مذاکرات صلح آمریکا و ایران به تعویق افتاد

ناندیتا بوز، یومنا ایهاب و حمیرا پاموک
خبرگزاری رویترز / ۱۹ ژوئن ۲۰۲۶

سوئیس اعلام کرد که مذاکرات میان آمریکا و مذاکره‌کنندگان ایرانی درباره توافقی برای پایان دادن به درگیری‌های خاورمیانه، که قرار بود روز جمعه برگزار شود، انجام نخواهد شد. هم‌زمان، جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهوری آمریکا، نیز برنامه سفر خود به این کشور را لغو کرد؛ موضوعی که بر ابهام‌ها درباره امکان دستیابی به یک آتش‌بس پایدار افزود.

سخنگوی کاخ سفید روز پنج‌شنبه در بیانیه‌ای اعلام کرد: «تدارکات و هماهنگی‌های این مذاکرات هرگز ساده یا قابل پیش‌بینی نبوده است.»

ونس و هیأت آمریکایی آماده بودند به محض نهایی شدن برنامه‌ها، برای شرکت در مذاکراتی که قرار بود در اقامتگاه کوهستانی بورگن‌اشتوک در سوئیس برگزار شود، عازم این کشور شوند.

وزارت امور خارجه سوئیس در بیانیه‌ای اعلام کرد که این مذاکرات به تعویق افتاده است. در این بیانیه آمده که سوئیس همچنان آماده تسهیل گفت‌وگوهاست و اقدامات مقدماتی مربوط به برگزاری آن‌ها در بورگن‌اشتوک ادامه دارد.

ایران که پیش‌تر اعلام کرده بود پس از توافق ۱۴ ماده‌ای روز چهارشنبه، که آتش‌بسی شکننده را دست‌کم برای ۶۰ روز دیگر تمدید کرد، آماده آغاز مذاکرات فنی است، بلافاصله واکنشی به این خبر نشان نداد.

خبرگزاری نیمه‌رسمی تسنیم پیش از اعلام رسمی آمریکا گزارش داده بود که مذاکره‌کنندگان ایرانی ابتدا باید نشانه‌هایی از اجرای توافق موقت از سوی آمریکا مشاهده کنند و هنوز تأییدی درباره سفر هیأت ایرانی به سوئیس وجود ندارد.

مقام‌های آمریکایی همچنین گفته بودند که مراسم رسمی امضای توافق در سوئیس برگزار خواهد شد، اما وزارت امور خارجه ایران با زیر سؤال بردن این برنامه، آن را پس از امضای توافق از سوی رؤسای جمهور دو کشور، غیرضروری توصیف کرده بود.

جنگی که از ۲۸ فوریه با حملات هوایی آمریکا و اسرائیل علیه ایران آغاز شد، تاکنون دست‌کم هفت هزار کشته برجای گذاشته، قیمت انرژی را به شدت افزایش داده و بازارهای جهانی را دچار تلاطم کرده است.

ادامه عملیات اسرائیل

اسرائیل که در مذاکرات صلح حضور نداشت، از توافق آمریکا و ایران فاصله گرفته و همچنان به عملیات علیه حزب‌الله لبنان، متحد ایران، ادامه داده است؛ موضوعی که پرسش‌هایی را درباره دوام این توافق ایجاد کرده است.

در واشنگتن، برخی از جمهوری‌خواهان متحد دونالد ترامپ در کنگره این پرسش را مطرح کردند که آیا رئیس‌جمهوری آمریکا برای پایان دادن به جنگی که در آستانه انتخابات میان‌دوره‌ای نوامبر در میان افکار عمومی آمریکا محبوبیتی نداشت، امتیازات بیش از حدی داده است یا نه.

ترامپ در ماه مارس وعده داده بود که جنگ تنها با «تسلیم بی‌قید و شرط» ایران پایان خواهد یافت.

اما یادداشت تفاهم امضا شده با ایران، در عوض، کاهش تحریم‌های اقتصادی، آزادسازی دارایی‌هایی به ارزش ده‌ها میلیارد دلار و اعطای معافیت‌های فوری برای صادرات نفت ایران را پیش‌بینی می‌کند.

آیت‌الله مجتبی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، اعلام کرد که ترامپ «از سر استیصال» این توافق را امضا کرده و تأکید کرد که مذاکرات پیش رو درباره برنامه هسته‌ای ایران، که یکی از دلایل اعلام‌شده ترامپ برای آغاز جنگ بود، آسان نخواهد بود.

او در پیامی گفت: «اگر طرف آمریکایی بخواهد خواسته‌های بیش از حد مطرح کند، ما آن را نخواهیم پذیرفت.»

شورای عالی امنیت ملی ایران نیز هشدار داد که در صورت هرگونه نقض توافق از سوی طرف آمریکایی که آن را «غیرقابل اعتماد» خواند، پاسخ متقابل خواهد داد و تا زمان تأمین کامل حقوق ملت ایران «هیچ‌گونه نرمشی» نشان نخواهد داد.

این توافق به مذاکره‌کنندگان ۶۰ روز فرصت می‌دهد تا درباره وضعیت برنامه هسته‌ای ایران به توافق برسند، مگر آنکه تمدید این مهلت مورد توافق قرار گیرد. همچنین ایجاد صندوقی ۳۰۰ میلیارد دلاری برای بازسازی ایران و ارائه مشوق‌های مالی دیگر در آن پیش‌بینی شده است.

جی‌دی ونس اعلام کرد که واشنگتن همچنین در پی محدود کردن توان موشک‌های دوربرد ایران خواهد بود.

در همین حال، هزینه‌های فزاینده جنگ نیز مورد توجه قرار گرفته است. روزنامه وال‌استریت ژورنال گزارش داد که وزارت دفاع آمریکا به قانون‌گذاران اعلام کرده برای پوشش هزینه‌های جنگ و برخی مخارج غیرمرتبط، به ۸۰ میلیارد دلار بودجه نیاز دارد.

اهداف اعلام‌شده ترامپ محقق نشد

زمانی که آمریکا و اسرائیل نزدیک به چهار ماه پیش جنگ را آغاز کردند، ترامپ گفته بود هدف او نابودی توانمندی‌های هسته‌ای ایران و تضمین این موضوع است که تهران هرگز نتواند به چنین سلاح‌هایی دست یابد.

او همچنین در پی پایان دادن به توانایی ایران برای حمله به همسایگانش، جلوگیری از حمایت تهران از گروه‌های متحد ضداسرائیلی در منطقه و فراهم کردن شرایط برای سرنگونی حکومت دینی ایران توسط مردم این کشور بود.

اما هنگام امضای توافق، هیچ‌یک از این اهداف محقق نشده بود. در این توافق، ایران بار دیگر بر موضع چند دهه‌ای خود مبنی بر عدم دستیابی یا توسعه سلاح هسته‌ای تأکید کرد؛ موضعی که دولت‌های مختلف آمریکا نسبت به آن تردید داشته‌اند.

ایران همچنین با رقیق‌سازی ذخایر اورانیوم با غنای بالا در داخل کشور و انجام بازرسی‌های آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در چارچوب عضویت در پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای موافقت کرد، اما درخواست ترامپ برای انتقال این مواد به خارج از کشور را نپذیرفت.

مقام‌های آمریکایی می‌گویند مذاکرات همچنان می‌تواند به توافقی قدرتمند درباره برنامه هسته‌ای ایران منجر شود؛ توافقی که به گفته آنان، از توافق سال ۲۰۱۵ میان ایران، آمریکا و دیگر کشورها، که ترامپ در دوره نخست ریاست‌جمهوری خود از آن خارج شد، بهتر خواهد بود.

اما منتقدان معتقدند ایران اکنون در موقعیتی قدرتمندتر قرار دارد، چرا که حمله یک ابرقدرت را پشت سر گذاشته، کنترل خود بر تنگه هرمز را به نمایش گذاشته و از معافیت‌های ارزشمند مالی بهره‌مند شده است.

ایران اعلام کرده است که همچنان در همکاری با عمان، همسایه خود در آن سوی این آبراه راهبردی، کنترل تنگه هرمز را اعمال خواهد کرد و قصد دارد برای کشتی‌ها هزینه‌های خدماتی جدیدی تعیین کند که پیش از جنگ وجود نداشت، هرچند این اقدام در طول دوره ۶۰ روزه مذاکرات اجرا نخواهد شد.

قیمت نفت روز جمعه کاهش یافت، زیرا با آغاز تردد نفتکش‌ها از تنگه هرمزِ بازگشایی‌شده، امیدها نسبت به افزایش عرضه انرژی تقویت شد. پیش از جنگ، نزدیک به یک‌پنجم صادرات جهانی نفت خام و گاز طبیعی مایع از این مسیر عبور می‌کرد.

در لبنان، جایی که بیش از یک میلیون نفر بر اثر درگیری‌ها آواره شده‌اند، خبرگزاری رسمی این کشور (NNA) اعلام کرد که حملات تازه اسرائیل در روز جمعه دست‌کم ۱۸ کشته برجای گذاشته است. اسرائیل اعلام کرد این حملات مواضع حزب‌الله را هدف قرار داده‌اند.

این تحولات، تردیدها درباره میزان فشاری که ترامپ برای وادار کردن متحد دوران جنگ خود به توقف عملیاتی که اکنون وعده پایان دادن به آن را داده است، وارد خواهد کرد، افزایش داده است.

توافق جدید خواستار «پایان دائمی» جنگ در لبنان است، اما اسرائیل اعلام کرده قصد خروج ندارد و در نقشه‌ای جدید، منطقه اشغالی گسترده‌تری را ترسیم کرده است.

ترامپ در هفته‌های اخیر آشکارا از عملیات اسرائیل در لبنان انتقاد کرده است؛ موضوعی که یکی از عمیق‌ترین شکاف‌ها میان دو کشور در چند دهه اخیر را رقم زده است.