدی رحمتی، تحلیلگری نزدیک به دولت ایران، در گفت‌وگو با نیویورک تایمز گفت: «ما به دنبال یک توافق جامع هستیم؛ توافقی که تهدید جنگ را از میان بردارد و امکان شکوفایی اقتصادی را فراهم کند. مردم فقط می‌خواهند زندگی کنند.»

مسعود پزشکیان نیز اخیراً اعلام کرده است که مجتبی خامنه‌ای تصمیم برای دستیابی به یک توافق دیپلماتیک با ایالات متحده را تأیید کرده و او نیز حاضر نیست «در برابر خواست یک اقلیت سر فرود آورد.»

با این حال، تحلیلگران می‌گویند حتی اعلام پیروزی قطعی در مذاکرات نیز تاکنون ممکن نبوده است؛ زیرا گفت‌وگوها متوقف شده، دونالد ترامپ بار دیگر تهدید به ازسرگیری جنگ کرده و درگیری‌های متقابل نیز به‌طور مقطعی از سر گرفته شده است. این وضعیت، به گفته آنان، دستاویزی در اختیار تندروها قرار داده تا استدلال کنند اعتماد به ایالات متحده ساده‌لوحانه است و مجتبی خامنه‌ای نیز، چون فردی ساده‌لوح نیست، نمی‌توانسته از این مسیر دیپلماتیک حمایت کرده باشد.

محمود نبویان، روحانی و نماینده مجلس از جناح تندرو، اخیراً در شبکه‌های اجتماعی پرسید: «آیا کودتایی در جریان است؟» کامران غضنفری، دیگر نماینده همسو با این جریان، نیز در پیامی ویدئویی مدعی شد دولت با هدف جلوگیری از مخالفت نمایندگان با آنچه «شبه‌کودتا علیه رهبر جمهوری اسلامی» خواند، توطئه کرده است تا مجلس تعطیل بماند و در عین حال به مردم پول می‌دهد تا از حضور در خیابان‌ها خودداری کنند.

در ماه‌های پس از آغاز جنگ، فرماندهان سپاه پاسداران به تدریج قدرت بیشتری را در اختیار گرفته و عملاً اداره کشور را به دست گرفته‌اند. در نشانه‌ای از تغییر روند تصمیم‌گیری از اقتدار مطلق رهبر پیشین به سازوکاری جمعی‌تر در دوران جانشین او، محمدجعفر قائم‌پناه، معاون اجرایی رئیس‌جمهور، اخیراً اعلام کرد که رهبر جدید دیگر تنها تصمیم‌گیر نهایی نیست.

او گفت نظر مجتبی خامنه‌ای نیز همانند دیدگاه سایر مقام‌ها باید مورد بحث و بررسی قرار گیرد. قائم‌پناه در نشست با مقام‌های ارشد دولت گفت: «اگر قرار باشد فقط نظرات رهبر را اجرا کنیم، پس مجلس و شورای عالی امنیت ملی برای چه وجود دارند؟»

چنین اظهاراتی در دوران رهبری علی خامنه‌ای عملاً غیرقابل تصور بود.

حکمرانی از پسِ پرده

به گفته چهار مقام ارشد جمهوری اسلامی، غیبت رهبر جدید از انظار عمومی و ناتوانی او در پایان دادن به کشمکش‌های داخلی، این پرسش را در محافل سیاسی ایران مطرح کرده است که آیا اداره کشور از پسِ پرده در بلندمدت قابل دوام خواهد بود یا نه.

مهم‌ترین آزمون مجتبی خامنه‌ای تاکنون، نحوه مدیریت مذاکرات با ایالات متحده بوده است.

به گفته چهار مقام آگاه از جزئیات این دیدار، در مراحل پایانی مذاکرات و زمانی که مجتبی خامنه‌ای درباره تأیید توافق اولیه آتش‌بس تردید داشت، مسعود پزشکیان با او دیدار کرد. این منابع می‌گویند رئیس‌جمهور در آن دیدار تأکید کرد که وضعیت اقتصادی کشور بحرانی است، محاصره دریایی آمریکا اقتصاد ایران را فلج کرده و اگر رهبر با توافق مخالفت کند، او از سمت خود استعفا خواهد داد.

به گفته این مقام‌ها، عبدالناصر همتی، رئیس کل بانک مرکزی، نیز در نامه‌ای به مجتبی خامنه‌ای هشدار داده بود که کشور با بحران شدید بودجه روبه‌رو است و در صورت ادامه محاصره دریایی، ذخایر حیاتی مواد غذایی و دارویی تا پایان ماه اوت به پایان خواهد رسید. در این نامه همچنین توضیح داده شده بود که ایران دیگر قادر نیست نفت خود را در مقیاس مورد نیاز به فروش برساند یا مسیرهای جایگزین تجاری مؤثری پیدا کند.

این چهار مقام می‌گویند مجموعه این گزارش‌ها و هشدارها نقشی تعیین‌کننده در تصمیم نهایی مجتبی خامنه‌ای برای حمایت از توافق داشت. او در بیانیه‌ای کوتاه اعلام کرد که هرچند «از نظر اصولی» با این توافق مخالف است، اما به رئیس‌جمهور دستور داده است که در صورت برخورداری از حمایت شورای عالی امنیت ملی، آن را پیش ببرد. به گفته مسعود پزشکیان، این شورا با ۱۲ رأی موافق در برابر یک رأی مخالف، توافق را تصویب کرد.

پس از پایان مراسم تشییع، مجتبی خامنه‌ای باید درباره چند انتصاب کلیدی تصمیم‌گیری کند؛ از جمله ریاست قوه قضائیه، ریاست سازمان صدا و سیما، فرماندهی سازمان بسیج و همچنین رئیس دفتر خود. به گفته مقام‌های ایرانی، این انتصاب‌ها نشان خواهد داد که رهبر جدید به کدام جناح سیاسی گرایش دارد. سپاه پاسداران و محمدباقر قالیباف از نزدیک‌ترین حامیان او به شمار می‌روند و در رسیدن او به مقام رهبری نقش داشته‌اند، در حالی که جناح تندرو از نامزد دیگری حمایت می‌کرد.

ولی نصر، کارشناس مسائل ایران و استاد دانشگاه جان هاپکینز، می‌گوید: «آنچه اکنون شاهدش هستیم، سیاستی واقعی، پرتنش و نبردی بر سر آینده کشور است. اگر عمل‌گرایان پیروز شوند، تندروها به حاشیه رانده خواهند شد و به همین دلیل با تمام توان در برابر آن مقاومت می‌کنند.»