درس‌های جنگ: کاهش وابستگی به تنگه هرمز

پیتر ایویس / نیویورک تایمز / ۲۵ ژوئن ۲۰۲۶

زمانی که ایران در جریان جنگ با ایالات متحده و اسرائیل تنگه هرمز را مسدود کرد، کشورها و شرکت‌ها با اقداماتی واکنش نشان دادند که مانع از جهش افسارگسیخته قیمت نفت شد و بیشتر اقتصادها را از شوک‌های شدید مصون نگه داشت.

نفت بیشتری از طریق خطوط لوله منتقل شد و کشورهای مختلف جهان با آزادسازی ذخایر نفتی خود، کمبود جهانی را کاهش دادند. کشورهای آسیایی که بیشترین آسیب را از جنگ دیدند، اقداماتی برای کاهش مصرف سوخت‌های فسیلی و افزایش استفاده از منابع انرژی سبز انجام دادند. در هفته‌های اخیر نیز ارتش آمریکا به عبور نفتکش‌ها از این آبراه کمک کرد.

اکنون برخی کارشناسان بر این باورند که می‌توان این اقدامات را تقویت کرد تا جهان در برابر هرگونه تلاش احتمالی ایران برای بستن تنگه در آینده، آسیب‌پذیری بسیار کمتری داشته باشد.

ویدیا مانی، دانشیار دانشگاه ویرجینیا و متخصص زنجیره‌های تأمین، می‌گوید: «تنگه هرمز دیگر مانند پیش از این جنگ، یک گلوگاه حیاتی باقی نخواهد ماند.»

ایران در مراحل ابتدایی جنگ با حمله به کشتی‌های تجاری برتری نسبی به دست آورد. این امر شرکت‌های کشتیرانی را از عبور از تنگه بازداشت و بخش بزرگی از نفت جهان را قطع کرد.

با این حال، این ضربه به بزرگی آنچه می‌توانست باشد نبود. قیمت نفت که روز پیش از آغاز جنگ در سطح ۷۳.۷۴ دلار برای هر بشکه بود، افزایش یافت اما هرگز به سطوحی نرسید که بتواند به رکود جهانی منجر شود.

کوین دونگان، دریاسالار بازنشسته و فرمانده پیشین نیروی دریایی آمریکا در خاورمیانه، می‌گوید: «تاب‌آوری زنجیره تأمین و جریان انرژی بیش از آن چیزی بود که بسیاری تصور می‌کردند.»

کمبود جهانی نفت خام تا حدی به این دلیل مهار شد که بسیاری از کشورها ذخایر عظیم انرژی خود را با مسدود شدن تنگه آزاد کردند. برای نمونه، ذخایر نفتی چین بسیار گسترده بود. اکنون کشورهای حاشیه خلیج فارس انتظار دارند سایر کشورها نیز در سال‌های آینده ذخایر خود را افزایش دهند.

یاسر الرمیان، رئیس شرکت دولتی نفت عربستان (آرامکو)، هفته گذشته گفت: «ما به‌طور جدی در حال بررسی ایجاد تأسیسات ذخیره‌سازی بزرگ‌تر در سراسر جهان هستیم.»

انتقال نفت از طریق خطوط لوله

بزرگ‌ترین واکنش به بسته‌شدن تنگه هرمز، انتقال حجم بسیار بیشتری از نفت از طریق خطوط لوله به‌جای ارسال آن از مسیر تنگه با نفتکش‌ها بود.

تا پنج میلیون بشکه نفت اضافی در روز از طریق خط لوله‌ای که شرق و غرب عربستان را به هم وصل می‌کند منتقل شد؛ رقمی معادل یک‌سوم از ۱۵ میلیون بشکه‌ای که پیش از جنگ روزانه از طریق تنگه جابه‌جا می‌شد. امارات متحده عربی نیز برنامه‌هایی برای توسعه خط لوله دیگری دارد و انتظار می‌رود سایر کشورها نیز خطوط لوله خود را احداث کنند.

ارجون مورتی، شریک شرکت تحقیقاتی و سرمایه‌گذاری انرژی «وریتن» در هیوستون آمریکا، می‌گوید اگر خطوط لوله نزدیک به ظرفیت فعلی خود کار کنند، نیازی نیست انتقال نفت از طریق تنگه به سطح پیش از جنگ بازگردد.

او افزود: «فکر نمی‌کنم تنگه هرمز به چیزی بی‌اهمیت تبدیل شود، اما احتمالاً تصور از آن به‌عنوان یک عامل حیاتی و سرنوشت‌ساز کاهش خواهد یافت.»

با این حال، در طول جنگ نیز مقداری نفت از تنگه عبور کرد. ایران تا پیش از آنکه ایالات متحده در اواسط آوریل محاصره دریایی علیه ایران برقرار کند، صادرات خود را تقریباً در سطح پیش از جنگ حفظ کرده بود.

از اوایل ماه مه نیز ارتش آمریکا به عبور نفتکش‌ها از این آبراه کمک کرد، حتی در حالی که ایران اعلام می‌کرد کنترل تردد کشتی‌ها را در دست دارد. به گفته کاپیتان تیم هاوکینز، سخنگوی فرماندهی مرکزی آمریکا، بیش از ۵۰۰ کشتی و ۲۵۰ میلیون بشکه نفت خام در چارچوب این عملیات جابه‌جا شده است.

با این حال، برخی نسبت به امکان کاهش چشمگیر وابستگی جهان به تنگه هرمز تردید دارند. اگرچه جنگ به رکود جهانی منجر نشد، اما ذخایر نفتی به سطحی خطرناک کاهش یافت و خطر کمبود و افزایش بیشتر قیمت‌ها را به همراه داشت.

ترامپ: نمی‌خواستم شاهد یک فاجعه اقتصادی باشم

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، گفت که به دلیل نگرانی از آسیب اقتصادی تصمیم به تلاش برای صلح با ایران گرفته است.

او هفته گذشته گفت: «نمی‌خواستم شاهد یک فاجعه اقتصادی باشم. اگر این روند ادامه پیدا می‌کرد، چنین چیزی ممکن بود رخ دهد.»

برخی می‌گویند گسترش سریع اقداماتی که در زمان جنگ اتخاذ شد دشوار خواهد بود. مونا یعقوبیان، مدیر برنامه خاورمیانه در مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی، گفت اگرچه خطوط لوله کمک‌کننده بودند، اما افزایش ظرفیت آن‌ها ممکن است چندین سال زمان ببرد و ایران نیز می‌تواند در هر درگیری آینده آن‌ها را هدف قرار دهد.

او گفت: «در این زمینه کمی خوش‌بینی آرزومندانه وجود دارد. مردم و کشورها سازگار خواهند شد و اهمیت تنگه شاید اندکی کاهش یابد، اما به‌طور کامل از بین نخواهد رفت.»

خلیج فارس همچنین یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان گاز طبیعی در جهان است و هیچ خط لوله عمده‌ای برای صادرات آن به بازارهای جهانی وجود ندارد. در آینده قابل پیش‌بینی نیز، گاز باید با کشتی‌های عظیم از طریق تنگه منتقل شود.

با وجود گزینه‌های جایگزین، این جنگ از برخی جهات به ایران امکان داده است نفوذ خود بر این آبراه را افزایش دهد. نیل کرازبی، رئیس بخش تحقیقات نفت در شرکت تحلیل بازار انرژی «اسپارتا»، به تلاش‌های ایران برای دریافت درآمد از کشتی‌های عبوری اشاره می‌کند. در یادداشت تفاهمی که هفته گذشته میان ایران و ایالات متحده امضا شد، ایران اعلام کرد کشتی‌ها می‌توانند به مدت ۶۰ روز بدون پرداخت هزینه عبور کنند، اما این کشور اقداماتی انجام داده که نشان می‌دهد پس از آن قصد دریافت عوارض دارد.

کرازبی گفت: «ما ایران را با قدرت بیشتری نسبت به پیش از جنگ بر تنگه رها می‌کنیم.»

یکی از راه‌های مقابله با توانایی ایران برای تهدید کشتیرانی در این آبراه، تعهد بلندمدت به ادامه حضور نظامی آمریکا است که در زمان جنگ به عبور کشتی‌ها کمک کرد. با این حال، این امر ممکن است به منابع نظامی قابل‌توجهی نیاز داشته باشد.

در پاسخ به این پرسش که آیا فرماندهی مرکزی این عملیات را ادامه خواهد داد، کاپیتان هاوکینز گفت این تلاش همچنان جریان تردد دریایی را حفظ می‌کند و افزود: «ما همچنان حضور داریم و هوشیاریم تا از تداوم این جریان اطمینان حاصل کنیم.»

با این حال، برخی تحلیلگران معتقدند که صلحی مبتنی بر پیوندهای اقتصادی، نه رقابت، می‌تواند مانع از تبدیل شدن تنگه به یک بحران دائمی شود. یادداشت تفاهم مذکور در پی جذب ۳۰۰ میلیارد دلار برای بازسازی و توسعه اقتصادی ایران است؛ امری که در تئوری می‌تواند انگیزه‌ای برای همکاری این کشور با سایر دولت‌های خلیج فارس فراهم کند.

یعقوبیان گفت: «ایجاد وابستگی متقابل اقتصادی با ایران، یکی از عناصر اصلی هر راهبردی خواهد بود که به دنبال مدیریت تهدید ناشی از جمهوری اسلامی در بلندمدت است.»