| صفحه نخست | خبر و گزارش | سياست | انديشه | فرهنگ و ادبيات | زندگی | محیط زیست | RSS |
تنگه هرمز سرنوشت جنگ را تعیین میکند
یاروسلاو تروفیموف / والاستریت ژورنال / ۲ آوریل ۲۰۲۶
کنترل بر تنگه هرمز تعیین خواهد کرد چه کسی در جنگ پیروز میشود
نفتکشها، کشتیهای کانتینربر و کشتیهای فلهبر در سراسر افق، در سمت چپ این ساحل بادخیز در ورودی تنگه هرمز، برق میزنند. این کشتیها از زمانی که ایالات متحده و اسرائیل بیش از یک ماه پیش جنگ علیه ایران را آغاز کردند، در خلیج فارس عملاً متوقف و محبوس شدهاند.
در سمت راست، جایی که ساحل ایران تنها حدود ۴۰ مایل فاصله دارد، دریای آبی تیره کاملاً خالی است. تنها تعداد اندکی کشتی در روز موفق میشوند از تنگه هرمز عبور کنند — رقمی که پیش از جنگ بیش از ۱۰۰ کشتی در روز بود. این کشتیها مسیرهای غیرمستقیم و پیچیدهای را از طریق آبهای سرزمینی ایران طی میکنند و اغلب بابت این عبور، عوارض سنگینی به حکومت ایران میپردازند.
توانایی تهران در کنترل این آبراه بینالمللی — که پیشتر حدود یکپنجم عرضه جهانی نفت از آن عبور میکرد — به بزرگترین اهرم فشار ایران علیه ایالات متحده، همسایگان خلیج فارس و اقتصاد جهانی تبدیل شده است. اینکه جنگ با پیروزی یا شکست ایران پایان یابد، پیش از هر چیز به این بستگی دارد که آیا تهران از این درگیری همچنان با حفظ کنترل بر این تنگه خارج میشود یا نه — و در نتیجه، کلید بازارهای جهانی انرژی را در دست دارد یا خیر.
ولی نصر، استاد دانشگاه جانز هاپکینز و مقام ارشد پیشین وزارت خارجه آمریکا که در گفتوگوهای غیررسمی با نمایندگان ایرانی نیز مشارکت داشته، میگوید: «برای ایرانیها، تنگه هرمز اکنون از برنامه هستهای هم مهمتر است. برنامه هستهای جنبه نمادین داشت، اما بازدارندگی واقعی ایجاد نمیکرد. اکنون تنها دلیلی که باعث شده آنها در این جنگ دوام بیاورند، همین تنگه است. در نگاه ایران، در پایان کار باید کنترل تنگه در اختیارشان باقی بماند، چون این تنها ابزار بازدارندگی و تنها منبع درآمد آنهاست.»
برنامههای بلندپروازانهای ایران برای تنگه هرمز
در واقع، حکومت ایران برنامههای بسیار بلندپروازانهای برای تنگه هرمز اعلام کرده است. کمیسیون امنیت ملی مجلس ایران پیشتر طرح قانونی جدیدی را پیش برده که بر اساس آن، کشتیهای عبوری باید برای این «امتیاز» هزینه پرداخت کنند و همچنین کشورهایی که «دوست» تلقی نمیشوند، از ورود به خلیج فارس منع خواهند شد. تهران امیدوار است از این اهرم برای وادار کردن کشورهای اروپایی، ژاپن و دیگران به کنار گذاشتن تحریمهای اقتصادی استفاده کند — و همزمان، نیروی دریایی ایالات متحده را بهطور دائمی از آبهای خلیج فارس بیرون براند.
ابراهیم عزیزی، رئیس این کمیسیون پارلمانی، گفت: «ترامپ سرانجام به رؤیای خود برای تغییر رژیم دست یافته — اما در رژیم دریایی منطقه. تنگه هرمز قطعاً بازگشایی خواهد شد، اما نه برای شما؛ بلکه برای کسانی که با قوانین جدید ایران تبعیت کنند، باز خواهد بود.»
در حالی که مقامهای ایرانی این نظام پیشنهادی دریافت عوارض را با کانال سوئز — که سالانه میلیاردها دلار برای مصر درآمد دارد — مقایسه میکنند، این دو آبراه از نظر حقوق بینالملل اساساً متفاوتاند. تنگه هرمز یک گذرگاه طبیعی است، نه کانالی مصنوعی که از قلمرو یک کشور عبور کند. ایران تنها مالک یکی از سواحل آن است و در سوی دیگر، برونبوم مسندم متعلق به عمان قرار دارد.
جیمز دی. فرای، کارشناس حقوق بینالملل دریایی و استاد دانشکده حقوق دانشگاه هنگکنگ، گفت: «هیچ استدلال حقوقی قابل قبولی وجود ندارد که بر اساس آن ایران بتواند تردد کشتیهای تجاری را در سمت عمانی این مرز دریایی تنظیم یا کنترل کند.»
رئیسجمهور ترامپ در مورد نیتهای خود پیامهای متناقضی ارسال کرده است. او در سخنرانی روز چهارشنبه گفت که ایالات متحده نفتی از خلیج فارس وارد نمیکند و کشورهایی که چنین میکنند — در اروپا و آسیا — باید خودشان مسئول بازگشایی تنگه هرمز باشند. او گفت: «آنها باید آن را به دست بگیرند و از آن محافظت کنند. این کار را بهراحتی میتوانند انجام دهند.» با این حال، افزود که پس از پایان جنگ، «تنگه بهطور طبیعی باز خواهد شد.»
ساعاتی پیش از آن، ترامپ در پیامی در شبکه «تروث سوشال» نیز گفته بود که ایالات متحده تا زمانی که تنگه «باز، آزاد و بدون مانع» نشود، به «درهم کوبیدن ایران» ادامه خواهد داد. او پیشتر هزاران تفنگدار دریایی و سرباز را به خاورمیانه اعزام کرده است — نیروهایی که میتوانند در یک عملیات زمینی برای بازگشایی اجباری تنگه مورد استفاده قرار گیرند. هرگونه چنین عملیاتی، در صورت صدور دستور، خطر تلفات قابل توجهی را در پی خواهد داشت، زیرا ایران برای هدف قرار دادن کشتیهایی که تلاش میکنند محاصره را نادیده بگیرند، به پهپادها، موشکها و قایقهای تندرو متکی است.
حسن الحسن، پژوهشگر ارشد در مؤسسه بینالمللی مطالعات راهبردی و مقام پیشین امنیت ملی بحرین، میگوید پایان دادن به جنگ در آیندهای نزدیک در حالی که ایران همچنان کنترل این آبراه حیاتی را در دست داشته باشد، یک فاجعه ژئوپلیتیکی برای متحدان و شرکای آمریکا در خاورمیانه و فراتر از آن خواهد بود.
او گفت: «ایران قادر خواهد بود هر زمان که بخواهد و علیه هر طرفی که اراده کند، تحریمهای گزینشی اعمال کند و عملاً جریان کشتیرانی از این تنگه را، در صورت تمایل، در معرض خطر قرار دهد.»
الحسن افزود: «این وضعیت به معنای تثبیت اهرم فشار نامحدود ایران بر اقتصاد کشورهای خلیج فارس و بر امنیت انرژی جهانی خواهد بود و ایران را در موقعیتی نگه میدارد که همچنان قادر به ایجاد تهدید است — کشوری زخمی، تلخکام و با رویکردی خصمانه در قبال بیشتر کشورهای منطقه.»
تلاش برای کاهش اثرات بسته شدن تنگه هرمز
کشورهای حوزه خلیج فارس تلاش کردهاند اثرات بسته شدن تنگه را کاهش دهند. عربستان سعودی بخشی از صادرات نفت خود را از طریق خط لولهای به بندر ینبع در دریای سرخ هدایت کرده است. امارات متحده عربی نیز نفت خود را به بندر فجیره در دریای عمان منتقل میکند — مجموعهای عظیم از تأسیسات ذخیرهسازی نفت و گاز که با وجود آتشسوزیهای ناشی از حملات پهپادی ایران در روزهای ابتدایی جنگ، همچنان به بارگیری نفتکشها ادامه میدهد. صف کامیونهای متوقفشده تا چندین مایل به سمت بندر خورفکان در نزدیکی آن امتداد یافته است — بندری که اکنون محمولههایی را دریافت میکند که دیگر نمیتوانند به دبی برسند.
در روستاهای امارات در نزدیکی تنگه هرمز، مانند الجیر، پوسترهای جدیدی دیده میشود که حاکم این پادشاهی خلیج فارس را در کنار نیروهای نظامی، جنگندهها و بالگردها نشان میدهد. بر بیلبوردهایی که بر بسیاری از خانهها نصب شده، این عبارت به چشم میخورد: «ای میهن، تو را به نام خدا نیرومند ساختم.»
تا اینجا، کشورهای اروپایی و آسیایی تمایل اندکی برای پیوستن به هرگونه تلاش نظامی آمریکا جهت بازگشایی تنگه هرمز نشان دادهاند. امانوئل مکرون، رئیسجمهور فرانسه، روز پنجشنبه گفت گزینه نظامی در تنگه هرمز غیرواقعبینانه است و آزادی کشتیرانی در این آبراه تنها از طریق هماهنگی با ایران قابل احیاست.
کشورهای شورای همکاری خلیج فارس مانند امارات و عربستان سعودی خود دارای نیروهای دریایی و هوایی قابلتوجهی هستند. با این حال، به گفته دیپلماتها و مقامها، آنها نیز بعید است بدون مداخله گسترده آمریکا، برای کنترل تنگه وارد درگیری مستقیم با ایران شوند.
با این وجود، همین کشورهای خلیج فارس — در کنار دیگر بازیگران منطقهای مانند ترکیه، مصر و پاکستان، و با حمایت بخش بزرگی از جامعه بینالمللی — میتوانند فشار سیاسی و اقتصادی قابلتوجهی بر حکومت ایران وارد کنند تا این آبراه را برای عبور آزاد کشتیها بازگشایی کند. حتی روسیه، نزدیکترین متحد ایران، این هفته اعلام کرد که هرگونه ترتیبات مربوط به تنگه هرمز باید با توافق همه کشورهای ساحلی خلیج فارس انجام شود.
مهران حقیریان، مدیر پژوهش در اندیشکده بورس و بازار، گفت تلاش ایران برای اعمال کنترل بر تنگه هرمز پس از پایان درگیریها، در حکم نوعی دزدی دریایی خواهد بود. او افزود: «چنین اقدامی تنها به انزوای کامل جمهوری اسلامی — فراتر از وضعیت کنونی — منجر خواهد شد. و در چه دنیایی کشورهای شورای همکاری خلیج فارس صرفاً نظارهگر میمانند و اجازه میدهند شریان حیاتیشان تحت کنترل ایران قرار گیرد؟»
او ادامه داد: «تنش نه فقط با کشورهای شورای همکاری، بلکه با کل جامعه بینالمللی خواهد بود — از اندونزی گرفته تا بورکینافاسو و کلمبیا — که همگی بهنحوی به تنگه هرمز وابستهاند.»
یک مانع عملی دیگر نیز وجود دارد: در حال حاضر، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی از سوی بسیاری از کشورها، از جمله ایالات متحده و اعضای اتحادیه اروپا، بهعنوان یک سازمان تروریستی شناخته میشود. تراکنشهای مالی با ایران — از جمله پرداخت هزینه عبور از تنگه هرمز — مشمول تحریمهای آمریکا است؛ تحریمهایی که شرکتهای بزرگ کشتیرانی جهان را از چنین پرداختهایی بازمیدارد.
جیسون چواه، استاد حقوق دریایی در دانشگاه سیتی لندن، گفت: «در این دوران عجیبِ شبیه به باجگیری دریایی، مالکان کشتی اگر به ایران پول نپردازند، کشتیشان را به خطر میاندازند — اما اگر پرداخت کنند، آینده خود را در نظام مالی جهانی به خطر خواهند انداخت.»
او افزود: «آنچه ایران مطالبه میکند صرفاً یک عوارض عبور نیست، بلکه آزمون وفاداری است — آزمونی که هیچ نهاد تجاری نمیتواند امیدی به قبولی در آن داشته باشد.»
| |||||||||||||
|
ايران امروز
(نشريه خبری سياسی الکترونیک)
«ايران امروز» از انتشار مقالاتی كه به ديگر سايتها و نشريات نيز ارسال میشوند معذور است. استفاده از مطالب «ايران امروز» تنها با ذكر منبع و نام نويسنده يا مترجم مجاز است.
Iran Emrooz©1998-2026 | editor@iran-emrooz.net
|
