مسیرهای کشتیرانی در تنگه هرمز طبق پیمان ۱۹۶۸

جان یون / نیویورک تایمز / ۳۰ ژوئن ۲۰۲۶

یکی از مذاکره‌کنندگان ایران در گفت‌وگوها با ایالات متحده، کاظم غریب‌آبادی، این هفته بار دیگر بر ادعای کنترل دائمی ایران بر کشتیرانی در تنگه هرمز تأکید کرد و مسیرهای کشتیرانی مورد تأیید بین‌المللی که در سال ۱۹۶۸ تعیین شده بودند را رد کرد.

تنش‌ها بر سر این تنگه، که مسیر حیاتی انتقال نفت و گاز است، آتش‌بسی شکننده میان ایالات متحده و ایران را تهدید کرده است. ایران تأکید دارد که بر این تنگه اختیار دارد و کشتی‌هایی را که از مسیرهای مورد نظر تهران عبور نکنند، تهدید کرده است.

در ادامه، نگاهی دقیق‌تر به توافق چند دهه پیش که مسیرهای کشتیرانی را تعیین کرد و دلایل مخالفت ایران با آن می‌اندازیم.

این توافق چه بود؟

نزدیک به شش دهه پیش، مقام‌های عمانی و ایرانی توافقی را مذاکره کردند که توسط سازمان بین‌المللی دریانوردی سازمان ملل تأیید شد و شیوه رسمی عبور از تنگه هرمز، یکی از آبراه‌های حیاتی برای تأمین انرژی جهان، را تعیین کرد.

این چارچوب که «طرح تفکیک ترافیک دریایی» (Traffic Separation Scheme) نام دارد، عمدتاً یک راه‌حل فنی برای جلوگیری از برخورد نفتکش‌های عظیم در این آبراه باریک به عرض تنها ۲۴ مایل بود. همچنین، این چارچوب پاسخی حقوقی به این واقعیت بود که در میانه تنگه هیچ آب بین‌المللی بی‌طرفی وجود ندارد، زیرا آب‌های حاکمیتی ایران و عمان با یکدیگر هم‌پوشانی دارند.

چرا ایران آن را رد می‌کند؟

به گفته علی واعظ، مدیر پروژه ایران در گروه بین‌المللی بحران، در آن زمان ایران یک قدرت نظامی مسلط در منطقه بود و نیازی نداشت از موقعیت جغرافیایی خود به عنوان اهرم استفاده کند.

او افزود، از نگاه مقام‌های ایرانی امروز، مسیرهای سنتی عبور این امکان را به ناوهای جنگی داده است که از تنگه عبور کنند و این موضوع امنیت ایران را تهدید می‌کند.

غریب‌آبادی، معاون وزیر امور خارجه، روز دوشنبه یادآور شد که این توافق پیش از انقلاب اسلامی ۱۹۷۹، که به سقوط شاه و استقرار یک نظام روحانی اقتدارگرا انجامید، شکل گرفته است.

او گفت: «امروز به طرف عمانی گفتیم که این مسیرها حتماً باید تغییر کنند. همچنین تصمیم گرفتیم گفت‌وگوهای کارشناسی و فنی درباره تغییر مسیرها را آغاز کنیم.»

ایران چه می‌خواهد؟

اظهارات غریب‌آبادی نشان‌دهنده عزم ایران برای فاصله گرفتن از این چارچوب و حرکت به سوی مذاکره درباره نظامی جدید است که کنترل بیشتری بر این آب‌ها به تهران بدهد. ایران پیش‌تر نیز با کارگذاری مین‌های دریایی در تنگه، عملاً مسیرهای تعیین‌شده سال ۱۹۶۸ را مسدود کرده است.

جنیفر پارکر، افسر پیشین نیروی دریایی که اکنون در مؤسسه دفاع و امنیت دانشگاه استرالیای غربی فعالیت می‌کند، گفت: «آن‌ها در حال بازتعریف استدلال خود به شکلی هستند که رنگ‌وبوی حقوقی بیشتری داشته باشد.» به گفته او، این استدلال با هدف افزایش اهرم فشار تهران در میز مذاکره طراحی شده است.

برای دور زدن آب‌های سرزمینی ایران، ایالات متحده و عمان اخیراً تلاش کردند یک کریدور جایگزین در بخش جنوبی تنگه و در آب‌های عمان، تحت مأموریت اسکورت نظامی آمریکا، ایجاد کنند. غریب‌آبادی روز دوشنبه بار دیگر تأکید کرد که ایران هیچ‌گونه مسیر موازی از این دست را به رسمیت نخواهد شناخت.