آمریکا بزرگترین صادرکننده نفت جهان ‌شده است

آراتی سوماسکار / خبرگزاری رویترز / ۱۱ ژوئن ۲۰۲۶

ایالات متحده به بزرگ‌ترین صادرکننده نفت در جهان تبدیل شده است؛ تغییری که نظم چند دهه‌ای تحت سلطه عربستان سعودی و روسیه را برهم زده و در شرایطی که جنگ واشنگتن با ایران تجارت جهانی انرژی را دگرگون می‌کند، نفوذ شرکت‌های آمریکایی بر بازارهای انرژی را تقویت کرده است.

صعود آمریکا به جایگاه نخست، چرخشی چشمگیر برای کشوری محسوب می‌شود که دهه‌ها به نفت خاورمیانه وابسته بود و در سال ۱۹۷۳ نیز در پی حمایت از اسرائیل، هدف تحریم نفتی برخی اعضای اوپک قرار گرفت.

روند تغییر به سود آمریکا از حدود سال ۲۰۱۰ آغاز شد؛ زمانی که تولید نفت و گاز از منابع شیل این کشور به‌طور چشمگیری افزایش یافت و ابتدا آن را به بزرگ‌ترین تولیدکننده گاز و سپس به بزرگ‌ترین تولیدکننده نفت جهان تبدیل کرد.

با اختلال در صادرات نفت عربستان از فوریه ۲۰۲۶ در پی جنگ آمریکا و ایران، و همچنین آسیب دیدن صادرات نفت روسیه به‌دلیل حملات پهپادی اوکراین و تحریم‌های آمریکا علیه مسکو به‌خاطر جنگ اوکراین، ایالات متحده اکنون به بزرگ‌ترین صادرکننده نفت جهان تبدیل شده است.

بر اساس داده‌های شرکت رهگیری کشتی‌ها «وورتکسا»، صادرات نفت خام و فرآورده‌های نفتی آمریکا در ماه مه به حدود ۱۰.۵ میلیون بشکه در روز رسید که ناشی از تولید بالا و آزادسازی ذخایر استراتژیک بود؛ رقمی که برای سومین ماه متوالی این کشور را در صدر صادرکنندگان جهان قرار داد. طبق برآوردهای رویترز، صادرات روسیه در همین ماه حدود ۷ میلیون بشکه در روز و صادرات عربستان سعودی بر اساس داده‌های وورتکسا حدود ۵.۹ میلیون بشکه در روز بوده است.

برای مقایسه، عربستان سعودی در سال ۲۰۲۵ حدود ۸.۱ میلیون بشکه در روز صادرات داشت، در حالی که صادرات آمریکا ۶.۶ میلیون بشکه در روز و صادرات روسیه حدود ۵.۸ میلیون بشکه در روز بود.

میشل بروهارد، رئیس بخش سیاست‌گذاری شرکت رهگیری کشتی «کپلر»، گفت: «واشنگتن اکنون ابزاری جدید در اختیار دارد که پیش از جنگ با ایران به آن واقف نبود — صادرات انرژی.»

این برتری جدید آمریکا می‌تواند قدرت قیمت‌گذاری سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) و متحدانش را که به‌طور تاریخی بر بازار نفت مسلط بودند، تضعیف کند. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، مدت‌هاست اوپک را به دستکاری بازارها متهم می‌کند. این سازمان همچنین در ماه مه ضربه‌ای دیگر متحمل شد؛ زمانی که یکی از بزرگ‌ترین اعضای آن، امارات متحده عربی، پس از نزدیک به ۶۰ سال از این سازمان خارج شد.

کسب جایگاه بزرگ‌ترین صادرکننده نفت، اهرم قدرتمند جدیدی در اختیار واشنگتن در مذاکرات با متحدان و رقبا قرار می‌دهد؛ افزون بر برتری نظامی جهانی و سلطه این کشور بر بازارهای مالی به‌واسطه نقش دلار به‌عنوان ارز ذخیره جهانی.

بروهارد افزود: «اکنون می‌توان دید که ایالات متحده چه میزان اهرم نفوذ بر برخی کشورها دارد، زیرا آنها برای تأمین نفت یا گاز خود به آمریکا وابسته‌اند.» وی همچنین گفت آمریکا بزرگ‌ترین تأمین‌کننده نفت خام برای اروپا و دومین تأمین‌کننده فرآورده‌های تقطیری است.

مقام‌های اتحادیه اروپا که در ابتدا رونق نفت و گاز آمریکا را به‌عنوان جایگزینی برای عرضه روسیه و خاورمیانه استقبال کرده بودند، اکنون با دیده تردید بیشتری به آن می‌نگرند و نسبت به خطر وابستگی بیش از حد به شرکت‌های آمریکایی هشدار داده‌اند.

این هشدار هم‌زمان با افزایش تنش میان اتحادیه اروپا و دولت آمریکا بر سر تعرفه‌های تجاری و مقررات زیست‌محیطی مطرح شده است. در همین حال، مسکو نیز به‌سختی می‌تواند نارضایتی خود را پنهان کند.

ایگور سچین، مدیرعامل شرکت نفتی روس‌نفت و از نزدیک‌ترین متحدان ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، در ماه جاری گفت شرکت‌های انرژی آمریکایی از بسته شدن تنگه هرمز بیشترین بهره را برده‌اند.

با این حال، حتی پیش از آغاز جنگ آمریکا و ایران نیز عربستان سعودی و روسیه از نظر رشد تولید، فاصله قابل توجهی با شرکت‌های آمریکایی داشتند.

تولید نفت خام و مایعات در ایالات متحده از سال ۲۰۰۰ تاکنون تقریباً سه برابر شده و به حدود ۲۲ میلیون بشکه در روز رسیده است. در مقابل، تولید عربستان سعودی در همین بازه زمانی، بسته به سهمیه‌های اوپک، عمدتاً بین ۱۰ تا ۱۲ میلیون بشکه در روز در نوسان بوده است.

تولید نفت و مایعات روسیه نیز از ۶ میلیون بشکه در روز در سال ۲۰۰۰ به ۱۰ میلیون بشکه در روز در سال ۲۰۱۰ افزایش یافت، در دهه ۲۰۱۰ حدود ۲ میلیون بشکه دیگر رشد کرد، اما از سال ۲۰۲۰ تاکنون عمدتاً راکد مانده و به کمتر از ۱۰ میلیون بشکه در روز کاهش یافته است.

تقاضای جهانی نفت نیز از ۸۷ میلیون بشکه در روز در سال ۲۰۱۰ به ۱۰۴ میلیون بشکه در روز در سال گذشته افزایش یافته است؛ به این معنا که بخش عمده رشد تقاضای جهانی در ۱۵ سال گذشته عمدتاً توسط جهش تولید نفت آمریکا تأمین شده است.

(نمودار ستونی: رشد تولید نفت در آمریکا، عربستان سعودی و روسیه؛ آمریکا در حال حاضر پس از دو برابر شدن تولید در این دهه، در صدر تولید جهانی قرار دارد.)

در سال ۲۰۱۵، ایالات متحده ممنوعیت ۴۰ ساله صادرات نفت را که از زمان تحریم نفتی عربی برقرار بود لغو کرد و راه را برای ورود گسترده نفت خود به بازارهای جهانی هموار ساخت. ده سال بعد، این کشور به بزرگ‌ترین صادرکننده نفت جهان تبدیل شده و تردیدها درباره کوتاه‌مدت بودن این رشد را رد کرده است.

برخلاف عربستان سعودی و روسیه که دولت‌ها به‌طور کامل یا جزئی اهداف تولید و صادرات را تعیین می‌کنند، رونق نفتی آمریکا به تصمیم شرکت‌های خصوصی متکی است و عمدتاً با انگیزه سودآوری هدایت می‌شود.

کنت مدلاک سوم، پژوهشگر اقتصاد انرژی در مؤسسه بیکر برای سیاست عمومی، می‌گوید: «زمانی که قیمت نفت افزایش می‌یابد، شرکت‌های آمریکایی تولید را بالا می‌برند و این امر به کاهش قیمت‌ها کمک می‌کند. زمانی که قیمت‌ها ضعیف می‌شود، تولید را کاهش می‌دهند که موجب افزایش قیمت‌ها می‌شود.»

وی افزود: «از بسیاری جهات، این نقشی مشابه آن چیزی است که اوپک و عربستان سعودی با ظرفیت مازاد تولید ایفا می‌کردند، اما بیشتر یک سازوکار بازار است تا یک ابزار راهبردی.»

کشورهای اروپایی از زمان آغاز جنگ اوکراین در سال ۲۰۲۲ به‌شدت به ایالات متحده متکی شده‌اند. اروپا تاکنون در سال جاری حدود ۴۷ درصد از صادرات نفت آمریکا را به خود اختصاص داده است، در حالی که این رقم در سال ۲۰۲۱ حدود ۳۷ درصد بود.

کشورهای آسیایی که پیش‌تر بخش عمده نفت خام خود را از خاورمیانه تأمین می‌کردند، اکنون به‌طور فزاینده‌ای به آمریکا وابسته شده‌اند. سهم آسیا از صادرات نفت آمریکا در ماه مه حدود ۴۶ درصد بود، در حالی که این رقم در سال گذشته حدود ۳۷ درصد بود.