iran-emrooz.net | Mon, 23.03.2026, 7:12

مارک مازتی، جولیان ای. بارنز، ادوارد وونگ و رونن برگمن
نیویورک تایمز – ۲۲ مارس ۲۰۲۶

در حالی که ایالات متحده و اسرائیل خود را برای ورود به جنگ با ایران آماده می‌کردند، رئیس موساد، سازمان اطلاعات خارجی اسرائیل، با طرحی نزد بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر این کشور، رفت. دیوید بارنئا، رئیس موساد، گفت که ظرف چند روز از آغاز جنگ، این سازمان به احتمال زیاد خواهد توانست مخالفان ایرانی را بسیج کند —به‌گونه‌ای که شورش‌ها و دیگر اقدامات اعتراضی را شعله‌ور سازد و حتی به فروپاشی حکومت ایران بینجامد. او این پیشنهاد را در جریان سفری به واشینگتن در اواسط ژانویه، به مقام‌های ارشد دولت ترامپ نیز ارائه کرد.

نتانیاهو این طرح را پذیرفت. با وجود تردیدهایی که درباره عملی بودن آن در میان برخی مقام‌های ارشد آمریکایی و همچنین شماری از مسئولان دیگر نهادهای اطلاعاتی اسرائیل وجود داشت، هم او و هم ترامپ ظاهراً دیدگاهی خوش‌بینانه اتخاذ کردند. آنان بر این باور بودند که حذف رهبران ایران در آغاز درگیری، همراه با مجموعه‌ای از عملیات اطلاعاتی با هدف تشویق به تغییر نظام، می‌تواند به یک قیام گسترده منجر شود و جنگ را به‌سرعت پایان دهد.

ترامپ در نخستین سخنرانی خود در آغاز جنگ، پس از آنکه از ایرانیان خواست ابتدا از بمباران‌ها پناه بگیرند، خطاب به آنان گفت: «کنترل دولت‌تان را به دست بگیرید؛ این کار در اختیار شماست.»

اکنون، سه هفته از آغاز جنگ گذشته و هنوز نشانه‌ای از قیام در ایران دیده نمی‌شود. ارزیابی‌های اطلاعاتی آمریکا و اسرائیل نشان می‌دهد که حکومت دینی ایران تضعیف شده، اما همچنان پابرجاست. همچنین، ترس گسترده از نیروهای نظامی و پلیس ایران، چشم‌انداز شکل‌گیری شورش‌های نوپا در داخل کشور و نیز احتمال حملات فرامرزی از سوی شبه‌نظامیان قومی خارج از ایران را کاهش داده است.

باور به اینکه اسرائیل و ایالات متحده می‌توانند به برانگیختن یک شورش گسترده کمک کنند، یکی از خطاهای اساسی در برنامه‌ریزی جنگی بود که اکنون سراسر خاورمیانه را دربر گرفته است. به‌جای فروپاشی از درون، حکومت ایران مواضع خود را مستحکم‌تر کرده و درگیری را تشدید کرده است؛ به‌طوری که حملات و ضدحملاتی علیه پایگاه‌های نظامی، شهرها، کشتی‌ها در خلیج فارس، و تأسیسات آسیب‌پذیر نفت و گاز انجام داده است.

این گزارش بر پایه گفت‌وگو با بیش از یک دوجین مقام کنونی و پیشین آمریکایی، اسرائیلی و دیگر کشورها تهیه شده است که بیشتر آنان برای بحث درباره مسائل امنیت ملی و اطلاعاتی در شرایط جنگ، به‌شرط ناشناس ماندن صحبت کردند. نیویورک تایمز با مقام‌هایی با دیدگاه‌های مختلف درباره احتمال وقوع قیام مصاحبه کرده است.

از زمان نخستین سخنرانی ترامپ، مقام‌های آمریکایی تا حد زیادی از اظهار نظر علنی درباره احتمال شورش در داخل ایران دست کشیده‌اند، هرچند برخی همچنان امیدوارند چنین رخدادی ممکن است شکل بگیرد. در همین حال، با وجود آنکه لحن نتانیاهو معتدل‌تر شده، او همچنان می‌گوید کارزار هوایی آمریکا و اسرائیل با نیروهایی در زمین تکمیل خواهد شد.

او روز پنج‌شنبه در یک کنفرانس خبری گفت: «شما نمی‌توانید انقلاب‌ها را از هوا انجام دهید.» و افزود: «باید یک مؤلفه زمینی هم وجود داشته باشد. برای این مؤلفه زمینی گزینه‌های متعددی وجود دارد و من ترجیح می‌دهم همه آن‌ها را با شما در میان نگذارم.»

نتانیاهو همچنین گفت: «هنوز برای قضاوت زود است که آیا مردم ایران از شرایطی که ما برایشان ایجاد کرده‌ایم استفاده خواهند کرد تا به خیابان‌ها بیایند یا نه. امیدوارم چنین شود. ما در این مسیر تلاش می‌کنیم، اما در نهایت این موضوع تنها به خود آن‌ها بستگی دارد.»

با این حال، پشت درهای بسته، نتانیاهو از این‌که وعده‌های موساد برای دامن زدن به شورش در ایران تحقق نیافته، ابراز نارضایتی کرده است. در یکی از نشست‌های امنیتی، چند روز پس از آغاز جنگ، او گلایه کرده که ترامپ ممکن است هر روز تصمیم به پایان جنگ بگیرد، در حالی که عملیات موساد هنوز نتیجه ملموسی به‌بار نیاورده است.

به گفته مقام‌های کنونی و پیشین آمریکایی و اسرائیلی، در آستانه جنگ، نتانیاهو با استناد به خوش‌بینی موساد درباره احتمال وقوع قیام در ایران، تلاش کرده بود ترامپ را متقاعد کند که فروپاشی حکومت ایران هدفی واقع‌بینانه است.

بسیاری از مقام‌های ارشد آمریکایی، به‌همراه تحلیلگران اطلاعاتی در سازمان اطلاعات نظامی ارتش اسرائیل (آمان)، طرح اسرائیل برای برانگیختن یک قیام گسترده در جریان جنگ را با تردید می‌نگریستند. فرماندهان نظامی آمریکا به ترامپ گفته بودند که در حالی که ایالات متحده و اسرائیل در حال بمباران هستند، ایرانیان به خیابان‌ها نخواهند آمد. ارزیابی نهادهای اطلاعاتی نیز نشان می‌داد احتمال شکل‌گیری یک قیام فراگیر که حکومت دینی را تهدید کند پایین است، و بعید می‌دانستند حمله مشترک آمریکا و اسرائیل بتواند نوعی جنگ داخلی را شعله‌ور کند.

کاخ سفید به درخواست برای اظهار نظر پاسخی نداد. با این حال، یکی از مقام‌های ارشد دولت اشاره کرد که ترامپ در نخستین اظهارات خود پس از آغاز جنگ، از ایرانیان خواسته بود در خانه‌هایشان بمانند و تنها پس از پایان کارزار هوایی به خیابان‌ها بیایند.

ترامپ در آن زمان گفته بود: «وقتی کار ما تمام شد، دولت‌تان را به دست بگیرید.»

نیت سوانسون، از مقام‌های پیشین وزارت خارجه و کاخ سفید که تا ماه ژوئیه عضو تیم مذاکره‌کننده دولت ترامپ در امور ایران به رهبری استیو ویتکاف بود، گفت در سال‌های فعالیت خود در حوزه سیاست ایران، هرگز «طرح جدی»‌ای در داخل دولت آمریکا برای ترویج یک قیام در ایران ندیده است.

سوانسون که اکنون در اندیشکده آتلانتیک کانسیل فعالیت می‌کند، گفت: «بسیاری از معترضان به خیابان نمی‌آیند چون به آن‌ها شلیک می‌شود. آن‌ها قتل‌عام خواهند شد. این یک نکته است. اما نکته دوم این است که بخش قابل توجهی از مردم فقط یک زندگی بهتر می‌خواهند و فعلاً کنار کشیده‌اند. آن‌ها از رژیم خوششان نمی‌آید، اما نمی‌خواهند برای مخالفت با آن جانشان را از دست بدهند. آن ۶۰ درصد در خانه می‌مانند.»

او افزود: «هنوز افراد سرسخت ضدحکومتی وجود دارند، اما آن‌ها مسلح نیستند و نمی‌توانند اکثریت جمعیت را به خیابان‌ها بکشانند.»

به نظر می‌رسد ترامپ نیز دو هفته پس از آغاز جنگ به نتیجه‌ای مشابه رسیده بود. او در ۱۲ مارس گفت که در ایران نیروهای امنیتی در خیابان‌ها حضور دارند و «اگر مردم بخواهند اعتراض کنند، با مسلسل آن‌ها را به رگبار می‌بندند.»

او در گفت‌وگو با رادیو فاکس نیوز گفت: «برای مردمی که سلاح ندارند، این واقعاً مانع بزرگی است. مانع بسیار بزرگی است. بنابراین شاید چنین چیزی رخ بدهد، اما احتمالاً نه در کوتاه‌مدت.»

گزینه کُردی

در حالی که بسیاری از جزئیات طرح‌های موساد همچنان محرمانه است، یکی از اجزای این طرح شامل حمایت از حمله گروه‌های شبه‌نظامی کُرد ایرانی مستقر در شمال عراق بود.

موساد از دیرباز با گروه‌های کُردی ارتباط داشته است و مقام‌های آمریکایی گفته‌اند که هم سیا و هم موساد در سال‌های اخیر به نیروهای کُرد سلاح و انواع حمایت‌ها ارائه کرده‌اند. سیا همچنین مجوزهای لازم برای حمایت از جنگجویان کُرد ایرانی را در اختیار داشته و حتی پیش از جنگ کنونی نیز به آن‌ها سلاح و مشاوره داده بود.

در روزهای نخست جنگ، جنگنده‌ها و بمب‌افکن‌های اسرائیلی اهداف نظامی و پلیسی ایران را در شمال‌غرب کشور به‌شدت بمباران کردند، تا حدی با هدف هموار کردن مسیر برای نیروهای کُرد.

در جریان یک نشست خبری تلفنی در ۴ مارس، از سخنگوی ارتش اسرائیل پرسیده شد آیا این بمباران‌های شدید در غرب ایران برای کمک به یک حمله کُردی انجام می‌شود یا نه. سرهنگ دوم نداف شوشانی پاسخ داد: «ما به‌طور گسترده در غرب ایران عملیات انجام داده‌ایم تا توانایی‌های رژیم ایران را تضعیف کنیم، مسیر را به‌سوی تهران باز کنیم و آزادی عمل ایجاد کنیم. تمرکز ما در آنجا همین بوده است.»

با این حال، مقام‌های آمریکایی دیگر مانند گذشته نسبت به ایده استفاده از کُردها به‌عنوان نیروی نیابتی — که پیش از جنگ مطرح شده بود — اشتیاقی ندارند؛ تغییری که باعث تنش با همتایان اسرائیلی آن‌ها شده است.

یک هفته پس از آغاز جنگ، در ۷ مارس، ترامپ گفت که به‌صراحت به رهبران کُرد گفته است نیروهای شبه‌نظامی را وارد ایران نکنند. او به خبرنگاران گفت: «نمی‌خواهم کُردها وارد شوند. نمی‌خواهم ببینم کُردها آسیب ببینند یا کشته شوند.»

اندکی پس از انتشار گزارش‌هایی مبنی بر احتمال پیوستن شبه‌نظامیان کُرد به این کارزار، بافل طالبانی، رئیس اتحادیه میهنی کردستان — یکی از احزاب اصلی کردهای عراق — در مصاحبه‌ای با فاکس نیوز گفت چنین برنامه‌ای در دست اجرا نیست. او افزود که پیشروی کُردها حتی ممکن است نتیجه‌ای معکوس داشته باشد.

او گفت: «حتی می‌توان استدلال کرد که این اقدام زیان‌بار است»، و افزود که ایرانیان بسیار ملی‌گرا هستند. «من معتقدم اگر آن‌ها احساس کنند ورود کُردها از خارج ممکن است به تجزیه یا تکه‌تکه شدن کشورشان منجر شود، این موضوع می‌تواند در واقع مردم را علیه این حرکت جدایی‌طلبانه متحد کند.»

ترکیه به دولت ترامپ هشدار داده است که از هرگونه اقدام کُردها حمایت نکند. به گفته یک دیپلمات ترک، این پیام اخیراً از سوی هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، در گفت‌وگویی به مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، منتقل شده است. ترکیه که یکی از متحدان ناتو به شمار می‌رود، از دیرباز با هرگونه عملیات نیروهای مسلح کُرد مخالف بوده، چرا که خود با جنبش‌های جدایی‌طلب کُرد در داخل مرزهایش درگیر است.

قیامی که هنوز شکل نگرفته است

مقام‌های آمریکایی که پیش از آغاز جنگ در جریان ارزیابی‌های اطلاعاتی قرار گرفته بودند، می‌گویند سازمان سیا سناریوهای گوناگونی را درباره تحولات احتمالی در داخل ایران پس از شروع درگیری بررسی کرده بود. نهادهای اطلاعاتی، فروپاشی کامل حکومت ایران را گزینه‌ای نسبتاً بعید ارزیابی کرده بودند.

سایر مقام‌های آمریکایی آشنا با این ارزیابی‌ها نیز گفته‌اند که حتی زمانی که حکومت تحت فشار قرار می‌گیرد — همان‌گونه که در جریان اعتراضات گسترده ژانویه در ایران رخ داد که طی آن هزاران معترض کشته شدند — توانسته است شورش‌ها را نسبتاً سریع مهار کند.

بر اساس ارزیابی‌های اطلاعاتی آمریکا، این احتمال وجود داشت که عناصر مسلح درون حکومت ایران علیه یکدیگر وارد عمل شوند یا اقداماتی انجام دهند که به جنگ داخلی منجر شود. با این حال، این گزارش‌ها نتیجه‌گیری کرده‌اند که چنین جناح‌هایی بیشتر از گروه‌های رقیب روحانیون حمایت خواهند کرد، نه اینکه نماینده نوعی جنبش دموکراتیک باشند.

با این همه، محتمل‌ترین سناریو این بود که عناصر تندرو در ساختار کنونی حکومت، همچنان کنترل اهرم‌های قدرت را در دست نگه دارند.

سخنگوی سیا از اظهارنظر در این‌باره خودداری کرد. موساد و ارتش اسرائیل نیز از ارائه توضیح امتناع کردند.

نهادهای اطلاعاتی اسرائیل از مدت‌ها پیش امکان برانگیختن شورش در داخل ایران را — چه به‌صورت مستقل و چه در پی آغاز یک کارزار نظامی — بررسی کرده بودند، اما تا همین اواخر، این چشم‌انداز را کنار گذاشته بودند.

به‌عنوان نهاد اصلی مسئول عملیات خارجی اسرائیل، موساد مسئولیت برنامه‌ریزی این طرح‌ها را بر عهده داشت.

شاحار کویفمن، رئیس پیشین میز ایران در بخش پژوهش اطلاعات نظامی ارتش اسرائیل، گفت که اسرائیل ایده‌های مختلفی را برای تضعیف یا سرنگونی حکومت ایران بررسی کرده بود، اما به‌نظر او این تلاش‌ها از همان ابتدا محکوم به شکست بودند. او افزود که باور ندارد سرنگونی حکومت ایران هدفی دست‌یافتنی در چارچوب درگیری کنونی باشد.

یوسی کوهن، رئیس پیشین موساد و سلف بارنئا، به این نتیجه رسیده بود که تلاش برای دامن زدن به شورش در داخل ایران اتلاف وقت است و دستور داده بود منابع اختصاص‌یافته به این موضوع به حداقل کاهش یابد. در دوران مسئولیت او — که در سال ۲۰۲۱ پایان یافت — موساد محاسبه کرده بود چه تعداد از شهروندان باید در اعتراضات شرکت کنند تا واقعاً بتوانند حکومت ایران را تهدید کنند و این برآوردها را با ابعاد واقعی اعتراضات از زمان انقلاب ۱۹۷۹ ایران مقایسه کرده بود.

کوهن در سال ۲۰۱۸ گفته بود: «ما بررسی کردیم که آیا می‌توان این شکاف را پر کرد یا نه، و به این نتیجه رسیدیم که نمی‌توانیم.»

در عوض، راهبرد موساد در آن دوره تضعیف تدریجی حکومت تا حدی بود که عملاً در برابر خواسته‌های اسرائیل و آمریکا تسلیم شود — با استفاده از ترکیبی از تحریم‌های اقتصادی فلج‌کننده و عملیات‌هایی برای ترور دانشمندان هسته‌ای و فرماندهان نظامی ایران و نیز خرابکاری در تأسیسات هسته‌ای.

در یک سال گذشته، با افزایش احتمال اقدام نظامی اسرائیل علیه ایران، بارنئا رویکرد موساد را تغییر داد و منابع این سازمان را به طرح‌هایی اختصاص داد که در صورت وقوع جنگ، بتواند به سرنگونی حکومت در تهران منجر شود.

به گفته مقام‌ها، بارنئا در ماه‌های اخیر به این باور رسیده بود که موساد می‌تواند پس از چند روز حملات شدید هوایی اسرائیل و آمریکا و ترور رهبران ارشد ایران، زمینه آغاز شورش‌ها را در نقاط مختلف کشور فراهم کند.

اما پس از حملات و ترورهای روزهای نخست جنگ، چنین قیامی رخ نداد. با این حال، مقام‌های اسرائیلی می‌گویند هنوز امید خود را از دست نداده‌اند.

یحیئیل لایتر، سفیر اسرائیل در ایالات متحده، روز یکشنبه در گفت‌وگو با شبکه CNN و در پاسخ به این پرسش که جنگ چگونه پایان خواهد یافت، گفت: «به‌نظر من ما به نیرو در زمین نیاز داریم، اما این نیرو باید ایرانی باشد.» او افزود: «و فکر می‌کنم آن‌ها در راه‌اند.»