iran-emrooz.net | Thu, 14.05.2026, 17:16

فایننشال تایمز / ۱۴ مه ۲۰۲۶

دیپلمات‌ها می‌گویند عربستان سعودی در چارچوب گفت‌وگو با متحدان خود درباره چگونگی مدیریت تنش‌های منطقه‌ای پس از پایان جنگ آمریکا و اسرائیل با جمهوری اسلامی ایران، ایده یک «پیمان عدم تجاوز» میان کشورهای خاورمیانه و ایران را مطرح کرده است.

دو دیپلمات غربی گفتند ریاض «روند هلسینکی» در دهه ۱۹۷۰ ــ که در دوران جنگ سرد به کاهش تنش‌ها در اروپا کمک کرد ــ را به‌عنوان الگویی بالقوه در نظر دارد؛ آن هم در شرایطی که منطقه خود را برای ایرانِ پساجنگ آماده می‌کند؛ ایرانی که تضعیف شده اما همچنان تهدیدی برای همسایگانش به شمار می‌رود. آنها افزودند که پیمان عدم تجاوز تنها یکی از چندین ایده‌ای است که در حال بررسی است.

کشورهای حوزه خلیج فارس به‌ویژه از زمانی که آمریکا و اسرائیل جنگ علیه ایران را آغاز کردند، نگران بوده‌اند که پس از پایان درگیری و کاهش حضور گسترده نظامی آمریکا در منطقه، با یک حکومت اسلامی زخمی و تندروتر در همسایگی خود مواجه شوند.

توافق‌نامه‌های هلسینکی که در سال ۱۹۷۵ میان آمریکا، کشورهای اروپایی و اتحاد شوروی و متحدانش امضا شد، در پی رسیدگی به مسائل امنیتی و تقویت همکاری اقتصادی میان قدرت‌های رقیب بود.

پیش‌تر نیز از این توافق‌ها به‌عنوان الگویی بالقوه برای خاورمیانه یاد شده بود؛ منطقه‌ای که همسایگان ایران از زمان انقلاب اسلامی ۱۹۷۹، این کشور را نیرویی بی‌ثبات‌کننده و تهدیدی بالقوه تلقی کرده‌اند.

احساس فوریت تازه

اما ماه‌ها جنگ، در میان کشورهای عربی و اسلامی احساس فوریت تازه‌ای برای بازاندیشی در اتحادها و ساختار امنیتی منطقه ایجاد کرده است.

دیپلمات‌ها گفتند بسیاری از پایتخت‌های اروپایی و نهادهای اتحادیه اروپا از ایده عربستان حمایت کرده و دیگر کشورهای خلیج فارس را نیز به پشتیبانی از آن ترغیب کرده‌اند. آنها این طرح را بهترین راه برای جلوگیری از درگیری‌های آینده و ارائه تضمین به تهران می‌دانند که خودِ ایران نیز هدف حمله قرار نخواهد گرفت.

آمریکا و ایران در حال انجام گفت‌وگوهای غیرعلنی درباره توافقی برای پایان دادن به جنگ و بازگشایی تنگه هرمز هستند. اما تمرکز این مذاکرات بر برنامه هسته‌ای جمهوری اسلامی بوده و نه زرادخانه موشکی و پهپادی یا حمایت تهران از نیروهای نیابتی منطقه‌ای؛ موضوعاتی که از نگرانی‌های اصلی کشورهای عربی به شمار می‌روند.

یک دیپلمات عرب گفت که پیمان عدم تجاوزی با الگوبرداری از روند هلسینکی، از سوی بیشتر کشورهای عربی و اسلامی و نیز ایران مورد استقبال قرار خواهد گرفت؛ کشوری که مدت‌ها تلاش کرده به آمریکا و دیگر قدرت‌های غربی القا کند که منطقه باید امور خود را مستقل مدیریت کند.

این دیپلمات گفت: «همه‌چیز بستگی دارد که چه کسانی در آن حضور داشته باشند ــ در فضای کنونی نمی‌توان ایران و اسرائیل را کنار هم آورد... بدون اسرائیل، این طرح ممکن است نتیجه معکوس داشته باشد، چون پس از ایران، اسرائیل بزرگ‌ترین منبع تنش تلقی می‌شود. اما ایران قرار نیست جایی برود و به همین دلیل سعودی‌ها این ایده را پیش می‌برند.»

ایران در واکنش به جنگ آمریکا و اسرائیل، موج‌هایی از موشک‌ها و پهپادها را به سوی کشورهای خلیج فارس شلیک کرد که تأسیسات انرژی و دیگر زیرساخت‌های غیرنظامی را هدف قرار داد و عملاً تنگه هرمز را بست. این اقدام بار دیگر ظرفیت تهدیدآمیز ایران علیه همسایگان کوچک‌ترش را برجسته کرد.

برخی کشورهای عربی و اسلامی همچنین پس از حمله ۷ اکتبر ۲۰۲۳ حماس، به‌طور فزاینده‌ای نگران رفتار نظامی اسرائیل شده‌اند. بسیاری از این کشورها روابط رسمی با اسرائیل ندارند.

اسرائیل بیش از پیش به‌عنوان نیرویی جنگ‌طلب و بی‌ثبات‌کننده دیده می‌شود

آنها بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، را متهم می‌کنند که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، را وارد جنگی کرده که خودشان علیه آن لابی کرده بودند. در حالی که اسرائیل همچنان به حملات علیه حزب‌الله در لبنان و حماس در غزه ادامه می‌دهد و همزمان بخش‌هایی از جنوب سوریه را نیز در اشغال دارد، بسیاری از کشورهای عربی و اسلامی بیش از پیش اسرائیل را نیرویی جنگ‌طلب و بی‌ثبات‌کننده می‌دانند.

در عین حال، میان کشورهای عربی و اسلامی ــ به‌ویژه میان عربستان سعودی و امارات متحده عربی، دو قدرت تأثیرگذار خلیج فارس ــ بر سر چشم‌اندازهای متضاد برای منطقه و رقابت اقتصادی نیز اختلافاتی وجود دارد.

امارات در طول جنگ، تندروترین کشور خلیج فارس در قبال ایران بوده و از نهادهای عربی به دلیل واکنش نه‌چندان قاطع به «تجاوزگری ایران» انتقاد کرده است. ابوظبی همچنین آشکارا اعلام کرده که پس از جنگ، روابط خود با اسرائیل را بیش از پیش تقویت خواهد کرد.

دو دیپلمات درباره اینکه آیا امارات حاضر خواهد بود به چنین ترتیباتی بپیوندد یا نه، ابراز تردید کردند.

تلاش‌های میانجی‌گرانه به رهبری پاکستان

در همین حال، عربستان سعودی و دیگر کشورهای خلیج فارس بیشتر از تلاش‌های میانجی‌گرانه به رهبری پاکستان برای دستیابی به توافقی میان آمریکا و ایران جهت پایان دادن به جنگ حمایت کرده‌اند. عربستان اکنون بخشی از همگرایی رو‌به‌رشدی با پاکستان ــ که در سپتامبر گذشته با آن پیمان دفاع متقابل امضا کرد ــ و نیز ترکیه و مصر است.

دیپلمات‌ها می‌گویند اگرچه این کشورها هنوز اتحاد رسمی ندارند، اما احتمالاً در پی جنگ، همکاری‌های دفاعی، سیاست خارجی و اقتصادی خود را عمیق‌تر خواهند کرد.

خواجه محمد آصف، وزیر دفاع پاکستان، روز دوشنبه گفت اسلام‌آباد پیشنهادی تدوین کرده است تا قطر و ترکیه نیز به پیمان دفاعی عربستان و پاکستان بپیوندند و یک «ائتلاف اقتصادی و دفاعی... که وابستگی به خارج از منطقه را به حداقل برساند» شکل گیرد.

یک مقام پاکستانی گفت ایده گسترش این پیمان دفاعی نخستین‌بار پیش از آغاز جنگ مطرح شده بود.