امپراتوری تجاری سپاه، برنده بزرگ لغو تحریم‌های آمریکا

پریسا حافظی و آنگوس مک‌داول
خبرگزاری رویترز / ۲۰ ژوئن ۲۰۲۶

خطوط کلی در حال شکل‌گیریِ توافق میان واشنگتن و تهران برای پایان دادن به جنگ آنها، حاوی یک تناقض گزنده است: امتیازهایی که برای ترغیب ایران به پایبندی داده می‌شود، ممکن است نیرویی متخاصم را تقویت کند که آمریکا و متحدان غربی‌اش آن را یک سازمان تروریستی می‌دانند.

سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران سال‌ها در سایه تحریم‌ها رشد کرد و امپراتوری تجاری گسترده‌ای را بنا نهاد که از نفت و ساخت‌وساز تا کشتیرانی، مخابرات و بنادر را در بر می‌گیرد.

اکنون، در حالی که تهران و واشنگتن برای مذاکره بر سر توافقی آماده می‌شوند که می‌تواند به جنگ پایان دهد، میلیاردها دلار را برای ایران آزاد کند و اقتصاد این کشور را به روی سرمایه‌گذاری جهانی بگشاید، این نیروی نخبه در موقعیتی قرار دارد که یکی از بزرگ‌ترین ذی‌نفعان باشد.

چهار منبع ارشد ایرانی تشریح کردند که سپاه پاسداران انقلاب اسلامی چگونه در موقعیتی منحصر‌به‌فرد قرار دارد تا بخش بزرگی از هرگونه منافع مالی ناشی از لغو تحریم‌ها، ازسرگیری صادرات نفت و سرمایه‌گذاری خارجی را از آن خود کند.

نقش محوری آن‌ها همچنین ممکن است به یکی از موانع متعدد بر سر راه توافق تبدیل شود: با توجه به درهم‌تنیدگی عمیق سپاه با کسب‌وکار ایران، قرار گرفتن این نهاد در فهرست سازمان‌های تروریستی می‌تواند تلاش‌ها برای رهایی اقتصاد از تحریم‌ها را به‌طور قابل توجهی پیچیده کند.

سپاه پاسداران دارای امپراتوری تجاری بزرگی است

سپاه که توسط رهبر سابق جمهوری اسلامی، آیت‌الله روح‌الله خمینی، بنیان‌گذاری شد، در دوره جانشین او آیت‌الله علی خامنه‌ای رونق گرفت و با پیشگامی در تلاش‌ها برای گسترش نفوذ در سراسر خاورمیانه و سرکوب مخالفان داخلی، قدرت سیاسی کسب کرد.

از زمان آغاز جنگ در ۲۸ فوریه با حملاتی که به کشته شدن خامنه‌ای انجامید، سپاه قدرت داخلی خود را تنها گسترش داده است؛ به نصب مجتبی خامنه‌ای، پسر او، به عنوان رهبر جدید کمک کرده و از توافق برای پایان دادن به جنگ حمایت خود را اعلام کرده است.

یکی از این منابع ارشد، سپاه را برنده واقعی جنگ توصیف کرد و گفت که با تضمین بقای نظام اسلامی ایران، این نهاد در بهترین موقعیت برای بهره‌برداری از هرگونه لغو تحریم‌ها قرار دارد — چرا که در دهه‌های اخیر، بیشتر عملیات‌های دور زدن تحریم‌های ایران را اداره کرده است.

سخنگوی سپاه از اظهار نظر خودداری کرد.

توافق موقتی که این هفته اعلام شد، اجازه معافیت از تحریم‌ها برای فروش نفت را خواهد داد، در حالی که هرگونه توافق جامع‌تری که در دوره آتی حاصل شود، می‌تواند تمام تحریم‌های دیگر را لغو کرده و دسترسی ایران به یک صندوق بازسازی ۳۰۰ میلیارد دلاری را فراهم کند.

سپاه پاسداران آمار مالی منتشر نمی‌کند، اما هرگونه تلاش برای احیای اقتصاد، دامنه نفوذ مالی قابل توجه آن را گسترش خواهد داد؛ این را دومین منبع ارشد با اشاره به شبکه‌های تجاری چند میلیارد دلاری، فعالیت‌های نفتی، عملیات کشتیرانی و کسب‌وکارهای ساخت‌وساز موجود بیان کرد.

بازوی مهندسی سپاه، قرارگاه سازندگی خاتم‌الانبیاء، بر صدها شرکت وابسته نظارت دارد که در پروژه‌های بزرگ زیرساختی و انرژی فعالیت می‌کنند و طبق اظهارات رسمی و سوابق عمومی، در حوزه‌های مخابرات، خودروسازی، گردشگری و لجستیک نیز دخیل است.

کاخ سفید بلافاصله به درخواست اظهار نظر پاسخ نداد.

سپاه از توافق موقت سود خواهد برد

با توجه به اینکه قانون سرمایه‌گذاری ایران، شرکت‌های خارجی را ملزم به همکاری با شرکای محلی می‌کند، تعداد زیاد شرکت‌های مرتبط با سپاه به این معناست که آن‌ها به دروازه‌بانان سرمایه‌گذاران بالقوه در پرسودترین بخش‌های ایران تبدیل می‌شوند.

این واقعیت به آن معناست که شرکت‌های غربی که به بازار ایران بازمی‌گردند، ممکن است خود را در حال فعالیت در کنار، یا از طریق، نهادهای مرتبط با سپاه بیابند — حتی بدون تعامل مستقیم — و در معرض خطر نقض تحریم‌های ادامه‌داری قرار گیرند که به‌طور خاص سپاه را هدف گرفته‌اند.

جرمی پنر، بازرس پیشین تحریم‌های وزارت خزانه‌داری که اکنون شریک در شرکت حقوقی «هیوز هابارد اند رید» است، گفت: «سپاه پاسداران نهادی است که تمام رشته‌های بخش نفت را در دست دارد، بنابراین نمی‌توانید تمام آثار حقوقی تجارت با آن‌ها را نادیده بگیرید.»

حتی در حالی که توافق موقت با واشنگتن می‌گوید صادرات نفت ایران مجاز خواهد بود، «همچنان برای شرکت‌های آمریکایی مخاطره حقوقی وجود دارد، چون سپاه در پس‌زمینه کمین کرده است.» قانون عدالت در برابر حامیان تروریسم آمریکا، مصوب سال ۲۰۱۶، به قربانیان حملات تروریستی اجازه می‌دهد از شرکت‌های آمریکایی به اتهام کمک به گروه‌هایی که متهم به تروریسم هستند، مانند سپاه، شکایت کنند.

اگر توافق گسترده‌تری حاصل نشود و تحریم‌ها پابرجا بماند، سپاه همچنان از معافیت‌های موقت صادرات نفت سود خواهد برد و می‌تواند از طریق تجربه خود در دور زدن تحریم‌ها، تسلط محکم خود بر اقتصاد را حفظ کند؛ این را منابع ارشد ایرانی بیان کردند.

رشد اقتصادی آن‌ها با تحریم‌های اعمال‌شده بر سر برنامه هسته‌ای ایران از اوایل دهه ۲۰۰۰ شتاب گرفت، زیرا آن‌ها شبکه‌هایی را برای تسهیل صادرات نفت، کشتیرانی و تجارت از طریق واسطه‌ها و شرکت‌های پوششی ایجاد کردند.

این مدل زمانی که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، پس از خروج از توافق هسته‌ای ۲۰۱۵ میان قدرت‌های بزرگ در سال ۲۰۱۸، کارزار «فشار حداکثری» را آغاز کرد و سپس در دوره کنونی خود تحریم‌های آمریکا را بیشتر گسترش داد، پایداری‌اش دشوارتر شد.

به گفته سومین منبع ارشد ایرانی، این اقدامات، فضای دور زدن تحریم‌ها را محدودتر و هزینه اداره شبکه‌های غیرقانونی را افزایش داد.