رویترز: ایران به دنبال کنترل دائمی بر هرمز است

پریسا حافظی، جاناتان سال و انگس مک‌داول / خبرگزاری رویترز / ۱ ژوئیه ۲۰۲۶

دو منبع ارشد ایرانی اعلام کردند که ایران مصمم است کنترل خود بر تنگه هرمز و توانایی دریافت عوارض از کشتی‌هایی که وارد یا خارج از خلیج می‌شوند را به رسمیت بین‌المللی برساند، حتی اگر برای این کار ناچار به استفاده از زور شود.

بر اساس توافق موقت این ماه با ایالات متحده برای پایان دادن به درگیری سه‌ماهه، ایران موافقت کرده است که به مدت ۶۰ روز به کشتی‌ها اجازه عبور رایگان از تنگه را بدهد. با این حال، تهران معتقد است متن این توافق به آن اجازه می‌دهد کنترل این‌که کدام کشتی‌ها اجازه عبور دارند و از چه مسیری در این آبراه باریک حرکت کنند را همچنان حفظ کند.

به گفته این منابع، ایران همچنین مصمم است پس از پایان دوره موقت، پذیرش رسمی و پایدار این کنترل را تضمین کند و مذاکره‌کنندگانش تا زمانی که این موضوع مورد توافق قرار نگیرد، وارد سایر حوزه‌های اختلاف در مذاکرات جاری صلح با واشنگتن نخواهند شد.

اگر توافق موقت بدون تمدید به پایان برسد، ایران از اواسط ماه اوت دریافت عوارض از کشتی‌ها را آغاز خواهد کرد، هرچند هنوز فهرست مشخصی از نرخ‌ها یا نحوه دریافت آن اعلام نکرده است. ایران در آغاز جنگ تنگه را بست و مقام‌های ایرانی گفته‌اند که برای خروج برخی کشتی‌ها از خلیج، هزینه‌هایی از جمله عوارض ناوبری دریافت شده است.

ایران به دنبال کنترل دائمی بر هرمز است

هرگونه کنترل پایدار ایران بر تنگه هرمز، همراه با تشریفات و دریافت عوارض از کشتی‌ها، هزینه‌ها، تأخیرها و ریسک‌ها را برای تمامی عبور و مرورها در این آبراه افزایش خواهد داد؛ مسیری که پیش از جنگ، یک‌پنجم انرژی جهان به‌علاوه سایر کالاهای حیاتی از آن عبور می‌کرد.

عبور از تنگه پیش از این هرگز مشمول عوارض نبوده و موضع تهران به‌طور مستقیم با تفسیر ایالات متحده از یادداشت تفاهم موقت ۱۷ ژوئن و نیز با دیدگاه واشنگتن درباره ترتیبات نهایی پس از جنگ در تضاد است.

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، هفته گذشته گفت که هیچ عوارضی برای عبور از تنگه دریافت نخواهد شد، مگر آن‌که خود واشنگتن تصمیم به اعمال آن بگیرد. مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، نیز در دیدار با کشورهای حاشیه خلیج فارس تأکید کرد که هیچ کشوری حق ندارد عبور و مرور در یک آبراه بین‌المللی را مسدود کند یا برای آن عوارض تعیین کند.

به گفته این منابع، ایران توافق موقت را چنین تفسیر می‌کند که می‌تواند کنترل کامل عبور از تنگه را حفظ کند، هرچند در دوره موقت عوارضی دریافت نخواهد کرد؛ همچنین در حالی که باید درباره ترتیبات با کشورهای خلیج فارس گفت‌وگو کند، الزاماً نیازی به رسیدن به توافق با آن‌ها ندارد.

عمان در امتداد ساحل جنوبی تنگه قرار دارد و تهران اعلام کرده است که قصد دارد با این کشور برای تعیین مسیرهای عبور در آبراه گفت‌وگو کند.

با این حال، ایران در آخر هفته به چهار کشتی که بدون دریافت مجوز از ایران و از سمت عمان قصد عبور از تنگه را داشتند شلیک کرد؛ اقدامی که به تبادل آتش کوتاه اما شدید با ایالات متحده انجامید.

یکی از مقام‌های ارشد گفت ایران اجازه نخواهد داد وضعیت به شرایط پیش از جنگ بازگردد. به گفته او، تهران معتقد است باید ترتیبات جدیدی بر تنگه هرمز حاکم شود که شامل اختیار ایران در تعیین نحوه ورود و خروج کشتی‌ها، حق جلوگیری از ورود شناورهایی که تهدیدی برای امنیت خود تشخیص می‌دهد، و دریافت هزینه برای خدمات اجباری ارائه‌شده باشد.

یک منبع: ایران این را یک فرصت تاریخی می‌داند

این مقام افزود که ایران در صورت عدم توافق سایر کشورها با شروطش، آماده است خواسته‌های خود را با استفاده از زور بر تنگه تحمیل کند و حتی اگر این امر به ازسرگیری و تشدید تقابل با آمریکا منجر شود، عقب‌نشینی نخواهد کرد.

یک مقام ارشد دیگر گفت که ایران، پس از عبور از آنچه بزرگ‌ترین تهدید بالقوه خود یعنی جنگ با آمریکا و اسرائیل می‌دانست، اکنون معتقد است یک «فرصت تاریخی» برای تثبیت برتری بلندمدت در اختیار دارد.

به گفته او، کشورهای مالک کشتی در نهایت به دلیل افزایش هزینه‌های این اختلاف، مدیریت ایران بر تنگه را خواهند پذیرفت و واشنگتن نیز برای تضمین تداوم عرضه جهانی انرژی با آن کنار خواهد آمد.

«هیچ‌یک از طرفین خود را بازنده نمی‌داند»

با این حال، علی انصاری، استاد تاریخ معاصر در دانشگاه سنت‌اندروز، معتقد است ایران ممکن است در ارزیابی خود دچار اغراق شده و میزان آمادگی واشنگتن برای پذیرش چنین امتیاز بزرگی را اشتباه محاسبه کرده باشد.

او گفت: «احتمال شعله‌ور شدن دوباره این درگیری بسیار بیشتر از آن چیزی است که تصور می‌شود، زیرا هیچ‌یک از طرفین فکر نمی‌کند که شکست خورده است.»

نه ایران و نه ایالات متحده از امضاکنندگان کنوانسیون حقوق دریاهای سازمان ملل نیستند؛ کنوانسیونی که تنگه هرمز را یک تنگه بین‌المللی تعریف می‌کند، هرچند عمان که در امتداد ساحل جنوبی آن قرار دارد، عضو این کنوانسیون است.

اگرچه این آبراه میان آب‌های سرزمینی ایران و عمان تقسیم شده، اما وضعیت آن به‌عنوان یک تنگه بین‌المللی طبق این کنوانسیون مستلزم عبور آزاد است.

این کنوانسیون به‌طور گسترده، از جمله از سوی ایالات متحده، به‌عنوان حقوق بین‌الملل عرفی تلقی می‌شود.

کریس اوفلاهرتی، کاپیتان پیشین نیروی دریایی بریتانیا و کارشناس جنگ و حقوق دریایی، گفت همین کنوانسیون مبنایی است که ایران می‌تواند بر اساس آن ادعا کند آب‌های سرزمینی‌اش تا ۱۲ مایل دریایی امتداد دارد، نه صرفاً ۳ مایل مطابق برخی دیگر از قواعد دریایی. عرض تنگه هرمز در باریک‌ترین نقطه کمی بیش از ۲۰ مایل است.

او افزود: «این موضوع به‌شدت سیاسی است؛ در حالی که اغلب تصور می‌کنند حقوق بین‌الملل در این زمینه روشن است، ایران تصمیم گرفته آن را به چالش بکشد.»